Przedmiotowy Konkurs Historyczny (mazowieckie) - od starożytności do XVIII wieku

1.Koczowniczy i osiadły tryb życia. Mezopotamia - kolebka cywilizacji

Koczownicy nie mają stałych siedzib: wędrują za zwierzyną i pastwiskami, żyją z łowiectwa, zbieractwa lub pasterstwa. Tryb osiadły pojawił się wraz z uprawą roli i hodowlą - ludzie budowali stałe osady, gromadzili zapasy, a z czasem zakładali miasta i państwa. Pierwsze cywilizacje powstały nad wielkimi rzekami. W Mezopotamii, między Tygrysem a Eufratem, Sumerowie zbudowali miasta-państwa, kopali kanały nawadniające i wynaleźli pismo klinowe. Król Babilonu Hammurabi (XVIII w. p.n.e.) spisał kodeks praw oparty na zasadzie odwetu: kara miała odpowiadać wyrządzonej krzywdzie.

2.Egipt faraonów - państwo nad Nilem

Cywilizacja Egiptu rozwinęła się nad Nilem, którego coroczne wylewy użyźniały pola. Około 3000 r. p.n.e. Górny i Dolny Egipt połączyły się w jedno państwo. Nieograniczoną władzę miał faraon, czczony jak bóg - był najwyższym wodzem, sędzią, kapłanem i właścicielem całej ziemi. Pomagali mu wezyr, kapłani i urzędnicy (pisarze); niżej stali chłopi, rzemieślnicy i niewolnicy. Egipcjanie byli politeistami: czcili wielu bogów, np. Ra, Ozyrysa i Izydę. Wierzyli w życie pozagrobowe, dlatego mumifikowali zmarłych, a faraonom wznosili piramidy. Pisali hieroglifami na papirusie.

3.Politeizm i monoteizm. Izrael i narodziny chrześcijaństwa

Politeizm to wiara w wielu bogów (Egipt, Grecja, Rzym), monoteizm - w jednego Boga. Pierwszą religią monoteistyczną był judaizm starożytnego Izraela: Izraelici czcili Jahwe, Mojżesz przekazał im Dekalog, a ich świętą księgą jest Tora, część Biblii. Stolicą Izraela była Jerozolima ze świątynią króla Salomona. W I w. n.e. w Palestynie pod władzą Rzymu nauczał Jezus z Nazaretu - z jego nauki wyrosło chrześcijaństwo, szerzone przez apostołów. Chrześcijan prześladowano do 313 r., gdy cesarz Konstantyn Wielki dał im swobodę wyznania; pod koniec IV w. ich wiara stała się religią państwową.

4.Grecja: demokracja ateńska Peryklesa, filozofia, teatr i igrzyska olimpijskie

Starożytna Grecja składała się z niezależnych miast-państw (polis), np. Aten i Sparty. W Atenach w V w. p.n.e., za czasów Peryklesa, rozkwitła demokracja: o sprawach państwa decydowało zgromadzenie ludowe, w którym głosowali obywatele - dorośli wolni mężczyźni. Praw politycznych nie mieli kobiety, cudzoziemcy ani niewolnicy. Grecy stworzyli filozofię (Sokrates, Platon, Arystoteles), teatr z tragedią i komedią oraz igrzyska olimpijskie - od 776 r. p.n.e. co cztery lata w Olimpii ku czci Zeusa. Arcydziełem ich architektury jest Partenon na ateńskim Akropolu.

5.Rzym: republika i cesarstwo, prawo rzymskie i architektura

Po wypędzeniu królów (509 r. p.n.e.) Rzym stał się republiką: rządzili senat, dwaj wybierani na rok konsulowie i zgromadzenia ludowe, a plebejuszy bronili trybuni ludowi. Po wojnach domowych i dyktaturze Juliusza Cezara władzę przejął Oktawian August - pierwszy cesarz (27 r. p.n.e.). W 395 r. cesarstwo podzielono na zachodnie i wschodnie; zachodnie upadło w 476 r. Rzymianie stworzyli prawo rzymskie (najstarsze spisane to Prawo XII tablic), wzór dla późniejszej Europy. W architekturze stosowali łuk i kopułę, budowali drogi, akwedukty, termy i amfiteatry, np. Koloseum.

