Historia
Renesans w Polsce - kultura, literatura i oświata
autor: Rice41
Poznasz zasługi ostatnich Jagiellonów i królowej Bony, zabytki polskiego renesansu oraz twórczość Reja, Kochanowskiego i Modrzewskiego. Uporządkujesz też wiedzę o szkolnictwie, wychowaniu i zasięgu kultury odrodzenia.
1.Czasy zygmuntowskie
Okres panowania Zygmunta Starego (1506-1548) i jego syna Zygmunta Augusta (1548-1572), w którym nastąpił rozkwit renesansu w Polsce.
2.Drogi przenikania renesansu do Polski
Od XV w. kultura renesansu docierała do Polski dzięki kontaktom z Italią. Polscy studenci przywozili stamtąd dzieła myślicieli, a przybywający z Włoch dworzanie, uczeni i artyści upowszechniali naukę, sztukę i literaturę odrodzenia.
3.Zasługi królowej Bony dla kultury renesansowej
Bona, włoska żona Zygmunta Starego, przybyła do Polski w 1518 r. Wraz z nią przyjechali włoscy dworzanie, uczeni i artyści. Wspierała kulturę renesansu i opiekowała się polskimi artystami.
4.Wpływ Bony na zwyczaje żywieniowe
Bona sprowadziła włoskiego kucharza oraz warzywa nazywane włoszczyzną: sałatę, por, seler i kalafior. Przyczyniła się do zmiany nawyków żywieniowych szlachty, która wcześniej nie ceniła warzyw.
5.Zasługi Zygmunta Starego dla rozwoju renesansu
Nakazał renesansową przebudowę zamku na Wawelu i sprowadził włoskich architektów. Ożenił się z Boną, wraz z którą przybyli do Polski włoscy dworzanie, uczeni i artyści.
6.Zasługi Zygmunta Augusta dla kultury
Powiększył królewską bibliotekę do około 4 tysięcy tomów oraz sprowadził z Brukseli kolekcję arrasów, którymi ozdobiono ściany wawelskich komnat.
7.Arrasy
Ozdobne tkaniny, w których barwne nici tworzą obrazy. Służyły m.in. do dekorowania ścian komnat.
8.Stańczyk
Błazen na dworze Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, słynący z mądrości i ciętego dowcipu. Nie tylko rozweselał monarchów, lecz także mógł mówić im gorzką prawdę.
9.Zmiany na Wawelu za Zygmunta Starego
Powstał arkadowy dziedziniec, powiększono okna komnat, zawieszono Dzwon Zygmunt na wieży katedry wawelskiej i zbudowano Kaplicę Zygmuntowską.
10.Kaplica Zygmuntowska
Renesansowa kaplica na Wawelu zaprojektowana przez włoskiego architekta Bartolomea Berrecciego. Pochowano w niej Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta.
11.„Mały Wawel”
Zamek w Baranowie Sandomierskim. Pod koniec XVI w. otrzymał arkadowy dziedziniec tak podobny do wawelskiego, że zyskał tę nazwę.
12.Renesansowa architektura miejska w Polsce
Jej przykładami są ratusze i kamienice w Tarnowie, Poznaniu, Sandomierzu i Lublinie, projektowane przez włoskich architektów.
13.Attyka
Ścianka lub balustrada zasłaniająca dach budynku.
14.Loggia
Krużganek albo galeria na zewnątrz budynku, zwykle zdobiona kolumnami lub arkadami. Może być jedno- lub wielopiętrowa.
15.Inskrypcja
Napis, np. umieszczony na budynku. Na renesansowym ratuszu w Poznaniu znajdują się łacińskie inskrypcje ze złotymi myślami.
16.Powstanie Zamościa
W 1580 r. Jan Zamoyski polecił zbudować od podstaw renesansowe miasto Zamość. Jego projekt przygotował włoski architekt.
