Ateńska demokracja - reformy, społeczeństwo i ustrój

1.Attyka i początki Aten

Attyka leży w środkowej Grecji, a pasma górskie dzielą ją na trzy równiny. W centrum jednej z nich znajdują się Ateny. Ateńczycy uważali mitycznego króla Tezeusza za twórcę swojej polis.

2.Władza w Atenach w okresie archaicznym

Władza należała do arystokratów, którzy wybierali spośród siebie archontów. Urzędnicy ci przez rok zajmowali się najważniejszymi sprawami polis, a po zakończeniu kadencji dożywotnio wchodzili do Rady Areopagu.

3.Areopag w okresie archaicznym

Rada złożona z byłych archontów, którzy zasiadali w niej dożywotnio. Prowadziła politykę ateńskiej polis oraz sprawowała ogólny nadzór nad prawami i sądownictwem.

4.Niewola za długi w archaicznych Atenach

Utrata wolności wskutek niespłacenia długu. Ubodzy mieszkańcy w czasie nieurodzaju pożyczali od arystokratów zboże, zastawiając mienie, siebie lub członków rodziny, co prowadziło do zależności i niewoli.

5.Przyczyny niezadowolenia i żądania mieszkańców archaicznych Aten

Niezadowolenie nasilały niewola za długi i przemiany społeczne: ubożenie części arystokracji, bogacenie się innych obywateli oraz wzrost znaczenia rzemiosła. Żądano reform stosunków społecznych, uporządkowania i dostosowania prawa oraz nowego podziału ziemi.

6.Drakon - data i znaczenie spisania praw

W 621 r. p.n.e. Drakonowi powierzono spisanie praw, aby uspokoić nastroje społeczne. Prawa te uchodziły za niezwykle surowe, stąd określenie „drakońskie prawo”. Zachowały się jedynie regulacje dotyczące zabójstw.

7.Solon - „strząśnięcie długów”

W 594/593 r. p.n.e. Solon anulował wszystkim dłużnikom dotychczasowe zadłużenie. Zniósł niewolę za długi i zakazał jej stosowania w przyszłości.

8.Solon - podział społeczeństwa i prawa polityczne

Solon podzielił społeczeństwo na cztery klasy majątkowe według dochodu i każdej przyznał pewne prawa polityczne. Otrzymali je także ludzie spoza arystokracji, lecz wyższe urzędy nadal mogli sprawować tylko najzamożniejsi obywatele.

9.Dlaczego reformy Solona nie uspokoiły Aten?

Biedota nadal domagała się nowego podziału ziemi, a bogaci uważali, że stracili zbyt wiele. Niezadowolenie obu grup doprowadziło do pogorszenia sytuacji, co wykorzystał Pizystrat, sięgając po władzę tyrańską.

10.Pizystrat - objęcie władzy i rządy

Pizystrat sięgnął po władzę tyrańską w 561 r. p.n.e. Rządził silną ręką, ale dbał o interesy społeczeństwa: wznosił monumentalne budowle i wodociągi, a zatrudniając rzemieślników i biedotę przy rozbudowie Aten, łagodził napięcia społeczne.

11.Koniec tyranii następców Pizystrata

Po śmierci Pizystrata w 528/527 r. p.n.e. władzę objęli jego synowie. Ich konflikt z częścią arystokracji i wypędzenie Alkmeonidów doprowadziły do zbrojnej interwencji Sparty oraz obalenia tyranii.

12.Klejstenes - data i główny cel reform

Klejstenes z rodu Alkmeonidów przeprowadził reformy w 508/507 r. p.n.e. Ich celem było ograniczenie wpływów arystokracji przez zerwanie dawnych więzi rodowych i zależności uboższej ludności od arystokratów.

13.Podział Attyki na regiony i trytie

Klejstenes podzielił Attykę na trzy wielkie części: miasto, wybrzeże i wnętrze kraju. Każda z nich obejmowała dziesięć trytii, wykorzystywanych do tworzenia nowych fyl.

14.Fyla i dem w reformie Klejstenesa

Fyla była nową jednostką podziału obywateli; utworzono ich dziesięć. Każdą tworzono z trzech trytii: po jednej z miasta, wybrzeża i wnętrza kraju. Obejmowała rozrzucone po Attyce gminy, czyli demy, łącząc mieszkańców różnych regionów.