6.Cesarstwo bizantyjskie: Justynian, Konstantynopol i schizma wschodnia (1054)

Cesarstwo bizantyjskie (Bizancjum) to wschodnia część cesarstwa rzymskiego, która przetrwała do 1453 r., gdy Turcy zdobyli jej stolicę - Konstantynopol. Szczyt potęgi osiągnęło w VI w. za cesarza Justyniana: odzyskał on część dawnych ziem rzymskich, kazał zebrać prawo rzymskie w Kodeksie Justyniana i wzniósł kościół Hagia Sophia z ogromną kopułą. Bizancjum słynęło z mozaik i ikon. Spory papieża z patriarchą Konstantynopola doprowadziły w 1054 r. do schizmy wschodniej - trwałego podziału chrześcijaństwa na Kościół katolicki (Rzym, łacina) i prawosławny (Konstantynopol, greka).

7.Narodziny islamu: Mahomet, Koran i podboje Arabów

Islam narodził się w VII w. na Półwyspie Arabskim. Jego twórca Mahomet, kupiec z Mekki, głosił wiarę w jednego Boga - Allaha. W 622 r. uciekł z Mekki do Medyny (hidżra) - od tej daty muzułmanie liczą lata. Świętą księgą islamu jest Koran, a obowiązki wiernych to wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, jałmużna, post w ramadanie i pielgrzymka do Mekki. Po śmierci Mahometa (632 r.) Arabowie podbili Bliski Wschód, północną Afrykę, a w 711 r. wkroczyli na Półwysep Iberyjski. Europa zawdzięcza im m.in. cyfry arabskie, wiedzę medyczną i przekłady dzieł greckich uczonych.

8.Karol Wielki i cesarstwo Ottonów

Po upadku Rzymu najsilniejszym państwem zachodniej Europy stało się państwo Franków. Karol Wielki (768-814) podbił m.in. Sasów i Longobardów, a w 800 r. papież koronował go w Rzymie na cesarza - odnowiono cesarstwo na Zachodzie. Władca dbał o szkoły i kulturę; rezydował w Akwizgranie. W 843 r. traktat w Verdun podzielił państwo między jego wnuków - z części wyrosły później Francja i Niemcy. W 962 r. król niemiecki Otton I koronował się na cesarza: powstało cesarstwo Ottonów. Jego wnuk Otton III marzył o uniwersalnym cesarstwie chrześcijańskim i w 1000 r. przybył do Gniezna.

9.Spór o inwestyturę (Canossa 1077) i krucjaty

Inwestytura to nadawanie urzędów kościelnych (biskupów, opatów). Papież Grzegorz VII zakazał tego władcom świeckim, co wywołało spór z królem niemieckim Henrykiem IV. Wyklęty król tracił poparcie poddanych i w 1077 r. jako pokutnik prosił papieża o przebaczenie w Canossie. Spór zakończył konkordat wormacki (1122). Siłę papiestwa pokazały też krucjaty: w 1095 r. Urban II wezwał rycerstwo do odebrania muzułmanom Ziemi Świętej. Krzyżowcy zdobyli Jerozolimę (1099), lecz do 1291 r. utracili zdobycze. Powstały zakony rycerskie: templariusze, joannici i Krzyżacy.

10.System lenny, stany i rycerstwo

W systemie lennym (feudalizmie) senior nadawał wasalowi ziemię - lenno - i obiecywał opiekę, a wasal podczas hołdu lennego przysięgał mu wierność, radę i pomoc zbrojną. Na szczycie drabiny feudalnej stał król, na dole - rycerze. Społeczeństwo dzieliło się na stany - grupy o odrębnych prawach i obowiązkach, do których należało się zwykle z urodzenia: duchowieństwo, rycerstwo (później szlachta), mieszczaństwo i chłopów. Syn rycerza był paziem, potem giermkiem, a rycerzem zostawał przez pasowanie. Ideał rycerza: wierność, odwaga, honor, obrona wiary i słabszych.

