Ateny, Sparta i wojny z Persami - Wczoraj i dziś 5

1.Hellenowie i Hellada

Starożytni Grecy nazywali siebie Hellenami, a swój kraj - Helladą. Pierwsze greckie plemiona osiedliły się tam w II tysiącleciu p.n.e. Łączyły je wspólna kultura, jeden język i wiara w tych samych bogów.

2.Warunki naturalne Grecji

Grecja leży na południu Europy. To górzysty kraj, z trzech stron otoczony wodami Morza Śródziemnego. Do Grecji należy też ponad tysiąc wysp. Jest tu mało urodzajnej ziemi i nie ma wielkich rzek.

3.Zajęcia starożytnych Greków

Na niewielkich równinach i w górskich dolinach Grecy uprawiali zboże, oliwki i winorośl. Na łąkach i pastwiskach na stokach gór hodowali kozy i owce. Byli też doskonałymi żeglarzami.

4.Polis (miasto-państwo)

Samodzielne miasto-państwo w starożytnej Grecji, złożone z miasta i okolicznych wsi. Każda polis miała własne władze i wojsko. Polis ostatecznie ukształtowały się w VIII w. p.n.e., a granice między nimi tworzyły góry.

5.Dlaczego Grecy nie stworzyli jednego państwa?

Wysokie góry i otaczające Grecję morza utrudniały wrogom jej zdobycie. Plemiona nie musiały więc łączyć się w jedno państwo. W górskich dolinach zakładały samodzielne polis, które łączyła tylko wspólna kultura.

6.Amfora

Greckie naczynie, w którym przechowywano najczęściej wino i oliwę z oliwek. Na amforach malowano ważne wydarzenia, sceny z życia codziennego i opowieści o bogach, dlatego są dziś cennym źródłem historycznym.

7.Ateny w V w. p.n.e.

W V w. p.n.e. Ateny były najbogatszą polis w Helladzie. Dzięki licznej flocie wojennej i handlowej stały się jednym z najpotężniejszych greckich miast-państw. W okresie rozkwitu miały ponad 100 tysięcy mieszkańców, a panowała w nich demokracja. Całe miasto otaczały mury, które chroniły mieszkańców przed atakami wrogów.

8.Demokracja

Sprawowanie władzy przez wszystkich wolnych obywateli. Nazwa pochodzi od greckich słów demos (lud) i kratos (władza) i oznacza „władzę ludu”. Taki ustrój wykształcił się w starożytnych Atenach.

9.Zgromadzenie ludowe

Organ władzy, na którym obywatele Aten podejmowali najważniejsze decyzje, np. o wojnie, pokoju czy nowych podatkach. Po dyskusji głosowano, a decyzja zapadała większością głosów. Postanowienia wprowadzali w życie urzędnicy wybierani co roku.

10.Obywatele Aten

Pełnoletni mężczyźni, których rodzice byli Ateńczykami. Tylko oni mogli brać udział w zgromadzeniu ludowym, a każdy z nich, bez względu na majątek i pochodzenie, mógł zabrać głos. Praw obywatelskich nie miały kobiety, niewolnicy i przybysze z innych miast greckich, nawet jeśli mieszkali w Atenach od lat.

11.Perykles

Najwybitniejszy Ateńczyk V w. p.n.e. (ok. 495-429 r. p.n.e.), uważany za głównego twórcę demokracji ateńskiej. Przez wiele lat dowodził armią ateńską, słynął jako mówca i reformator, a jako polityk wspierał rozwój nauki i sztuki.

12.Akropol

Wzgórze górujące nad greckim miastem, otoczone murami. Stały na nim świątynie i posągi bóstw, a w czasie ataku wrogów było twierdzą. Na ateńskim Akropolu zachowały się ruiny budowli z V i IV w. p.n.e., m.in. świątyni Partenon.

