Sejm Wielki i Konstytucja 3 maja
Historia
Zestaw obejmuje okoliczności zwołania Sejmu Wielkiego, najważniejsze reformy oraz treść i znaczenie Konstytucji 3 maja. Ułatwia zrozumienie przyczyn prób naprawy państwa, reakcji sąsiadów i drogi od reform do wojny w obronie konstytucji.
1.Sejm Wielki
Sejm obradujący w latach 1788–1792, zwany też Czteroletnim. Podjął próbę naprawy ustroju Rzeczypospolitej, wzmocnienia władzy państwowej i unowocześnienia armii, a jego najważniejszym dziełem była Konstytucja 3 maja.
2.Konstytucja 3 maja
Ustawa rządowa uchwalona 3 maja 1791 r., mająca naprawić ustrój Rzeczypospolitej. Ograniczała anarchię polityczną, wzmacniała władzę wykonawczą, znosiła liberum veto i wprowadzała monarchię dziedziczną.
3.Liberum veto
Zasada pozwalająca jednemu posłowi zerwać obrady sejmu i unieważnić jego uchwały. W praktyce osłabiała państwo, paraliżowała reformy i sprzyjała ingerencji obcych mocarstw w sprawy Rzeczypospolitej.
4.Konfederacja targowicka
Związek magnatów przeciwnych reformom i Konstytucji 3 maja, zawiązany w 1792 r. przy poparciu Rosji. Stał się pretekstem do interwencji rosyjskiej i doprowadził do upadku dzieła Sejmu Wielkiego.
5.Straż Praw
Najwyższy organ władzy wykonawczej ustanowiony przez Konstytucję 3 maja. Na jego czele stał król, a w jego skład wchodzili ministrowie odpowiedzialni za kierowanie państwem.
6.Monarchia dziedziczna
System, w którym tron przechodzi dziedzicznie, a nie przez wolną elekcję. Konstytucja 3 maja wprowadzała takie rozwiązanie, aby ograniczyć walki o tron i wpływ obcych państw na wybór monarchy.
7.Prawo o miastach
Ustawa z 1791 r. dotycząca mieszczan królewskich. Przyznawała im m.in. nietykalność osobistą, prawo nabywania ziemi oraz dostęp do urzędów i stopni oficerskich w określonym zakresie.
8.Wojna w obronie Konstytucji
Wojna polsko-rosyjska z 1792 r., wywołana interwencją Rosji przeciw reformom Sejmu Wielkiego. Mimo oporu wojsk polskich zakończyła się klęską obozu reform i przystąpieniem króla do targowicy.
9.Czarna procesja
Wystąpienie przedstawicieli miast królewskich w 1789 r., którzy domagali się rozszerzenia praw dla mieszczan. Była ważnym sygnałem poparcia dla reform społecznych i politycznych.
10.Drugi rozbiór Polski
Rozbiór dokonany w 1793 r. przez Rosję i Prusy po upadku reform Sejmu Wielkiego. Był skutkiem klęski obozu reform i interwencji przeciw Konstytucji 3 maja.
Notatka
Sytuacja Rzeczypospolitej przed Sejmem Wielkim
U schyłku XVIII wieku Rzeczpospolita była państwem osłabionym politycznie i militarnie. Na jej kryzys wpływały zarówno wady ustroju, jak i naciski sąsiednich mocarstw. Szczególnie groźne były liberum veto, przewaga magnaterii, słabość władzy wykonawczej oraz możliwość ingerowania obcych państw w sprawy wewnętrzne kraju.
Pierwszy rozbiór pokazał, że bez głębokich reform państwo może utracić resztki samodzielności. Coraz wyraźniej dostrzegano konieczność przebudowy ustroju, powiększenia armii i unowocześnienia mechanizmów rządzenia. Wśród elit politycznych wykształcił się obóz reform, dążący do wzmocnienia państwa bez zrywania z tradycją.
Ważne
Reformatorzy chcieli ograniczyć anarchię ustrojową i uniezależnić państwo od wpływu Rosji.
Obrady Sejmu Wielkiego i obóz reform
Sejm Wielki obradował w latach 1788–1792 i dlatego nazywa się go też Sejmem Czteroletnim. Był to czas intensywnej debaty nad przyszłością państwa. Poszukiwano rozwiązań, które pozwoliłyby usprawnić funkcjonowanie sejmu, skarbu i wojska oraz ograniczyć polityczne nadużycia magnatów.