11.Średniowieczne miasto i wieś: lokacja, rada miejska, cechy

Lokacja to założenie miasta lub wsi na mocy przywileju władcy, często na prawie niemieckim. Organizował ją zasadźca; osadnicy dostawali ziemię i wolniznę - kilka lat bez opłat. We wsi zasadźca zostawał sołtysem, a chłopi płacili czynsz i uprawiali ziemię trójpolówką. Miasto miało rynek z ratuszem i regularną sieć ulic. Rządziła rada miejska z burmistrzem, sądziła ława z wójtem. Mieszczanie dzielili się na patrycjat (bogaci kupcy), pospólstwo (rzemieślnicy) i plebs (biedota). Rzemieślnicy jednego zawodu tworzyli cechy, które pilnowały jakości i cen wyrobów oraz szkoliły uczniów.

12.Kościół w średniowieczu: zakony, uniwersytety, styl romański i gotycki

Kościół był ośrodkiem kultury: przy katedrach i klasztorach działały szkoły, a mnisi przepisywali księgi. Benedyktyni (od VI w.) żyli według zasady „módl się i pracuj”, cystersi słynęli z wzorowej gospodarki rolnej. W XIII w. powstały zakony żebracze działające w miastach: franciszkanie i dominikanie, znani z kazań. Od XI-XII w. powstawały uniwersytety, np. w Bolonii i Paryżu. Styl romański (XI-XIII w.): grube kamienne mury, małe okna, półkoliste łuki. Styl gotycki (od XII w.): strzeliste budowle, ostre łuki, sklepienia krzyżowo-żebrowe i wielkie okna z witrażami.

13.Mieszko I i chrzest Polski (966)

Mieszko I z dynastii Piastów, książę Polan, to pierwszy historyczny władca Polski; jego głównymi grodami były Gniezno i Poznań. W 965 r. poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, a w 966 r. przyjął chrzest w obrządku łacińskim. Przyczyny: odebranie sąsiadom pretekstu do najazdów pod hasłem nawracania pogan, sojusz z Czechami i wzmocnienie władzy księcia. Skutki: Polska weszła do kręgu chrześcijańskiej Europy, w 968 r. powstało biskupstwo w Poznaniu, przybyli duchowni znający pismo i łacinę, zaczęto wznosić murowane kościoły. W 972 r. Mieszko pokonał pod Cedynią margrabiego Hodona.

14.Bolesław Chrobry: św. Wojciech, zjazd gnieźnieński (1000), koronacja (1025)

Bolesław Chrobry, syn Mieszka I, rządził w latach 992-1025. W 997 r. biskup Wojciech zginął podczas misji u Prusów; władca wykupił jego ciało i złożył w Gnieźnie. W 1000 r. do grobu św. Wojciecha przybył cesarz Otton III. Na zjeździe gnieźnieńskim utworzono arcybiskupstwo w Gnieźnie i biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, a cesarz uznał Bolesława za samodzielnego władcę. Wojny z Niemcami (1002-1018) zakończył pokój w Budziszynie - Polska zatrzymała Milsko i Łużyce. W 1018 r. Chrobry zajął Grody Czerwieńskie, a w 1025 r. koronował się na pierwszego króla Polski.

15.Kryzys monarchii i jej odbudowa w XI w.: Kazimierz Odnowiciel, Bolesław Śmiały

Mieszko II koronował się w 1025 r., ale po najazdach sąsiadów utracił koronę i część ziem. Po jego śmierci (1034) nastąpił kryzys monarchii: bunt możnych, powstanie ludowe przeciw daninom i Kościołowi oraz najazd czeskiego księcia Brzetysława, który złupił Wielkopolskę i wywiózł z Gniezna relikwie św. Wojciecha. Państwo odbudował Kazimierz Odnowiciel: odzyskał Mazowsze i Śląsk, odnowił Kościół, a główną siedzibę przeniósł do Krakowa. Jego syn Bolesław Śmiały koronował się w 1076 r., lecz po skazaniu na śmierć biskupa krakowskiego Stanisława (1079) wybuchł bunt i król uciekł na Węgry.

