Epoka odrodzenia – odkrycia, reformacja i przemiany Europy

Przed przybyciem Kolumba Amerykę zamieszkiwało około 350 wspólnot plemiennych. Liczbę jej rdzennych mieszkańców pod koniec XV wieku szacuje się na 50–75 milionów.

Najbardziej rozwinięte cywilizacje stworzyli Majowie, Aztekowie i Inkowie. Majowie nie zjednoczyli się w jednym dużym państwie, lecz żyli w wielu miastach-państwach. Aztekowie i Inkowie zbudowali imperia o różnym stopniu centralizacji władzy. Państwo Inków rozciągało się na obszarze dzisiejszego Ekwadoru, Peru i północnego Chile, osiągając około 3000 kilometrów długości.

Rozwój tych społeczeństw obejmował różne dziedziny:

• Wznoszono okazałe budowle i rozwijano matematykę.
• Majowie stworzyli zaawansowane pismo, a wraz z Aztekami osiągnęli wysoki poziom wiedzy astronomicznej.
• Inkowie zbudowali sieć dróg i rozwinęli medycynę.
• Stosowano intensywne uprawy, hodowano rośliny nieznane Europejczykom i znano sposoby ich przetwarzania.

Poza Europą i Ameryką istniały również silne państwa azjatyckie: Chiny, Japonia oraz państwo Wielkiego Mogoła w Indiach.

Europejczyków skłaniały do wypraw rosnące zapotrzebowanie na złoto i srebro oraz poszukiwanie drogi morskiej do Indii. Dla uczestników podróży była to również szansa na poprawę sytuacji życiowej. Poznawanie nowych obszarów zmieniło wyobrażenia o świecie i otworzyło drogę do ich kolonizacji.

Najważniejsze wyprawy tworzą ciąg wydarzeń: Bartolomeu Dias dotarł do Przylądka Dobrej Nadziei, Kolumb do Ameryki, Vasco da Gama do Indii, a Pedro Álvares Cabral do Brazylii. Wyprawa Ferdynanda Magellana wiązała się z opłynięciem kuli ziemskiej. Nazwa Ameryka pochodzi od imienia Ameriga Vespucciego, który także dotarł do Nowego Świata.

Konkwista pozwoliła Hiszpanom podporządkować obszary Ameryki Środkowej i Południowej. Hernán Cortés podbił państwo Azteków, a Francisco Pizarro imperium Inków. Hiszpanie utworzyli wicekrólestwa Nowej Hiszpanii i Peru oraz zakładali osady i faktorie handlowe.

W systemie encomienda osadnicy otrzymywali prawo do pobierania danin i korzystania z pracy określonych grup Indian w zamian za obowiązek ich ochrony i chrystianizacji. W praktyce prowadziło to do przymusowej pracy i wyzysku. Walki, wyzysk i choroby przywiezione z Europy zmniejszały liczbę rdzennej ludności, podczas gdy handel atlantycki przynosił dochody Europejczykom. Anglicy i Francuzi podejmowali próby kolonizacji Ameryki Północnej już w XVI wieku. Trwałe kolonie angielskie, francuskie i holenderskie powstawały tam w XVII wieku.

Zwiększenie produkcji rolnej i poprawa warunków życia przyczyniły się do przyrostu ludności w XVI wieku. Już od połowy XV wieku rosła liczba mieszkańców miast, a w różnych gałęziach produkcji rozwijała się technika.

Wytwarzanie towarów rozwijano dzięki systemowi nakładczemu. Powstawały także manufaktury. Zmiany w produkcji były częścią szerszych przeobrażeń prowadzących do rozwoju kapitalizmu.

Rozbudowywały się banki i upowszechniało się używanie weksli, znanych już w średniowieczu. Rozwijały się także spółki akcyjne. W handlu dalekomorskim ważne miejsce zajmowały angielskie i holenderskie kompanie handlowe. Gospodarka korzystała z przemian produkcji oraz rozwoju finansów i wymiany na duże odległości.

Rozwój gospodarczy różnicował regiony kontynentu. W Europie Zachodniej rozwijały się handel, rzemiosło, manufaktury i stosunki kapitalistyczne. W Europie Środkowo-Wschodniej rosło znaczenie produkcji rolnej w folwarkach oraz pańszczyzny.

Przełom kulturalny XV i XVI wieku rozpoczął się we Włoszech. Silne, bogate mieszczaństwo wspierało twórców poprzez mecenat artystyczny. Powracano do antyku, a poznawanie jego kultury sprzyjało rozwojowi humanizmu oraz nowych form malarstwa, rzeźby, architektury, filozofii i literatury.

Artyści rozszerzyli tematykę swoich dzieł poza zagadnienia religijne i przedstawiali własną wizję świata. Do wybitnych włoskich twórców należeli Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Sandro Botticelli i Rafael Santi. Rysunek Człowiek witruwiański Leonarda da Vinci, wykonany około 1490 roku, ilustrował dzieło Witruwiusza i wiązał proporcje ludzkiego ciała z klasycznym porządkiem architektonicznym.

Literatura renesansowa podejmowała kwestie władzy, państwa i społeczeństwa. Ważnymi autorami dzieł prawniczych i filozoficznych byli Niccolò Machiavelli oraz Thomas More. W 1516 roku opublikowano Utopię More’a.

