Mezopotamia i imperia starożytnego Bliskiego Wschodu

1.Mezopotamia - nazwa i położenie

Mezopotamia, czyli Międzyrzecze, to kraina na Bliskim Wschodzie, w południowo-zachodniej Azji, położona w dorzeczu Tygrysu i Eufratu.

2.Warunki naturalne sprzyjające osadnictwu w Mezopotamii

Osadnictwu, uprawie roślin i hodowli zwierząt sprzyjały urodzajne gleby w dolinach rzek, dostatek wody i łagodny klimat.

3.System irygacyjny - zadania i utrzymanie

System kanałów pozwalał kontrolować nawadnianie pól i odprowadzać nadmiar wody. Wymagał budowy, oczyszczania kanałów oraz utrzymywania drożności ich ujść, aby zapobiegać zamuleniu.

4.Jak irygacja wpłynęła na powstanie miast-państw?

Budowa i utrzymanie kanałów wymagały wspólnej pracy, którą koordynowała administracja osady. Z czasem jej władza objęła kolejne osiedla, co dało początek miastom-państwom.

5.Sumerowie i Akadowie - czas i obszar osiedlenia

W IV tysiącleciu p.n.e. Sumerowie osiedlili się w południowej Mezopotamii, a Akadowie w jej północnej części. Sumerowie stworzyli pierwszą wysoko rozwiniętą cywilizację.

6.Miasto-państwo i organizacja polityczna Sumerów

Miasto-państwo obejmowało tereny miejskie i wiejskie oraz miało własną władzę administracyjną i sądowniczą. Sumerowie nie utworzyli jednego scentralizowanego państwa; ich miasta-państwa były niezależne i często rywalizowały.

7.Najważniejsze miasta-państwa Sumeru

Do najważniejszych sumeryjskich miast-państw należały Ur, Uruk, Kisz i Nippur. W III tysiącleciu p.n.e. największe miasta liczyły po kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców.

8.Trzy główne warstwy społeczne na starożytnym Bliskim Wschodzie

Warstwę panującą tworzyli monarcha, arystokracja, wyżsi urzędnicy i kapłani. Ludność wolna obejmowała m.in. kupców, rzemieślników i chłopów. Najmniej liczni byli niewolnicy, którymi najczęściej zostawali jeńcy wojenni.

9.Ziggurat - budowa i funkcje

Ziggurat był centralną budowlą miasta: litą konstrukcją z cegieł, złożoną ze schodkowo ułożonych tarasów. Na szczycie znajdowała się świątynia lokalnego boga; przy świątyni działały magazyny i prowadzono rozdział dóbr.

10.Politeizm i teokracja

Politeizm to wiara w wielu bogów. Teokracja to sprawowanie władzy politycznej przez kapłanów; najstarsze sumeryjskie miasta-państwa były teokracjami, ponieważ władzę sprawował główny kapłan bóstwa opiekuńczego.

11.Enlil - znaczenie w religii Sumerów

Enlil był najważniejszym bóstwem sumeryjskim i stwórcą człowieka. Sumerowie przypisywali mu zapewnianie obfitych plonów.

12.Pismo klinowe - powstanie, rozwój i sposób zapisu

Pismo pojawiło się około 3500 r. p.n.e. w związku z rozwojem gospodarczym i społecznym sumeryjskich miast-państw. Uproszczone rysunki przekształciły się w znaki o kształcie klinów, odciskane rylcem na tabliczkach z mokrej gliny.

13.Znaczenie i zastosowania pisma w Mezopotamii

Pismo umożliwiało zapis mowy, dokumentów administracyjnych, praw oraz opowieści o bogach i królach. Jego wynalezienie wyznacza umowne przejście od prahistorii do historii.

14.Epos o Gilgameszu

Epos o Gilgameszu to sumeryjska opowieść o bogach i królach, zachowana w późniejszej wersji babilońskiej. Zawiera opowieść o potopie, znaną także z biblijnego przekazu o Noem i arce.

15.Brąz i szkło - osiągnięcia Sumerów

Sumerowie jako pierwsi uzyskali brąz przez stopienie miedzi z cyną; wykonywali z niego wytrzymałe narzędzia, broń i ozdoby. Prawdopodobnie około 3400 r. p.n.e. opracowali wytwarzanie szkła przez stapianie kwarcu w postaci piasku z dodatkowymi substancjami.