16.Bolesław Krzywousty, statut Krzywoustego (1138) i zasada senioratu

Bolesław Krzywousty (1102-1138) pokonał brata Zbigniewa, a w 1109 r. odparł najazd króla niemieckiego Henryka V (obrona Głogowa). Podbił Pomorze Gdańskie i podporządkował sobie Pomorze Zachodnie. Aby zapobiec walkom synów, w 1138 r. wydał testament, zwany statutem Krzywoustego: podzielił kraj na dzielnice, a władzę zwierzchnią dał seniorowi - najstarszemu z rodu (zasada senioratu), który rządził też dzielnicą senioralną z Krakowem. Seniora Władysława Wygnańca bracia szybko wypędzili. Zaczęło się rozbicie dzielnicowe: kraj rozpadł się na coraz mniejsze księstwa i osłabła obrona granic.

17.Sprowadzenie Krzyżaków (1226), najazd mongolski (Legnica 1241) i kolonizacja na prawie niemieckim

W 1226 r. książę Konrad Mazowiecki sprowadził zakon krzyżacki do obrony Mazowsza przed pogańskimi Prusami i nadał mu ziemię chełmińską. Krzyżacy podbili Prusy i zbudowali własne państwo, groźne dla Polski; w 1308 r. zajęli Pomorze Gdańskie, a w 1309 r. ich stolicą został Malbork. W 1241 r. kraj najechali Mongołowie (Tatarzy): w bitwie pod Legnicą zginął książę śląski Henryk Pobożny, co przerwało jednoczenie ziem przez Piastów śląskich. Książęta sprowadzali osadników i zakładali wsie oraz miasta na prawie niemieckim (czynsz, wolnizna, samorząd) - np. Kraków lokowano w 1257 r.

18.Zjednoczenie Polski: Przemysł II i Władysław Łokietek (koronacja 1320)

Zjednoczeniu sprzyjały wspólna dynastia, język, jedna organizacja kościelna i zagrożenie z zewnątrz. W 1295 r. książę wielkopolski Przemysł II koronował się w Gnieźnie na króla Polski, lecz rok później został zamordowany. W 1300 r. koronę zdobył król czeski Wacław II. Po jego śmierci książę Władysław Łokietek opanował Małopolskę i Wielkopolskę, stłumił bunt wójta Alberta w Krakowie i w 1320 r. koronował się w Krakowie - to koniec rozbicia dzielnicowego. Poza państwem zostały Śląsk i Mazowsze, a także Pomorze Gdańskie zajęte przez Krzyżaków, z którymi Łokietek walczył pod Płowcami (1331).

19.Kazimierz Wielki (1333-1370) i Akademia Krakowska (1364)

Ostatni król z dynastii Piastów, syn Łokietka. Wolał dyplomację od wojen: w 1335 r. w Wyszehradzie król czeski zrzekł się praw do korony polskiej, a pokój kaliski z Krzyżakami (1343) przywrócił Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską, choć Pomorze Gdańskie zostało przy zakonie. Przyłączył Ruś Halicką. W kraju spisał prawa (statuty wiślicko-piotrkowskie), wprowadził jednolitą monetę - grosz, zakładał miasta, budował murowane zamki, popierał handel. W 1364 r. założył Akademię Krakowską, pierwszy uniwersytet w Polsce. Mówi się, że zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną.

20.Przywilej w Koszycach (1374) i unia w Krewie (1385): Jadwiga i Władysław Jagiełło

Po Kazimierzu Wielkim (1370) tron objął jego siostrzeniec Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów. Aby szlachta uznała prawa jego córki do korony, w 1374 r. wydał w Koszycach przywilej: obniżył podatek do 2 groszy z łana. W 1384 r. na króla Polski koronowano Jadwigę. Zagrożenie krzyżackie zbliżyło Polskę i Litwę: w 1385 r. w Krewie wielki książę Jagiełło obiecał przyjąć chrzest, ochrzcić Litwę i przyłączyć ją do Polski w zamian za rękę Jadwigi i koronę. W 1386 r. ochrzcił się jako Władysław, poślubił Jadwigę i został królem - początek unii personalnej i dynastii Jagiellonów.