17.Zamość jako „miasto idealne”
Był harmonijnie zaplanowanym miastem o długości 600 metrów. U wylotu każdej większej ulicy znajdowała się okazała budowla. Całość otaczały potężne mury z siedmioma bastionami.
18.Funkcje Zamościa
Zamość był siedzibą Jana Zamoyskiego, ośrodkiem nauki dzięki Akademii Zamojskiej, ośrodkiem rzemiosła i handlu oraz jedną z najpotężniejszych twierdz Europy.
19.Renesansowe zainteresowanie własnym krajem
Renesans rozbudził zainteresowanie językiem, historią i kulturą własnego kraju. W Polsce sprzyjało to rozwojowi twórczości w języku polskim.
20.Dorobek Mikołaja Reja
Rej był poetą i prozaikiem. Napisał liczne żartobliwe wierszyki, poważny dialog o polityce i traktat „Żywot człowieka poczciwego”. Bronił znaczenia języka polskiego.
21.Ideał życia w „Żywocie człowieka poczciwego”
Mikołaj Rej ukazał ideał szlachcica żyjącego na wsi, wśród rodziny, służącego państwu i postępującego zgodnie z przykazaniami Bożymi.
22.Jan Kochanowski jako twórca literackiej polszczyzny
Kochanowski rozwinął język polski jako język twórczości literackiej, którym można pisać wiersze i inne utwory. Był najwybitniejszym poetą polskiego odrodzenia.
23.Twórczość Jana Kochanowskiego
Pisał m.in. fraszki i treny. Poruszał sprawy reformy państwa, uroki prostego życia i wartość zdrowia. W trenach wyraził ból po śmierci dwuletniej córki Urszulki.
24.Fraszka
Krótki, często żartobliwy wierszyk.
25.Tren
Utwór poświęcony osobie zmarłej, wyrażający żal po jej stracie.
26.Traktat
Obszerne dzieło naukowe lub filozoficzne.
27.„O poprawie Rzeczypospolitej”
Dzieło polityczne Andrzeja Frycza Modrzewskiego, napisane po łacinie i podzielone na pięć ksiąg. Przedstawiało propozycje reform państwa i stało się znane w Polsce oraz za granicą.
28.Najważniejsze postulaty Andrzeja Frycza Modrzewskiego
Domagał się m.in. wzmocnienia władzy króla, utworzenia polskiego Kościoła narodowego niezależnego od papieża oraz równości wszystkich stanów wobec prawa.
29.Nierówność stanów wobec prawa w XVI w.
Kara za zabójstwo zależała od stanu ofiary. Za zabicie chłopa płacono 10 grzywien, a za zabicie szlachcica groziło co najmniej 120 grzywien lub kara śmierci.
30.Sprzeciw duchowieństwa wobec dzieła Modrzewskiego
Postulat utworzenia polskiego Kościoła narodowego niezależnego od papieża wzbudzał sprzeciw części duchowieństwa. Papież umieścił dzieło w Indeksie ksiąg zakazanych.
31.Sprzeciw szlachty wobec poglądów Modrzewskiego
Szlachta nie zgadzała się na zrównanie jej w prawach z chłopami. Postulat równości wszystkich stanów wobec prawa podważał jej uprzywilejowaną pozycję.
32.Cele wychowania według Modrzewskiego
Dzieci należało uczyć właściwego postępowania wobec innych ludzi oraz obowiązków wobec rodziców, sąsiadów i Rzeczypospolitej.
33.Znaczenie przykładu rodziców według Modrzewskiego
Dzieci uczą się nie tylko ze słów, lecz także z obserwacji dorosłych, zwłaszcza rodziców. Rodzice powinni więc postępować tak, jak chcieliby, aby postępowały ich dzieci.
34.Szkoły parafialne w XVI-wiecznej Polsce
Istniało ich około 3 tysięcy, lecz niewiele miało wysoki poziom. Uczyli się w nich wyłącznie chłopcy, m.in. synowie szlachty i mieszczan.
35.Umiejętność czytania i pisania w XVI w.
W połowie XVI w. czytać i pisać potrafił tylko co trzeci szlachcic. Chłopi byli w ogromnej większości niepiśmienni.
36.Gimnazja humanistyczne i kolegia jezuickie
Były szkołami o wyższym poziomie nauczania niż szkoły parafialne. Gimnazja humanistyczne zakładali protestanci. W obu rodzajach szkół poznawano języki starożytne oraz literaturę grecką i rzymską.
37.Spadek znaczenia uniwersytetu krakowskiego w XVI w.
Uczelnia nadal realizowała średniowieczny program studiów, w którym najważniejszą nauką była teologia. Z tego powodu malała jej rola.
38.Nowe uczelnie w końcu XVI w.
W 1579 r. założono uniwersytet w Wilnie. Pod koniec XVI w. powstała też prywatna Akademia Zamojska, założona przez Jana Zamoyskiego.
39.Zagraniczne studia Polaków w renesansie
Polacy chętnie studiowali we Włoszech i w Niemczech. Kontakty z włoskimi uniwersytetami pomagały w przenoszeniu do Polski idei odrodzenia.
40.Ograniczony zasięg renesansu w Polsce
Renesans nie stał się powszechny. Uczeni i artyści działali głównie na dworze królewskim i w rezydencjach magnackich, a architektura renesansowa obejmowała przede wszystkim zamki, ratusze i kamienice zamożnych mieszczan.
Notatka
Początki renesansu i rola królowej Bony
Kultura odrodzenia docierała do Polski już w XV w. dzięki kontaktom z Italią. Polacy studiujący na włoskich uniwersytetach przywozili dzieła renesansowych myślicieli.
Największy rozkwit nastąpił w czasach zygmuntowskich: za Zygmunta Starego, panującego w latach 1506-1548, i Zygmunta Augusta, panującego w latach 1548-1572.
W 1518 r. przybyła do Polski Bona, włoska żona Zygmunta Starego. Towarzyszyli jej dworzanie, uczeni i artyści. Przez dwór na Wawelu przewinęło się około tysiąca Włochów, którzy upowszechniali naukę, sztukę i literaturę odrodzenia. Królowa wspierała również polskich artystów.
Bona wpływała także na obyczaje: sprowadziła włoskiego kucharza i warzywa nazywane włoszczyzną, m.in. sałatę, por, seler i kalafior. Początkowo szlachta niechętnie przyjmowała zmiany w jadłospisie.
Zapamiętaj
Renesans przenikał do Polski zarówno dzięki wyjazdom Polaków do Włoch, jak i przyjazdom włoskich uczonych oraz artystów.
Wawel - architektura i królewskie zbiory
Zygmunt Stary sprowadził architektów z Italii i polecił nadać zamkowi wawelskiemu renesansowy wygląd.
- Arkadowy dziedziniec
- ozdobiono go łukami architektonicznymi.
- Większe okna komnat
- zapewniały lepsze oświetlenie wnętrz.
- Dzwon Zygmunt
- zawisł na wieży katedry; miał sławić Boga, Jagiellonów i Królestwo Polskie.
- Kaplica Zygmuntowska
- zaprojektował ją Bartolomeo Berrecci; spoczęli w niej Zygmunt Stary i Zygmunt August.
Zygmunt August rozwinął królewskie kolekcje. Jego ojciec posiadał około 70 książek, natomiast on powiększył bibliotekę do około 4 tysięcy tomów. Zamówił też w Brukseli - tkaniny z obrazami tworzonymi przez barwne nici - przeznaczone na ściany komnat. Zachowało się 136 arrasów wawelskich.
Ważną postacią dworu był , błazen obu królów. Jego pozycja pozwalała łączyć zabawianie władców z krytykowaniem dworzan i wypowiadaniem niewygodnych prawd.
Renesansowe zamki i budowle miejskie
Przykład królewskiej przebudowy naśladowali magnaci, przekształcając swoje rezydencje, czyli okazałe siedziby. Zamek w Baranowie Sandomierskim zyskał pod koniec XVI w. dziedziniec przypominający wawelski, stąd określenie .