Rozwój nauki obejmował różne dziedziny. Miguel Servet i Paracelsus poszerzali wiedzę o procesach zachodzących w ciele człowieka. Mikołaj Kopernik sformułował teorię heliocentryczną, a Galileusz odkrył między innymi teorię bezwładności.

Na przełomie XV i XVI wieku zaufanie do duchowieństwa osłabiały nepotyzm, symonia i sprzedaż odpustów. W 1517 roku Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez krytykujących wady Kościoła. Wystąpienie to rozpoczęło reformację, która doprowadziła do powstania wyznania ewangelicko-augsburskiego oraz wojen religijnych w Niemczech. Konflikty te zakończył pokój w Augsburgu w 1555 roku.

Ruch reformacyjny rozwijał się w różnych krajach:

• W Szwajcarii działali Ulrich Zwingli i Jan Kalwin, twórca kalwinizmu. Kalwin rozpoczął działalność w Genewie w 1536 roku.
• W Anglii za sprawą Henryka VIII powstał w 1534 roku Kościół anglikański.
• W 1525 roku powstały Prusy Książęce, pierwsze państwo protestanckie w Europie.

Nowe wyznania zniosły sakrament kapłaństwa i zlikwidowały zakony. Podkreślały znaczenie samodzielnego dążenia każdego człowieka do zbawienia. Europa podzieliła się na kraje katolickie i protestanckie, a różnice wyznaniowe przyczyniły się do wzrostu nietolerancji i konfliktów.

Sukcesy reformacji skłoniły część katolickiego duchowieństwa do zabiegów o zwołanie soboru powszechnego. Planowane zmiany miały przede wszystkim zatrzymać wiernych w Kościele katolickim.

Sobór trydencki obradował w latach 1545–1563. W sprawach wiary uznał Pismo Święte i tradycję katolicką za źródła dogmatów. W sprawach organizacyjnych zdecydował o zaprowadzeniu dyscypliny wśród duchowieństwa oraz reformie i wzmocnieniu struktur kościelnych.

Reforma obejmowała również tworzenie zakonów zajmujących się pomocą ubogim i chorym oraz edukacją. Szczególną rolę odegrało Towarzystwo Jezusowe, założone w 1534 roku przez Ignacego Loyolę. Jezuici bronili i szerzyli katolicyzm oraz zakładali szkoły.

Zreformowano działającą od XIII wieku inkwizycję. Na jej czele stanęło w 1542 roku Święte Oficjum, sąd kardynalski rozpatrujący sprawy o herezję. W 1559 roku ogłoszono indeks ksiąg zakazanych, zawierający pisma niezgodne z nauką katolicką.

Na przełomie XV i XVI wieku osłabła pozycja rycerstwa i duchowieństwa. Władcy korzystający z finansowego wsparcia mieszczaństwa wzmacniali rządy, a monarchie stanowe przekształcały się w monarchie absolutne.

Najsilniejszą dynastią XVI wieku byli Habsburgowie, którzy objęli władzę w cesarstwie, Niemczech, Czechach, Hiszpanii i na Węgrzech. Rywalizacja z Francją o dominację w Europie Zachodniej doprowadziła do wojen włoskich trwających w latach 1494–1559. W 1556 roku abdykował Karol V.

We Francji w 1562 roku rozpoczęła się wojna domowa katolików z hugenotami. W 1572 roku doszło do rzezi hugenotów, zwanej nocą św. Bartłomieja. Konflikt zakończył się przejęciem władzy przez Henryka Burbona, który przeszedł na katolicyzm. Wydany w 1598 roku edykt nantejski zapewnił protestantom wolność wyznania.

W drugiej połowie XVI wieku Habsburgowie walczyli z protestantami niderlandzkimi. Powstanie antyhiszpańskie wybuchło w 1566 roku, a w 1588 roku proklamowano Republikę Zjednoczonych Prowincji Niderlandów. W tym samym roku Wielka Armada poniosła klęskę. Wojna z Anglią przyczyniła się do utraty morskiej potęgi i dominującej pozycji Habsburgów w Europie.

W pierwszej połowie XVI wieku imperium osmańskie podbiło Azerbejdżan, Irak i część Afryki Północnej. Zwycięstwo pod Mohaczem w 1526 roku umożliwiło armii tureckiej opanowanie znacznej części Węgier. W chronologii walk tego stulecia ważna jest także bitwa pod Lepanto w 1571 roku.

Podczas ataków tureckich na Węgry zginął Ludwik Jagiellończyk. Następnie wybuchła wojna domowa między zwolennikami dwóch kandydatów do tronu. Ostatecznie kraj podzielono na Królestwo Węgierskie, obszary włączone do Turcji i zależne od Turków księstwo siedmiogrodzkie.

W drugiej połowie XV wieku Iwan III Srogi kontynuował jednoczenie ziem ruskich pod władzą Moskwy i uniezależnił państwo od Ordy. Jego wnuk, Iwan IV Groźny, został w 1547 roku koronowany na cara Wszechrusi i umocnił władzę absolutną.

Na początku XVI wieku Szwecja uniezależniła się od Danii. Gustaw I Waza umocnił swoją pozycję dzięki przyjęciu luteranizmu i ważnym reformom. W następnych latach Szwedzi rozpoczęli ekspansję w basenie Morza Bałtyckiego.