16.Koło, matematyka i astronomia w Mezopotamii

Koło pojawiło się około 3500 r. p.n.e.; pierwsze koła były drewniane i pełne. Sumerowie rozpoznawali ciała niebieskie i stosowali sześćdziesiątkowy system liczbowy. Z dorobku matematycznego Mezopotamii wywodzą się podział kąta pełnego na 360 stopni oraz godziny na 60 minut. Podział doby na 24 godziny pochodzi ze starożytnego Egiptu.

17.Sargon I Wielki i powstanie imperium akadyjskiego

Około 2250 r. p.n.e. Sargon I Wielki, król Akadu, zjednoczył Mezopotamię, pokonując główne miasta Sumerów. Następnie stworzył państwo od Zatoki Perskiej po wybrzeże Morza Śródziemnego, uznawane za pierwsze imperium w historii.

18.Boskie uzasadnienie władzy Sargona I Wielkiego

Sargon I przedstawiał się jako władca wybrany przez bogów. Uważano, że bogini Isztar, opiekunka Akadu, oddała mu władzę nad światem, co wyrażał tytuł „króla świata”.

19.Kultura sumero-akadyjska i odrodzenie państwa Sumerów

Sargon I i jego następcy przejęli oraz rozwinęli dorobek Sumerów, tworząc kulturę sumero-akadyjską. Pod koniec III tysiąclecia p.n.e. król Ur-Nammu odtworzył państwo Sumerów ze stolicą w Ur, lecz rozkwit zakończyły wojny domowe i najazdy.

20.Hammurabi i imperium starobabilońskie

Hammurabi, król Babilonu panujący w latach 1792-1750 p.n.e., podporządkował sobie znaczną część Mezopotamii pod koniec swojego panowania. Babilon stał się centrum politycznym, gospodarczym, administracyjnym i kulturalnym imperium, które już za rządów jego syna utraciło część podbitych ziem.

21.Kodeks Hammurabiego - cel i rozpowszechnienie

Kodeks Hammurabiego był zbiorem spisanych praw mających ustanowić sprawiedliwość. Kopie wyryte na bazaltowych stelach wysłano do większych ośrodków Międzyrzecza; kodeks potwierdzał też potęgę króla i jego władzę nad podbitymi ziemiami.

22.Stela Hammurabiego - treść i wymowa przedstawienia

Na steli zapisano pismem klinowym po akadyjsku 282 paragrafy. Na jej szczycie bóg sprawiedliwości Szamasz przekazuje Hammurabiemu berło, wskazując na boskie pochodzenie i przyzwolenie dla władzy króla.

23.Zasada odpłaty w Kodeksie Hammurabiego

Za okaleczenie osoby równej stanem przewidywano takie samo okaleczenie sprawcy, np. wybicie oka za wybicie oka. Kara zależała jednak także od pozycji społecznej poszkodowanego.

24.Zróżnicowanie kar i zasady dowodzenia w Kodeksie Hammurabiego

Kary zależały od czynu i statusu społecznego: za zranienie obywatela stosowano okaleczenie, za zranienie muszkena zapłatę, a za zranienie niewolnika odszkodowanie właścicielowi. Kodeks karał też śmiercią nieudowodnione oskarżenie o morderstwo i fałszywe świadectwo w sprawie o życie.

25.Powstanie i rozwój potęgi Asyrii

Asyria stała się dominującą siłą w Mezopotamii w IX w. p.n.e. W VIII i VII w. p.n.e. jej imperium objęło Mezopotamię, Syrię i część zachodniego Iranu. W VII w. p.n.e. Asyryjczycy podbili także Egipt.

26.Armia asyryjska - organizacja i metody walki

Asyria miała sprawną armię zawodową, zdolną szybko reagować i zdobywać twierdze za pomocą taranów oraz wież oblężniczych. Wojsko stosowało terror: mordowało i przesiedlało ludność, paliło oraz plądrowało miasta.

27.Tiglatpilesar III - reformy

Tiglatpilesar III, najwybitniejszy władca Asyrii w VIII w. p.n.e., uporządkował administrację podbitych prowincji i zorganizował armię zawodową. Służyli w niej Asyryjczycy oraz mieszkańcy podbitych ziem.

