Prehistoria: od praludzi do pierwszych osad

Prehistoria to pierwszy i zarazem najdłuższy okres dziejów człowieka. Trwała do czasu wynalezienia pisma i powstania pierwszych źródeł pisanych.

Wiedzę o tym okresie czerpie się ze źródeł archeologicznych, czyli materialnych śladów działalności ludzi. Należą do nich zarówno pozostałości osad i cmentarzysk, jak i pojedyncze przedmioty: narzędzia, broń oraz ozdoby.

Badania nad tym okresem prowadzą paleoantropolodzy i archeolodzy.

Podział prehistorii na krótsze epoki zależy od tego, jakiego surowca używano do wyrobu narzędzi. Wyróżnia się epokę kamienia, epokę brązu i epokę żelaza.

Epoka kamienia dzieli się na trzy okresy:

• paleolit – okres starszy;
• mezolit – okres środkowy;
• neolit – okres młodszy.

Granice tych epok nie były identyczne na wszystkich kontynentach. Dla ziem dzisiejszej Polski przyjmuje się, że neolit rozpoczął się około 4500 r. p.n.e., epoka brązu około 1800 r. p.n.e., a epoka żelaza około 700 r. p.n.e.

Teoria ewolucji przedstawiona w połowie XIX wieku przez Karola Darwina miała przełomowe znaczenie dla badań nad przeszłością ludzi. Według materiału współczesny człowiek powstał w wyniku trwającej miliony lat ewolucji.

Jednymi z pierwszych człowiekowatych były australopiteki, które pojawiły się około 4,2 mln lat temu. Posługiwały się kijami, kamieniami i kośćmi bez wcześniejszej obróbki.

Odległym potomkiem australopiteka był Homo erectus, czyli człowiek wyprostowany. Opuścił Afrykę i zaczął żyć na terenach o chłodniejszym klimacie. Z tego gatunku około 300 tys. lat temu w Afryce wyewoluował Homo sapiens, czyli człowiek rozumny.

Początkowo ludzie zdobywali pożywienie dzięki łowiectwu i zbieractwu. Ponieważ nie zawsze mogli znaleźć dostateczną ilość żywności, przemieszczali się z miejsca na miejsce. Żyli więc w prowizorycznych obozowiskach.

Przełom nastąpił wraz z rozpoczęciem uprawy roślin i udomowieniem zwierząt. Ludzie zaczęli przechodzić od wędrownego do osiadłego trybu życia. Większa ilość pożywienia ograniczała problem głodu, powodowała wzrost liczby ludności i sprzyjała powstawaniu stałych osad.

Najwcześniej proces ten rozpoczął się na Bliskim Wschodzie, na obszarze Żyznego Półksiężyca. Był to pas urodzajnych ziem od doliny Nilu w Egipcie, przez Palestynę i Syrię, aż do dorzecza Tygrysu i Eufratu.

Produkcja rolna przyspieszała postęp techniczny. Udoskonalano narzędzia rolnicze: motyka służyła do spulchniania ziemi, a radło ciągnięte przez woły ułatwiało pracę. Powstały też żarna, czyli kamienne narzędzia przeznaczone do mielenia ziaren zbóż.

Jedną z najstarszych osad rolniczych było Jerycho w Palestynie, powstałe około 8350 r. p.n.e. Osadę otaczał kamienny mur o wysokości ponad 5 m, a domostwa wznoszono z cegły suszonej na słońcu.

Tysiąc lat później niż Jerycho powstało Çatal Hüyük w dzisiejszej Turcji. Osada nie miała ulic ani murów obronnych. Domy przylegały do siebie i nie miały drzwi, a wejścia znajdowały się na dachach. Mieszkańcy zajmowali się rolnictwem i hodowlą, ale także wytwarzaniem narzędzi, ceramiki, tkactwem oraz obróbką metali.

Około 6500 lat p.n.e. pierwsze grupy rolników dotarły z dzisiejszej południowo-wschodniej Turcji do Europy. Początkowo wykonywano przedmioty z miedzi. Przełomem było odkrycie, że dodanie cyny do miedzi daje twardszy materiał – brąz.

Brąz umożliwił wytwarzanie nowych narzędzi, broni i ozdób, co zapoczątkowało epokę brązu. Pod koniec II tysiąclecia p.n.e. na Bliskim Wschodzie odkryto sposób wytopu żelaza, rozpoczynając epokę żelaza. Wytop rudy żelaza wymagał wyższych temperatur, ale przedmioty z żelaza były znacznie twardsze od brązowych.

Już w paleolicie ludzie tworzyli sztukę. Najstarsze zachowane ślady pochodzą sprzed ponad 20 tys. lat i są to przede wszystkim malowidła naskalne przedstawiające sceny polowań. Zdobiły ściany jaskiń zamieszkiwanych przez paleolitycznych łowców.

Malowidła w jaskini Lascaux powstały prawdopodobnie około 18 tys. lat temu i przedstawiają głównie zwierzęta roślinożerne, między innymi tury, jelenie, żubry i konie.

Najstarsze budowle, czyli megality, wznoszono z nieobrobionego kamienia bez użycia zaprawy murarskiej. Mogły mieć formę kamiennych kręgów lub dolmenów. Ich powstanie wiąże się prawdopodobnie z wierzeniami religijnymi, kultem zmarłych albo obserwacjami astronomicznymi. Przykładem kamiennego kręgu jest Stonehenge, wzniesione w III i II tysiącleciu p.n.e. przez ówczesnych mieszkańców Anglii.