Ważną rolę odegrało także społeczeństwo miast. Symbolem aktywności mieszczan była czarna procesja z 1789 r., gdy przedstawiciele miast królewskich domagali się większych praw. Świadczyło to o rosnącym przekonaniu, że naprawa państwa wymaga nie tylko zmian w centrum władzy, ale też szerszego udziału innych stanów w życiu publicznym.
Do istotnych osiągnięć sejmu należało uchwalenie Prawa o miastach, które poprawiało pozycję mieszczan. Otrzymali oni m.in. nietykalność osobistą, możliwość nabywania dóbr ziemskich oraz dostęp do urzędów i stopni oficerskich w określonym zakresie. Był to krok w stronę nowocześniejszego społeczeństwa stanowego.
Uchwalenie Konstytucji 3 maja
Najważniejszym dziełem sejmu była Konstytucja 3 maja, uchwalona 3 maja 1791 r. jako ustawa rządowa. Jej twórcy chcieli uratować państwo przez reformę ustroju, a nie przez rewolucję społeczną. Konstytucja miała połączyć tradycję Rzeczypospolitej z nowoczesnymi rozwiązaniami politycznymi.
Dokument został przyjęty w atmosferze napięcia politycznego, ponieważ przeciwnicy reform obawiali się utraty dawnych przywilejów. Zwolennicy zmian dążyli do szybkiego przeprowadzenia ustawy, wiedząc, że odwlekanie decyzji może doprowadzić do zablokowania reform.
Zapamiętaj
Konstytucja 3 maja znosiła liberum veto i wolną elekcję, a wprowadzała monarchię dziedziczną.
Najważniejsze postanowienia konstytucji
Konstytucja wzmacniała władzę państwową i ograniczała mechanizmy prowadzące do anarchii. Zniesienie liberum veto uniemożliwiało zrywanie obrad przez pojedynczego posła. Likwidacja wolnej elekcji i wprowadzenie monarchii dziedzicznej miały przeciąć wpływy obcych dworów na wybór króla.
W zakresie organizacji władz istotne miejsce zajmowała Straż Praw, czyli najwyższy organ władzy wykonawczej z królem na czele. Sejm zachowywał rolę ustawodawczą, ale cały system miał działać sprawniej i bardziej odpowiedzialnie niż wcześniej.
Konstytucja potwierdzała uprzywilejowaną pozycję szlachty, ale jednocześnie rozszerzała znaczenie mieszczan dzięki wcześniejszemu Prawu o miastach. Chłopi zostali wzięci „pod opiekę prawa i rządu”, co nie oznaczało pełnego równouprawnienia, lecz było ważnym sygnałem, że państwo dostrzega ich sytuację.
Przykład
Jeśli wcześniej jeden poseł mógł zerwać sejm, to po zniesieniu liberum veto uchwały mogły być podejmowane sprawniej i trudniej było sparaliżować państwo.
Przeciwnicy reform i wojna w 1792 roku
Reformy spotkały się z oporem części magnaterii, która obawiała się utraty wpływów. Przeciwnicy Konstytucji 3 maja zawiązali konfederację targowicką i zwrócili się o pomoc do Rosji. W praktyce oznaczało to wystąpienie przeciw własnemu państwu w obronie dawnego ustroju i magnackich przywilejów.
Interwencja rosyjska doprowadziła do wojny w obronie Konstytucji w 1792 r. Mimo oporu wojsk polskich przewaga przeciwnika była zbyt duża. Klęska obozu reform przekreśliła szansę na spokojne utrwalenie zmian ustrojowych. Dzieło Sejmu Wielkiego zostało załamane, a dalsze losy państwa potoczyły się w stronę kolejnej katastrofy politycznej.
Znaczenie historyczne i skutki
Konstytucja 3 maja była próbą nowoczesnej naprawy państwa i jednym z najważniejszych osiągnięć polskiej myśli politycznej XVIII wieku. Pokazywała, że w Rzeczypospolitej istniały środowiska zdolne do odpowiedzialnej reformy ustroju i dostrzegające potrzebę silnej, sprawnej władzy.
Choć reformy upadły, ich znaczenie nie zniknęło. Klęska obozu reform doprowadziła do drugiego rozbioru w 1793 r., a w szerszej perspektywie stała się jednym z etapów prowadzących do ostatecznego upadku państwa. Jednocześnie pamięć o konstytucji przetrwała jako symbol dążenia do odnowy i politycznej odpowiedzialności.
Dla ucznia najważniejsze jest zrozumienie związku przyczynowo-skutkowego: kryzys ustrojowy wywołał potrzebę reform, reformy doprowadziły do uchwalenia konstytucji, a opór magnaterii i interwencja Rosji spowodowały ich upadek.
Quizy w tym zestawie
17 pytań w 2 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu