Pierwsi Piastowie i początki Polski

Słowianie wyznawali politeizm: czcili bogów związanych z siłami przyrody, a obrzędy odprawiali w świętych gajach, przy źródłach i na wzgórzach, np. na Ślęży. Wierzyli też w duchy przodków i demony, które trzeba było zjednywać ofiarami.

Chrześcijaństwo docierało do Słowian z dwóch ośrodków - z Rzymu i z Konstantynopola. Z Konstantynopola wyruszyli w IX wieku na Morawy bracia Cyryl i Metody, którzy odprawiali nabożeństwa w języku zrozumiałym dla Słowian.

Państwo polskie wyrosło z ziem Polan, których głównymi ośrodkami były grody w Gnieźnie, Poznaniu, Gieczu i na Ostrowie Lednickim. Piastowie podporządkowywali sąsiednie plemiona siłą zbrojną i budowali sieć grodów, z których kontrolowali podbite ziemie.

Najstarsze opisy państwa Mieszka I pochodzą od obcych autorów. Kupiec Ibrahim ibn Jakub przedstawił je jako silne państwo z drużyną liczącą trzy tysiące pancernych - stałym oddziałem zbrojnych utrzymywanym przez władcę.

Mieszko łączył działania wojenne z dyplomacją: walczył o Pomorze i ujście Odry, a małżeństwo i chrzest uczyniły go partnerem chrześcijańskich władców.

Przyjęcie chrztu w 966 roku było decyzją polityczną. Państwo pogańskie mogło stać się celem wypraw prowadzonych pod hasłem nawracania, a władca chrześcijański stawał się równorzędnym partnerem cesarza i innych książąt.

Nowa religia umacniała też władzę wewnątrz kraju. Jeden Bóg i jeden Kościół spajały plemiona, które wcześniej czciły różne bóstwa, a duchowni głosili, że władza księcia pochodzi od Boga.

Chrystianizacja ludności trwała jednak bardzo długo: przez dziesięciolecia ludzie łączyli nową wiarę z dawnymi zwyczajami, a ciężary na rzecz Kościoła budziły opór.

Bolesław Chrobry wsparł misję św. Wojciecha do Prusów, a po jego męczeńskiej śmierci w 997 roku wykupił jego ciało i pochował je w Gnieźnie. Papież szybko ogłosił Wojciecha świętym, a Gniezno z jego grobem stało się ważnym ośrodkiem kultu.

Zjazd w 1000 roku wynikał z planów cesarza Ottona III, który chciał odnowić cesarstwo rzymskie jako związek krajów chrześcijańskich, w którym obok Rzymu, Galii i Germanii znalazłaby się Słowiańszczyzna. Bolesław został uznany za sojusznika cesarstwa i otrzymał kopię włóczni św. Maurycego, a utworzenie arcybiskupstwa dało Kościołowi w Polsce własną organizację.

Kolejne lata wypełniły wojny: z Rzeszą Bolesław walczył z przerwami aż do pokoju w Budziszynie, a w tym samym roku zajął Kijów.

Za panowania Mieszka II państwo zostało zaatakowane jednocześnie przez Rzeszę i Ruś, a o władzę upomnieli się bracia króla. Polska straciła ziemie zdobyte przez Chrobrego, a Mieszko II musiał na pewien czas uciekać z kraju.

Po jego śmierci wybuchło powstanie ludności skierowane przeciw możnym i duchowieństwu, a czeski książę Brzetysław złupił Gniezno i wywiózł relikwie św. Wojciecha.

Odbudowę podjął Kazimierz Odnowiciel: przy pomocy sąsiadów odzyskał Mazowsze i Śląsk, odnowił organizację Kościoła, a główną siedzibą władcy uczynił Kraków, mniej zniszczony niż Wielkopolska.

Bolesław Śmiały prowadził aktywną politykę zagraniczną. W sporze o inwestyturę, czyli o to, kto ma prawo obsadzać stanowiska kościelne - papież czy cesarz - poparł papieża, co ułatwiło mu uzyskanie korony.

Konflikt z biskupem krakowskim Stanisławem, zakończony śmiercią biskupa, oraz niezadowolenie możnych doprowadziły do wygnania króla. Stanisław został później ogłoszony świętym i stał się jednym z patronów Polski.

Rządy objął brat Bolesława, Władysław Herman, ale faktyczną władzę sprawował palatyn Sieciech. Jego rządy wywołały opór możnych i synów Hermana - Zbigniewa i Bolesława - którzy w końcu doprowadzili do usunięcia palatyna.

Bolesław Krzywousty po usunięciu przyrodniego brata Zbigniewa rządził samodzielnie. W 1109 roku odparł najazd cesarza Henryka V, którego wojska nie zdołały zdobyć Głogowa, a następnie skupił się na walce o Pomorze.

Na jego dworze powstała Kronika polska Galla Anonima, pisana po łacinie. Autor był cudzoziemcem, nie znamy jego imienia, a przydomek Gall nadano mu znacznie później. Kronika opisuje dzieje Piastów od legendarnych początków i wysławia czyny Krzywoustego, dlatego historycy czytają ją krytycznie.

Według zasady senioratu senior rządził dzielnicą senioralną z Krakowem, miał władzę zwierzchnią nad pozostałymi książętami z rodu i reprezentował państwo na zewnątrz.

Ośrodkami władzy były grody - otoczone wałami drewniano-ziemnymi siedziby urzędników księcia, w których stacjonowała załoga i gromadzono daniny. Obok nich rozwijały się podgrodzia, zamieszkane przez rzemieślników i kupców.

Osady służebne wytwarzały dla księcia określone dobra albo świadczyły konkretne usługi. Ślad po nich zostawiły nazwy miejscowości, np. Szczytniki (wyrób tarcz), Kowale, Bartniki (zbieranie miodu) i Złotniki.

Prawo książęce obejmowało całą ludność, a obowiązki spełniano zarówno w produktach, jak i w pracy. Z danin utrzymywał się książę, jego dwór i drużyna.