21.Wielka wojna z zakonem: Grunwald (1410) i pierwszy pokój toruński (1411)

Przyczyny wojny (1409-1411): spory o Żmudź, ziemię dobrzyńską i Pomorze Gdańskie, a po chrzcie Litwy zakon stracił uzasadnienie misji. 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem wojska polskie i litewsko-ruskie pod wodzą Władysława Jagiełły (Litwinami dowodził książę Witold) rozgromiły armię krzyżacką; poległ wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Malborka, bronionego przez Henryka von Plauena, nie zdobyto. Pierwszy pokój toruński (1411) dał niewiele: Polska odzyskała ziemię dobrzyńską, Litwa - Żmudź (do śmierci Jagiełły i Witolda). Potęgę zakonu jednak złamano, a znaczenie państwa Jagiellonów wzrosło.

22.Wojna trzynastoletnia i drugi pokój toruński (1466)

Mieszkańcy Prus, niezadowoleni z rządów Krzyżaków, założyli Związek Pruski. W 1454 r. wypowiedzieli zakonowi posłuszeństwo, a król Kazimierz Jagiellończyk na ich prośbę ogłosił przyłączenie Prus do Polski. Tak zaczęła się wojna trzynastoletnia (1454-1466). Pospolite ruszenie przegrało pod Chojnicami, więc dalej walczyły wojska zaciężne. Drugi pokój toruński (1466): Polska odzyskała Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską, otrzymała Malbork, Elbląg i Warmię (Prusy Królewskie) oraz dostęp do Bałtyku. Reszta ziem zakonu ze stolicą w Królewcu stała się lennem Polski.

23.Monarchia stanowa i przywileje szlacheckie: od Koszyc (1374) do konstytucji nihil novi (1505)

W monarchii stanowej król dzielił się władzą z przedstawicielami stanów. W Polsce najwięcej praw zdobyła szlachta: władcy płacili przywilejami za jej poparcie. Koszyce (1374) - niski, stały podatek; przywileje z lat 1430-1433 - nietykalność osobista: szlachcica nie wolno uwięzić bez wyroku sądu; cerekwicko-nieszawskie (1454) - król nie nałoży nowych podatków ani nie zwoła pospolitego ruszenia bez zgody sejmików. Pod koniec XV w. ukształtował się sejm walny: król, senat i izba poselska. Konstytucja nihil novi (1505) zakazała królowi wydawać nowe prawa bez zgody senatu i posłów.

24.Wielkie odkrycia geograficzne: Krzysztof Kolumb (1492), Vasco da Gama, Ferdynand Magellan

Przyczyny wypraw: Turcy, którzy w 1453 r. zdobyli Konstantynopol, utrudnili handel ze Wschodem, więc Europejczycy szukali morskiej drogi do Indii po przyprawy i złoto. Pomogły nowe statki - karawele, kompas i lepsze mapy. Portugalczyk Bartolomeu Dias dotarł w 1488 r. do Przylądka Dobrej Nadziei. Krzysztof Kolumb w służbie Hiszpanii, płynąc na zachód, 12 października 1492 r. dotarł do Ameryki (sądził, że to Indie). Vasco da Gama opłynął Afrykę i w 1498 r. dopłynął do Indii. Wyprawa Ferdynanda Magellana (1519-1522) pierwsza opłynęła Ziemię; on sam zginął na Filipinach.

25.Skutki odkryć geograficznych

Hiszpania i Portugalia zbudowały imperia kolonialne i w 1494 r. w Tordesillas podzieliły się nowymi ziemiami. Konkwistadorzy podbili państwa Indian: Hernán Cortés - Azteków w Meksyku, Francisco Pizarro - Inków w Peru. Ludność Ameryki masowo ginęła od walk, pracy przymusowej i chorób z Europy, a na plantacje zaczęto zwozić niewolników z Afryki. Do Europy trafiły ziemniaki, kukurydza, pomidory i tytoń, do Ameryki - konie. Napływ srebra i złota wywołał wzrost cen. Handel przeniósł się znad Morza Śródziemnego nad Atlantyk: zyskały porty zachodniej Europy, straciły miasta włoskie.