13.Agora

Centralny plac greckiego miasta, czyli rynek. Ludzie spotykali się tu, handlowali i oddawali cześć bogom. Odbywały się tu uroczystości, spotkania polityczne i dyskusje, a mówcy swobodnie głosili swoje poglądy.

14.Demokracja ateńska a dzisiejsza

W Atenach decyzje podejmowali osobiście wszyscy obywatele, głosując na zgromadzeniu. Dziś, np. w Polsce, obywateli reprezentują wybrani posłowie i senatorowie. Prawa obywatelskie mają teraz także kobiety, cudzoziemcy mogą zostać obywatelami, a niewolnictwa już nie ma.

15.Sparta

Druga po Atenach najsłynniejsza grecka polis, położona w krainie Lakonia na południu Grecji. Spartanie podbili dużą część południowej Grecji. Państwo spartańskie przypominało obóz wojskowy, a Spartan uważano za najlepszych wojowników w Grecji.

16.Społeczeństwo Sparty

Dzieliło się na trzy grupy. Spartanie byli pełnoprawnymi obywatelami i żołnierzami. Periojkowie mieli wolność osobistą, ale nie mieli praw politycznych. Heloci byli niewolnikami bez żadnych praw.

17.Spartanie

Pełnoprawni obywatele Sparty - wyłącznie mężczyźni. Mogli brać udział w zgromadzeniu obywateli i kandydować do władz państwa. Ich podstawowym zajęciem była służba wojskowa, która obowiązywała ich do 60. roku życia.

18.Heloci

Podbita przez Spartan ludność, którą zamieniono w niewolników. Nie mieli żadnych praw, a ich głównym obowiązkiem była praca na roli. Połowę plonów musieli oddawać Spartanom.

19.Periojkowie

Trzecia grupa społeczeństwa Sparty. Mieli wolność osobistą, ale nie mieli praw politycznych. Zajmowali się rzemiosłem i handlem.

20.Stała gotowość bojowa Spartan

Spartanie utrzymywali ją, aby zapobiec buntom podbitej ludności. Każdy Spartanin należał do oddziału, w którym ćwiczył i jadał wspólne posiłki. O sprawność dbały też kobiety, aby rodzić zdrowe i silne dzieci - przyszłych wojowników.

21.Wychowanie chłopców w Sparcie

Państwo od najmłodszych lat kształciło chłopców na sprawnych wojowników, a słabe noworodki kazano porzucać w górach. Do 7. roku życia chłopców wychowywały matki. Potem uczyli się czytać, pisać i zwięźle się wypowiadać, a od 12 lat szkolili się w koszarach.

22.Etapy życia Spartanina

Do 7. roku życia chłopca wychowywała matka, potem zaczynał naukę, a od 12 lat żył w koszarach. W wieku 20 lat zaczynał 10-letnią służbę wojskową, a po jej ukończeniu stawał się pełnoprawnym obywatelem. Po 30. roku życia opuszczał koszary, wracał do domu i dostawał ziemię od państwa. Po 60. roku życia nie musiał już służyć w wojsku.

23.Geruzja

Rada starszych w Sparcie. Wybierano do niej najznamienitszych obywateli, którzy ukończyli 60 lat i nie musieli już służyć w wojsku.

24.Powiedzenie „spartańskie warunki”

Powiedzenie oznaczające życie pozbawione wygód. Nawiązuje do surowego wychowania młodych Spartan: jedli skromnie, spali na posłaniu z trzciny, a nawet zimą nosili lekkie szaty.

25.Lakoniczna wypowiedź

Bardzo krótka, zwięzła wypowiedź. Nazwa pochodzi od Lakonii - krainy, w której leżała Sparta. Młodych Spartan uczono mówić zwięźle, a kto nie umiał odpowiedzieć krótko, był karany.

26.Imperium Persów

Potężne państwo na wschód od Grecji, w Azji i Afryce. W VI i V w. p.n.e. Persowie podbili wiele krajów, m.in. Mezopotamię i Egipt. Podporządkowali sobie też greckie miasta na wybrzeżu Azji Mniejszej, czyli dzisiejszej Turcji.

