Kampania wrześniowa i upadek Polski w 1939 r.

Hitler planował zaatakować Polskę już 26 sierpnia 1939 r., lecz zmienił rozkaz, gdy Wielka Brytania zawarła z Rzecząpospolitą sojusz wojskowy. W ostatnich dniach pokoju niemiecka dyplomacja pozorowała próby rozmów, a propaganda oskarżała Polskę o prześladowanie mniejszości niemieckiej.

Niemcy przygotowywały atak zgodnie z koncepcją wojny błyskawicznej. Jej celem było szybkie rozbicie wojsk polskich na zachód od Wisły, a następnie zajęcie Warszawy.

• atakowano wybrane odcinki frontu, a nie całą linię jednocześnie;
• siły pancerne wspierane przez lotnictwo przełamywały obronę;
• piechota szybko przemieszczała się ciężarówkami przez powstałe wyłomy;
• dążono do okrążenia i zniszczenia oddziałów przeciwnika.

O świcie 1 września 1939 r. Niemcy napadły na Polskę bez formalnego wypowiedzenia wojny. Dzień ten uznaje się za początek II wojny światowej. Około godziny 4.45 pancernik „Schleswig-Holstein” rozpoczął ostrzał polskiej placówki na Westerplatte w Wolnym Mieście Gdańsku. Niemieckie lotnictwo zbombardowało także Wieluń.

Walki obronne Polski trwały ponad miesiąc i noszą nazwę kampanii wrześniowej albo kampanii polskiej. Od początku Niemcy miały przewagę liczebną oraz lepsze uzbrojenie, szczególnie w lotnictwie i broni pancernej. Lotnictwo opanowało przestrzeń powietrzną, wspierało wojska lądowe i niszczyło linie kolejowe, mosty oraz sieć łączności.

Do obrony kraju włączali się również zwykli obywatele i harcerze. Niemcy bombardowali miasta oraz atakowali ludność cywilną.

Polski plan zakładał obronę całej zachodniej granicy, oczekiwanie na pomoc zachodnich sojuszników oraz stopniowe wycofywanie się za Wisłę, a potem w stronę granicy z Rumunią.

Obrona granicy wynikała z chęci ochrony Pomorza i Wielkopolski, których nie zamierzano oddać bez walki. Rozciągnięcie obrony na linii długości około 1700 km spowodowało jednak rozproszenie polskich sił. Ciągłe wycofywanie się obniżało morale wojska.

Polska liczyła na natychmiastowe działania lotnictwa Wielkiej Brytanii i Francji oraz na ich atak lądowy przeciw Niemcom po 15 dniach wojny. Te oczekiwania nie zostały spełnione.

Pierwszym etapem wojny była bitwa graniczna od 1 do 3 września. Jej symbolem stały się m.in. obrona Westerplatte oraz walki pod Mokrą. Westerplatte broniła załoga pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego.

Od 4 do 16 września trwały działania obronne w głębi kraju. Największą bitwą była bitwa nad Bzurą od 9 do 22 września. Oddziały Armii „Poznań” gen. Tadeusza Kutrzeby i Armii „Pomorze” próbowały przebić się do Warszawy, lecz Niemcy po sprowadzeniu dodatkowych sił je pokonali.

W dniach 7–10 września kilkuset żołnierzy dowodzonych przez kapitana Władysława Raginisa broniło Wizny przed wielokrotnie liczniejszymi siłami niemieckimi. Obrona ta jest nazywana „polskimi Termopilami”. Warszawa broniła się od 8 do 28 września; dużą rolę w organizacji jej obrony odegrał prezydent miasta Stefan Starzyński.

Dnia 17 września 1939 r. na terytorium Rzeczypospolitej wkroczyła Armia Czerwona. Stalin tłumaczył agresję potrzebą ochrony ludności zachodniej Białorusi i Ukrainy. Atak ze wschodu nastąpił, gdy Polska nadal walczyła z Niemcami.

Naczelny wódz Edward Rydz-Śmigły rozkazał nie walczyć z bolszewikami, chyba że oddziały zostaną zaatakowane lub będą rozbrajane. Rozkaz wywołał chaos, ale część żołnierzy, policjantów i harcerzy stawiała opór. Walki toczyły się m.in. o Grodno.

Najwyższe polskie władze państwowe i wojskowe opuściły stolicę w nocy z 6 na 7 września, a następnie przesuwały się na wschód. W nocy z 17 na 18 września prezydent Ignacy Mościcki, rząd i Edward Rydz-Śmigły przekroczyli granicę z Rumunią. Zostali tam internowani, czyli przymusowo osadzeni i zatrzymani.

Kampania wrześniowa zakończyła się klęską Polski po kapitulacji Warszawy oraz ostatnich broniących się oddziałów, w tym jednostki na Helu i Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”. Do głównych przyczyn porażki należały przewaga armii niemieckiej i sowieckiej oraz brak skutecznej pomocy Francji i Wielkiej Brytanii.

Postawę zachodnich sojuszników określono później jako „dziwną wojnę” lub „wojnę siedzącą”. Choć wypowiedzieli Niemcom wojnę, nie podjęli ofensywy na froncie zachodnim.

Skutkami upadku państwa były:

• podział terytorium Rzeczypospolitej między Niemcy i ZSRS;
• ewakuacja najwyższych władz Polski;
• internowanie polskich władz w Rumunii.

W czasie walk najeźdźcy dopuszczali się zbrodni na ludności cywilnej. Niemcy, także z udziałem oddziałów SS, mordowali polskich działaczy społecznych, politycznych, gospodarczych i duchownych.