15.Rada Pięciuset - skład i zadania

Każda z dziesięciu fyl wybierała pięćdziesięciu członków Rady Pięciuset, zwanej też bule. Rada przygotowywała posiedzenia zgromadzenia ogółu obywateli oraz wykonywała jego postanowienia.

16.Znaczenie reform Klejstenesa dla ustroju Aten

Reformy Klejstenesa zastąpiły dawne podziały rodowe nowym podziałem terytorialnym, osłabiły wpływy arystokracji i zmieniły organizację władz. Zapoczątkowały kształtowanie się demokracji ateńskiej.

17.Warunki uzyskania praw politycznych w demokratycznych Atenach

Prawa polityczne uzyskiwali mężczyźni po ukończeniu osiemnastu lat. Od 451/450 r. p.n.e. wymagano ateńskiego pochodzenia zarówno ojca, jak i matki. Prawa te nie przysługiwały wszystkim mieszkańcom Aten.

18.Podstawowe prawa i obowiązek wojskowy obywateli Aten

Obywatele mieli równe prawa polityczne: mogli uczestniczyć w zgromadzeniu ludowym i piastować urzędy. Oczekiwano od nich przede wszystkim wypełniania obowiązków wojskowych.

19.Świadczenia zamożnych obywateli na rzecz Aten

Wyznaczeni zamożni obywatele ponosili część kosztów przedstawień teatralnych i wyposażenia okrętów wojennych oraz finansowali poselstwa wysyłane na uroczystości religijne poza Atenami.

20.Obowiązki religijne i rodzinne a prawa obywatelskie

Mieszkańcy mieli uczestniczyć w kulcie bóstw opiekuńczych i postępować godnie. Obywatelowi za brak opieki nad rodzicami na starość, zaniedbywanie grobów rodzinnych lub lekceważenie kultu bogów groziło ograniczenie albo utrata praw obywatelskich.

21.Metojkowie - status i obowiązki

Metojkowie byli cudzoziemcami mieszkającymi w Atenach. Przy pobycie dłuższym niż miesiąc musieli się zarejestrować, inaczej groziło im sprzedanie w niewolę. Płacili specjalny podatek za pobyt i podlegali powinnościom, m.in. służbie wojskowej, ale nie mieli praw politycznych obywateli.

22.Niewolnicy prywatni w Atenach

Zajmowali najniższą pozycję społeczną. Pracowali m.in. w kopalniach, kamieniołomach, na polach i w domach. Niekiedy pozwalano im prowadzić sklepy lub warsztaty w zamian za oddawanie części zysków.

23.Niewolnicy publiczni w Atenach

Byli własnością państwa. Pracowali jako rachmistrze, archiwiści i woźni oraz tworzyli oddziały porządkowe. Mieli większą swobodę niż niewolnicy prywatni, otrzymywali skromne wynagrodzenie i mogli zakładać rodziny.

24.Pozycja kobiet w Atenach

Kobiety, także żony i córki obywateli, nie miały praw politycznych. Niezależnie od wieku traktowano je jak osoby małoletnie; nie mogły podejmować działań prawnych bez ojca, męża, a w ich braku syna lub innego męskiego krewnego.

25.Demokracja ateńska - znaczenie i główne zasady

Demokracja oznacza rządy ludu. W Atenach opierała się na uczestnictwie obywateli w sprawowaniu władzy, a jej głównymi zasadami były wolność i równość. Nie obejmowała równymi prawami politycznymi wszystkich mieszkańców.

26.Wolność publiczna i prywatna w demokracji ateńskiej

Wolność publiczna oznaczała prawo do uczestniczenia w życiu politycznym lub rezygnacji z niego. Wolność prywatna pozwalała żyć według własnego upodobania; wychowanie dzieci, stosunki rodzinne i zajęcia obywateli uznawano za sprawy prywatne.

27.Równość obywateli w demokracji ateńskiej

Obywatele byli równi wobec prawa, mieli równe prawa polityczne i takie same szanse na sprawowanie władzy. Zasada ta odnosiła się do obywateli, a nie do wszystkich mieszkańców Aten.