Włoscy architekci projektowali również renesansowe ratusze i kamienice w Tarnowie, Poznaniu, Sandomierzu i Lublinie. Poznański ratusz, pierwotnie gotycki, przebudowano w drugiej połowie XVI w.
Elementy budynku i jego dekoracji rozpoznajemy po ich położeniu oraz funkcji.
| Pojęcie | Czym jest? |
|---|---|
| Attyka | Ścianka lub balustrada zasłaniająca dach |
| Loggia | Zewnętrzny krużganek albo galeria |
| Inskrypcja | Napis, np. na ścianie budynku |
zwykle zdobią kolumny lub arkady; może być jedno- albo wielopiętrowa. poznańskiego ratusza zapisano po łacinie i zawierają złote myśli.
Ważne
Dzisiejszy wygląd zabytku może łączyć elementy z różnych epok: hełm wieży i orzeł poznańskiego ratusza pochodzą z XVIII w.
Zamość - renesansowe „miasto idealne”
W 1580 r. Jan Zamoyski polecił wznieść od podstaw Zamość. Włoski architekt opracował harmonijny plan „miasta idealnego”: przy wylocie każdej większej ulicy miała znajdować się okazała budowla.
Miasto mierzyło 600 metrów długości. Otaczały je potężne mury z siedmioma bastionami. Bastion to budowla wzmacniająca mury obronne, zwykle umieszczana na ich narożnikach.
1580
początek budowy Zamościa
600 m
długość miasta
7
bastiony w umocnieniach
Zamość łączył kilka zadań, które wzajemnie się uzupełniały.
- Siedziba magnacka
- Zamoyski zbudował w mieście swój pałac.
- Ośrodek nauki
- działała tu prywatna Akademia Zamojska, przez kilkadziesiąt lat utrzymująca wysoki poziom.
- Ośrodek gospodarczy
- rozwijały się rzemiosło i handel.
- Twierdza
- miasto należało do najpotężniejszych fortec Europy.
Rej i Kochanowski - rozwój literatury polskiej
Odrodzenie rozbudziło zainteresowanie rodzimym językiem, historią i kulturą. Mikołaj Rej podkreślał, że Polacy mają własny język i nie muszą ograniczać się do łaciny. Tworzył żartobliwe wiersze, dialog o polityce oraz „Żywot człowieka poczciwego”.
W traktacie Reja wzorowy szlachcic mieszkał na wsi z rodziną, służył państwu i przestrzegał przykazań. Codzienne życie zostało więc połączone z odpowiedzialnością religijną i obywatelską.
Jan Kochanowski rozwinął polszczyznę jako język utworów literackich. Pisał o reformie państwa, prostym życiu, zdrowiu i osobistym cierpieniu. W trenach opłakiwał śmierć dwuletniej Urszulki, a w jednej z fraszek zwracał uwagę, że wartość zdrowia dostrzega się dopiero po jego utracie.
| Forma | Najważniejsze cechy |
|---|---|
| Fraszka | Krótki, często żartobliwy wierszyk |
| Tren | Żal po stracie osoby zmarłej |
| Traktat | Obszerne dzieło naukowe lub filozoficzne |
Modrzewski - program reform i spory o równość
Andrzej Frycz Modrzewski przedstawił propozycje zmian w łacińskim dziele , podzielonym na pięć ksiąg. Książka zdobyła rozgłos także poza Polską.
- Władza królewska
- autor chciał ją wzmocnić.
- Kościół narodowy
- miał być niezależny od papieża.
- Równość stanów wobec prawa
- pochodzenie społeczne nie powinno decydować o sposobie traktowania człowieka przez prawo.
Ostatni postulat przeciwstawiał się ówczesnym zasadom. Za zabicie chłopa płacono 10 grzywien, natomiast za zabicie szlachcica groziła zapłata co najmniej 120 grzywien albo śmierć.