26.Renesans i humanizm

Renesans (odrodzenie) to epoka w kulturze, która narodziła się we Włoszech w XIV-XV w., a w XVI w. objęła całą Europę. Nawiązywała do kultury starożytnych Greków i Rzymian. Jej podstawą był humanizm - prąd stawiający w centrum uwagi człowieka, jego rozum, godność i życie doczesne. Ideałem był człowiek wszechstronny, jak Leonardo da Vinci - malarz, wynalazca i uczony. Wielcy twórcy to także Michał Anioł i Rafael, a wśród myślicieli Erazm z Rotterdamu. Idee szerzył druk: ok. 1450 r. Jan Gutenberg zastosował ruchomą czcionkę. Budowle renesansowe są harmonijne - kopuły, kolumny, arkady.

27.Reformacja i reforma katolicka: Marcin Luter (1517), Jan Kalwin, sobór trydencki, jezuici

Reformacja to ruch dążący do naprawy Kościoła, krytykujący sprzedaż odpustów i bogactwo duchowieństwa. W 1517 r. w Wittenberdze Marcin Luter ogłosił 95 tez - powstał luteranizm: podstawą wiary jest Biblia, nabożeństwa odprawia się w języku narodowym, bez zakonów i celibatu. Jan Kalwin w Genewie głosił predestynację (przeznaczenie) i pochwałę pracy. Odpowiedzią Kościoła była reforma katolicka: sobór trydencki (1545-1563) potwierdził zasady wiary i nakazał tworzyć seminaria, powstał indeks ksiąg zakazanych, a jezuici, zakon założony przez Ignacego Loyolę, prowadzili szkoły - kolegia.

28.Złoty wiek kultury polskiej: Mikołaj Kopernik, Mikołaj Rej, Jan Kochanowski, Wawel

Za Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta kultura polska przeżywała rozkwit. Mikołaj Kopernik w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) ogłosił teorię heliocentryczną: Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca. Mikołaj Rej jako pierwszy pisał wyłącznie po polsku, a Jan Kochanowski z Czarnolasu, autor fraszek, pieśni i trenów, to największy poeta polskiego renesansu. Andrzej Frycz Modrzewski domagał się równości wobec prawa. Zamek na Wawelu przebudowano w stylu renesansowym (arkadowe krużganki), obok powstała kaplica Zygmuntowska, a Zygmunt August zgromadził kolekcję arrasów.

29.Polska w XVI w.: hołd pruski (1525), folwark szlachecki i handel zbożem

Po ostatniej wojnie z Polską (1519-1521) wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm i rozwiązał zakon krzyżacki w Prusach. 10 kwietnia 1525 r. na rynku w Krakowie złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu - powstały Prusy Książęce, świeckie lenno Polski. W gospodarce rozwijał się folwark szlachecki: duże gospodarstwo produkujące zboże na sprzedaż, oparte na pańszczyźnie - przymusowej, darmowej pracy chłopów na polu pana. Zboże spławiano Wisłą do Gdańska, skąd płynęło do zachodniej Europy. Szlachta i Gdańsk się bogaciły, a chłopom żyło się coraz gorzej.

30.Unia lubelska (1569)

Bezdzietny Zygmunt August, ostatni z Jagiellonów, obawiał się, że po jego śmierci unia personalna z Litwą się rozpadnie; Litwie zagrażała też Moskwa. Na sejmie w Lublinie w 1569 r. zawarto unię realną: Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie utworzyły jedno państwo - Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Wspólne były: wybierany razem władca, sejm, polityka zagraniczna i moneta (ta sama wartość, osobne mennice). Odrębne pozostały: wojsko, skarb, urzędy i sądy. Wcześniej król przyłączył do Korony Podlasie, Wołyń i Ukrainę. Powstało ogromne państwo wielu narodów i wyznań.