28.Eklezja - zgromadzenie ludowe

Najważniejsza instytucja ateńskiej polis, skupiająca obywateli uczestniczących w podejmowaniu decyzji. Decyzje podejmowano publicznie, a uczestnicy mieli prawo głosu w głosowaniu jawnym lub tajnym. Zgromadzenie uczestniczyło także w obsadzaniu urzędów i ich kontroli.

29.Obrady eklezji i kworum

Eklezja obradowała cztery razy w miesiącu, zwykle na wzgórzu Pnyks, od świtu do przedpołudnia. Obrady poprzedzały modlitwy i ofiary. W IV w. p.n.e. w wielu sprawach wymagano kworum, czyli minimalnej liczby uczestników, wynoszącego sześć tysięcy obywateli.

30.Retoryka i jej znaczenie w Atenach

Retoryka to sztuka wymowy. Miała duże znaczenie w demokracji ateńskiej, ponieważ podczas obrad zgromadzenia należało przekonać innych obywateli do swoich racji, aby uzyskać ich poparcie.

31.Heliaja i późniejsze uprawnienia Areopagu

Heliaja, czyli sąd ludowy, rozpatrywała spory majątkowe, sprawy umów handlowych i oskarżenia przeciw urzędnikom. Sprawowała faktyczny nadzór nad zgromadzeniem, urzędnikami i ustawodawstwem. Areopag utrzymał jedynie sądownictwo w sprawach zabójstw.

32.Heliaja - liczebność i warunki pełnienia funkcji sędziego

Heliaję tworzyło sześć tysięcy sędziów. Sędzią mógł zostać obywatel, który ukończył trzydzieści lat, zgłosił kandydaturę na dany rok, złożył przysięgę i został wylosowany do pełnienia obowiązków w danym dniu. Sędziowie nie odpowiadali przed nikim.

33.Losowanie i wybór urzędników ateńskich

Większość urzędów obsadzano przez losowanie spośród chętnych. Wyboru dokonywano wyjątkowo, gdy najważniejsze były kompetencje, np. w przypadku strategów i osób zajmujących się finansami.

34.Zasady ograniczające władzę urzędników w Atenach

Stosowano kolegialne sprawowanie władzy, zazwyczaj jednoroczne kadencje, ograniczenia ponownego sprawowania urzędu i ograniczony zakres kompetencji. Niektóre funkcje, np. stratega, można było pełnić wielokrotnie. Urzędnicy podlegali kontroli i rozliczeniu po kadencji.

35.Bieżąca kontrola urzędników przez eklezję

Raz w miesiącu zgromadzenie oceniało wykonywanie obowiązków przez urzędników; negatywna ocena prowadziła do dalszych głosowań ustalających winne kolegia. Raz w miesiącu obywatel mógł też złożyć skargę na urzędnika lub inną osobę publiczną szkodzącą państwu.

36.Euthyna

Procedura składania przez urzędników sprawozdań ze swojej działalności po zakończeniu kadencji. Służyła rozliczaniu osób sprawujących funkcje publiczne.

37.Demagodzy w Atenach

Przywódcy polityczni zdobywający wpływy dzięki przemówieniom i popularności wśród ludu ateńskiego. Ich pozycja nie musiała wynikać z pełnienia urzędu, ale mogli także sprawować funkcje publiczne. Szczególne znaczenie uzyskali w drugiej połowie V w. p.n.e.

38.Ostracyzm - czas stosowania, przebieg i skutek

Stosowano go między 488 a 417 r. p.n.e. Na Pnyksie pytano, czy ktoś zagraża ustrojowi. Po odpowiedzi twierdzącej dwa miesiące później głosowano na agorze. Przy kworum sześciu tysięcy obywateli osoba wskazana przez większość opuszczała Ateny na dziesięć lat, nie tracąc praw obywatelskich.

39.Ostrakon

Fragment naczynia ceramicznego, na którym podczas ostracyzmu zapisywano imię osoby uznawanej za zagrożenie dla ustroju ateńskiego.

40.Ideał demokracji w mowie Peryklesa

Perykles przedstawiał demokrację jako rządy większości obywateli, równość wobec prawa oraz uznanie talentu zamiast pochodzenia i majątku. Łączył wolność i wyrozumiałość w życiu prywatnym z poszanowaniem władz i praw w życiu publicznym.