27.Danina

Obowiązkowa opłata na rzecz władcy w postaci zboża, bydła, wyrobów rzemieślniczych lub pieniędzy. Greckie polis z Azji Mniejszej płaciły daniny władcom Persji, a do tego dostarczały im oddziały zbrojne i okręty wojenne.

28.Powstanie w Milecie (499 r. p.n.e.)

Powstanie greckich polis z Azji Mniejszej przeciwko Persom. Przewodziło mu miasto Milet, a wsparcia udzielili mu Ateńczycy. Persowie zdławili powstanie.

29.Bitwa pod Maratonem (490 r. p.n.e.)

Król perski Dariusz wysłał flotę z 20-tysięczną armią, żeby ukarać Ateny za pomoc dla Miletu. Dziesięciotysięczne wojsko ateńskie zadało Persom niespodziewaną klęskę. Zwycięstwo było możliwe dzięki oddziałom hoplitów.

30.Hoplita

Ciężkozbrojny pieszy wojownik w armii greckiej polis. Hoplici walczyli włóczniami i mieczami, a chroniły ich pancerze, hełmy i okrągłe tarcze. Byli najważniejszą grecką formacją wojskową, bardzo skuteczną podczas najazdu Persów.

31.Hoplon

Duża, okrągła tarcza - część uzbrojenia hoplity. W szyku bojowym tarcze sąsiednich żołnierzy zachodziły na siebie.

32.Falanga

Szyk bojowy greckiej piechoty. Tworzyli go hoplici ustawieni w zwarte szeregi, którzy wspólnie chronili się zachodzącymi na siebie tarczami.

33.Wyprawa Kserksesa (480 r. p.n.e.)

Dziesięć lat po bitwie pod Maratonem kolejny król perski, Kserkses, osobiście poprowadził na Grecję wielką armię lądową i flotę morską. Wobec zagrożenia greckie miasta-państwa zawarły sojusz.

34.Sojusz

Umowa zawarta między państwami, która zakłada współdziałanie w jakiejś sprawie. W 480 r. p.n.e. greckie polis zawarły sojusz przeciwko Persom.

35.Bitwa pod Termopilami (480 r. p.n.e.)

Termopile to wąski przesmyk między morzem a górami. Persowie nie mogli tam wykorzystać przewagi liczebnej, więc Grecy odpierali ich ataki. Dzięki zdradzie Persowie poznali ścieżkę przez góry na tyły Greków. Grecy się wycofali, a 300 Spartan z królem Leonidasem zostało i zginęło.

36.Leonidas

Król Sparty przez około 10 lat. W 480 r. p.n.e. pozostał w Termopilach z oddziałem 300 Spartan, bo honor nie pozwalał im opuścić pola bitwy. Wszyscy zginęli. Leonidas stał się symbolem poświęcenia w obronie ojczyzny.

37.Temistokles

Wódz ateński w czasie wyprawy Kserksesa. Postanowił rozegrać decydującą bitwę na morzu i nakazał ludności opuścić Ateny. Persowie zajęli i spalili miasto, ale potem przegrali bitwę pod Salaminą.

38.Bitwa pod Salaminą (480 r. p.n.e.)

Bitwa morska w cieśninie w pobliżu wyspy Salamina. Zakończyła się pogromem perskiej floty i armii. Wkrótce Persowie musieli ostatecznie zrezygnować z planów podboju Grecji.

39.Wojny grecko-perskie - kolejność wydarzeń

W 499 r. p.n.e. wybuchło powstanie w Milecie. W 490 r. p.n.e. Ateńczycy pokonali Persów pod Maratonem. W 480 r. p.n.e. Persowie wygrali pod Termopilami, ale przegrali bitwę morską pod Salaminą i zrezygnowali z podboju Grecji.