31.Tolerancja religijna i konfederacja warszawska (1573)

Rzeczpospolitą zamieszkiwali Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Żydzi, Ormianie i Tatarzy. Obok katolików żyli prawosławni, luteranie (głównie mieszczanie w Prusach Królewskich), kalwini (część szlachty), bracia polscy zwani arianami, wyznawcy judaizmu i islamu. Gdy na zachodzie Europy trwały wojny religijne, tu panowała tolerancja religijna - Rzeczpospolitą nazywa się państwem bez stosów. Podczas bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta szlachta uchwaliła konfederację warszawską (1573): gwarantowała pokój między wyznaniami i zakazywała prześladowań za wiarę. Każdy nowy król musiał ją zaprzysiąc.

32.Wolna elekcja, artykuły henrykowskie i pacta conventa: Henryk Walezy, Stefan Batory

Po wygaśnięciu Jagiellonów (1572) króla wybierała cała szlachta, która przybyła na pole elekcyjne pod Warszawą - to wolna elekcja. W 1573 r. pierwszym królem elekcyjnym został Francuz Henryk Walezy. Zaprzysiągł artykuły henrykowskie - stałe zasady ustroju: wolną elekcję, sejm co dwa lata, tolerancję i prawo szlachty do wypowiedzenia posłuszeństwa królowi łamiącemu prawa. Pacta conventa były osobistymi zobowiązaniami elekta. Walezy w 1574 r. uciekł do Francji. Stefan Batory (1576-1586), książę Siedmiogrodu, utworzył piechotę wybraniecką i pokonał Moskwę w wojnie o Inflanty.

33.Wojny ze Szwecją i Rosją na początku XVII w.: Kircholm (1605), Kłuszyn (1610)

Ze Szwecją Rzeczpospolita walczyła o Inflanty i panowanie nad Bałtykiem, a król Zygmunt III Waza rościł sobie też prawa do tronu szwedzkiego. W 1605 r. pod Kircholmem hetman Jan Karol Chodkiewicz szarżą husarii rozbił trzykrotnie liczniejszą armię szwedzką. W Rosji trwał kryzys władzy: magnaci poparli Dymitra Samozwańca (dymitriady), potem do wojny przystąpił król. W 1610 r. pod Kłuszynem hetman Stanisław Żółkiewski pokonał wojska rosyjskie, a Polacy zajęli Kreml. W 1612 r. polska załoga skapitulowała; rozejm w Dywilinie zostawił Rzeczypospolitej Smoleńsk.

34.Powstanie Chmielnickiego (1648)

Przyczyny: Kozacy zaporoscy żądali zwiększenia rejestru (liczby Kozaków na żołdzie), ruscy chłopi buntowali się przeciw pańszczyźnie, a prawosławni czuli się gorzej traktowani niż katolicy. W 1648 r. hetman Bohdan Chmielnicki, sprzymierzony z Tatarami, rozbił wojska koronne nad Żółtymi Wodami, pod Korsuniem i Piławcami. Mimo polskiego zwycięstwa pod Beresteczkiem (1651) walki trwały. W 1654 r. w Perejasławiu Chmielnicki poddał Ukrainę carowi, co wywołało wojnę z Rosją. Zakończył ją rozejm w Andruszowie (1667): Rosja dostała Smoleńsk, lewobrzeżną Ukrainę oraz (formalnie na dwa lata) Kijów.

35.Potop szwedzki (1655-1660): obrona Jasnej Góry i Stefan Czarniecki

W 1655 r., gdy Rzeczpospolita walczyła z Rosją, najechał ją król Szwecji Karol X Gustaw. Pospolite ruszenie skapitulowało pod Ujściem, Janusz Radziwiłł poddał Litwę w Kiejdanach, a Jan Kazimierz schronił się na Śląsku. Przełomem była obrona Jasnej Góry (koniec 1655 r.) pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego - pobudziła opór społeczeństwa. Stefan Czarniecki prowadził wojnę podjazdową (szarpaną). Pokój w Oliwie (1660): Jan Kazimierz zrzekł się praw do korony szwedzkiej, większość Inflant została przy Szwecji. Kraj był zrujnowany i wyludniony.