Program reform wywołał opór: szlachta nie chciała zrównania jej z chłopami, a projekt niezależnego Kościoła narodowego budził sprzeciw części duchowieństwa. Papież umieścił dzieło w Indeksie ksiąg zakazanych.
Poglądy Modrzewskiego szerzej doceniono dopiero później, gdy upowszechniło się przekonanie o równości wszystkich ludzi.
Wychowanie przez słowa i własny przykład
Modrzewski uważał, że wychowanie ma przygotowywać młodych ludzi do właściwego postępowania wobec innych. Dzieci powinny poznawać obowiązki wobec rodziców, sąsiadów i Rzeczypospolitej.
Ważnym narzędziem wychowania był przykład dorosłych. Dziecko poznaje zasady nie tylko przez słuchanie pouczeń, lecz także przez obserwację codziennych zachowań, przede wszystkim rodziców.
Przykład
Modrzewski wskazywał, że ojciec nadużywający alkoholu nie wychowa skutecznie syna w umiłowaniu trzeźwości samymi pouczeniami.
Zalecenia rodziców powinny zgadzać się z ich czynami, ponieważ obserwowane zachowanie może podważyć wypowiadane zasady.
Szkolnictwo i ograniczenia zasięgu renesansu
W XVI w. działało około 3 tysięcy szkół parafialnych, lecz niewiele miało wysoki poziom. Uczyli się w nich tylko chłopcy, także synowie mieszczan. W połowie stulecia czytać i pisać potrafił zaledwie co trzeci szlachcic, a ogromna większość chłopów była niepiśmienna.
Wyższy poziom zapewniały protestanckie gimnazja humanistyczne i kolegia jezuickie. Ich uczniowie poznawali języki starożytne oraz literaturę grecką i rzymską.
Możliwości studiowania
Znaczenie uniwersytetu krakowskiego malało, ponieważ utrzymywał średniowieczny program z teologią jako najważniejszą nauką. Jednocześnie powstawały nowe uczelnie: w 1579 r. uniwersytet w Wilnie, a pod koniec XVI w. prywatna Akademia Zamojska. Polacy wybierali też studia we Włoszech i w Niemczech.
Zasięg kultury odrodzenia
Rozwój szkół nie sprawił, że renesans stał się powszechny. Uczeni i artyści przebywali głównie na dworze królewskim oraz w rezydencjach magnackich. Renesansowe budowle to przede wszystkim zamki, ratusze i kamienice bogatych mieszczan.
W skrócie
- 01Kontakty z Italią przygotowały rozwój odrodzenia, a dwór ostatnich Jagiellonów stał się jego ważnym ośrodkiem.
- 02Zygmunt Stary zmienił wygląd Wawelu, a Zygmunt August wzbogacił królewską bibliotekę i kolekcję tkanin.
- 03Wzory renesansowe przenoszono z królewskiej siedziby do zamków magnackich oraz bogatych miast.
- 04Zamość powstał według jednolitego planu i łączył funkcje rezydencji, uczelni, ośrodka gospodarczego oraz twierdzy.
- 05Rej bronił znaczenia języka polskiego, a Kochanowski rozwinął jego możliwości w twórczości literackiej.
- 06Modrzewski proponował reformy władzy, Kościoła i prawa, lecz naruszały one interesy uprzywilejowanych grup.
- 07Wychowanie obywatelskie i rodzinne wymagało od rodziców nie tylko pouczeń, ale też zgodnego z nimi postępowania.
- 08Przybywało szkół i uczelni, ale poziom wykształcenia pozostawał niski, a kultura renesansu docierała głównie do elit.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Złoty wiek RzeczypospolitejKlasa 6
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Dwór i wpływy włoskie
Etap 1 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Wawel i architektura
Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Rej i Kochanowski
Etap 3 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Modrzewski i reformy
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Szkoły i zasięg renesansu
Etap 5 · 7 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 1
36 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
40 fiszek uczy się 2
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