28.Aszur i propaganda władzy asyryjskiej

Asyryjskie inskrypcje i reliefy przedstawiały kampanie wojenne jako prowadzone w imieniu boga Aszura. Uważano go za prawdziwego władcę państwa; obrazy zwycięstw i okrucieństwa miały zastraszać podbitą ludność.

29.Ośrodki władzy Asyrii i upadek imperium

Ważnymi ośrodkami Asyrii były Niniwa, Nimrud i Chorsabad, gdzie wznoszono pałace królewskie. Imperium osłabiły bunty w prowincjach, a do jego upadku doprowadziły ataki Babilończyków i Medów. Niniwę zdobyto w 612 r. p.n.e.; imperium przestało istnieć pod koniec VII w. p.n.e.

30.Nabopolassar i powstanie imperium nowobabilońskiego

Nabopolassar stworzył imperium nowobabilońskie na gruzach Asyrii. W 612 r. p.n.e. zdobył Niniwę, a następnie podporządkował Babilonowi ziemie należące wcześniej do Asyryjczyków.

31.Nabuchodonozor II - rządy i polityka

Nabuchodonozor II był najwybitniejszym władcą imperium nowobabilońskiego. Prowadził podboje i przesiedlenia ludności oraz przebudował Babilon. W 597 r. p.n.e. zdobył Jerozolimę i deportował część jej mieszkańców do Babilonii, rozpoczynając niewolę babilońską. Po kolejnym buncie zdobył i zburzył miasto w 586 r. p.n.e.

32.Babilon Nabuchodonozora II - budowle i kres imperium

W Babilonie wyróżniały się kompleks Marduka z zigguratem Etemenanki, droga procesyjna i Brama Isztar. Być może istniały też wiszące ogrody, których śladów nie odnaleziono. Imperium nowobabilońskie podbili Persowie w 539 r. p.n.e.

33.Cyrus II Wielki - powstanie i podboje imperium perskiego

Około 550 r. p.n.e. Cyrus II Wielki z rodu Achemenidów pokonał Medów i przejął ich państwo. W 546 r. p.n.e. pokonał Krezusa, króla Lidii, a w 539 r. p.n.e. zdobył Babilon. Jego następca Kambyzes podbił Egipt w 525 r. p.n.e.

34.Satrapia i satrapa

Satrapia była okręgiem administracyjnym imperium perskiego. Zarządzał nią satrapa, czyli namiestnik podlegający bezpośrednio królowi; stanowiska te powierzano zazwyczaj Persom. Dariusz I podzielił państwo na dwadzieścia satrapii.

35.Perska polityka wobec podbitych ludów

Podbite ludy składały daniny, lecz zachowywały lokalne prawa, tradycje religijne i język. Cyrus II prowadził politykę tolerancji, a po zdobyciu Babilonu pozwolił Żydom wrócić do kraju i odbudować Jerozolimę.

36.Dariusz I Wielki - reformy administracyjne i gospodarcze

Dariusz I podzielił imperium na satrapie, zorganizował służby finansowe i pocztę królewską oraz wprowadził złotą monetę - darejkę. Usprawniło to zarządzanie rozległym państwem i przyczyniło się do jego rozwoju.

37.Armia i ośrodki władzy imperium perskiego

W armii służyły elitarne jednostki gwardii królewskiej oraz ludy podbitych prowincji, które dostarczały rekrutów. Persja nie miała jednego centrum administracyjnego: stolicą było miejsce pobytu dworu, a szczególne znaczenie miały Babilon i Persepolis.

38.Boskie uzasadnienie władzy Dariusza I

Dariusz I wykorzystywał religię do legitymizacji władzy. W inskrypcjach wskazywał Ahura Mazdę jako najwyższego boga i źródło władzy królewskiej.

39.Daniny i dary w imperium perskim

Podbite ludy płaciły ustalone daniny w pieniądzu lub dobrach. Persowie byli zwolnieni z danin i składali dary; dary zamiast danin przekazywali także m.in. sąsiedzi Egiptu, koczownicy z okolic Kaukazu i Arabowie.

40.Wyprawy perskie przeciw Grekom i kres imperium

Wyprawy Dariusza I i jego następcy Kserksesa przeciw Grekom w V w. p.n.e. zakończyły się niepowodzeniem. Kres istnieniu imperium perskiego położył Aleksander Macedoński w IV w. p.n.e.