36.Wojny z Turcją: Cecora, Chocim, Wiedeń (1683) i Jan III Sobieski

Przyczyny: mieszanie się magnatów w sprawy Mołdawii, wyprawy Kozaków na ziemie tureckie i najazdy Tatarów. W 1620 r. pod Cecorą Turcy rozbili wojska polskie - zginął hetman Stanisław Żółkiewski. Rok później Jan Karol Chodkiewicz dowodził obroną obozu pod Chocimiem. W 1672 r. Turcy zdobyli Kamieniec Podolski i zajęli Podole. Hetman Jan Sobieski pokonał ich pod Chocimiem (1673) i został królem. 12 września 1683 r. Jan III Sobieski na czele wojsk polskich, austriackich i niemieckich rozbił pod Wiedniem armię wezyra Kara Mustafy. Pokój w Karłowicach (1699) zwrócił Polsce Podole.

37.Rzeczpospolita w XVII w.: skutki wojen, liberum veto, barok i sarmatyzm

Wojny XVII w. przyniosły zniszczenie miast i wsi, wyludnienie (walki, głód, zarazy), upadek handlu i utratę ziem. Rosło znaczenie magnatów, a słabła władza króla. W 1652 r. poseł Władysław Siciński pierwszy raz zerwał sejm przez liberum veto: sprzeciw jednego posła unieważniał wszystkie uchwały. Kulturą epoki był barok - przepych, bogate zdobienia, ruch i kontrasty, np. pałac w Wilanowie. Szlachta wyznawała sarmatyzm: wierzyła, że pochodzi od starożytnych Sarmatów, ceniła złotą wolność, tradycję i katolicyzm, nosiła kontusz, żupan i szablę, a niechętnie patrzyła na obce wzory.

38.Monarchia absolutna Ludwika XIV i monarchia parlamentarna w Anglii

W monarchii absolutnej władca skupia pełnię władzy: sam stanowi prawa, rządzi, sądzi i dowodzi armią, nie pytając o zgodę przedstawicieli stanów. Wzorem była Francja Ludwika XIV (1643-1715), zwanego Królem Słońce. Rządził z Wersalu przy pomocy posłusznych urzędników i stałej armii; minister Colbert rozwijał manufaktury i handel. W Anglii spór królów z parlamentem zakończyły chwalebna rewolucja (1688) i Deklaracja praw (1689): powstała monarchia parlamentarna, w której król panuje, lecz prawa i podatki uchwala parlament (Izba Lordów i Izba Gmin).

39.Oświecenie i absolutyzm oświecony: Monteskiusz, Wolter, Rousseau

Oświecenie (XVIII w.), zwane wiekiem rozumu, głosiło, że świat poznaje się rozumem i doświadczeniem; krytykowało przesądy i nietolerancję. Monteskiusz sformułował zasadę trójpodziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Wolter bronił tolerancji i wolności słowa. Jan Jakub Rousseau głosił, że władza pochodzi od ludu (umowa społeczna). Absolutyzm oświecony to rządy władców, którzy zachowując pełnię władzy, przeprowadzali reformy (szkoły, sądy, administracja, tolerancja religijna): Fryderyk II w Prusach, Maria Teresa i Józef II w Austrii, Katarzyna II w Rosji.

40.Czasy saskie: August II Mocny, August III, Stanisław Leszczyński i sejm niemy (1717)

W latach 1697-1763 w Rzeczypospolitej panowali elektorzy Saksonii z dynastii Wettinów - była to unia personalna z Saksonią. August II Mocny wciągnął kraj w wielką wojnę północną; Szwedzi osadzili na tronie Stanisława Leszczyńskiego (1704-1709). Spór króla ze szlachtą zakończył pod naciskiem Rosji sejm niemy (1717): posłom nie pozwolono na debatę, a liczbę wojska ograniczono do ok. 24 tys. W 1733 r. szlachta znów wybrała Leszczyńskiego, lecz Rosja z poparciem Austrii siłą osadziła na tronie Augusta III. Szerzyła się anarchia: sejmy zrywano, skarb był pusty, rosły wpływy obcych mocarstw.