Historia
Unia lubelska i powstanie Rzeczypospolitej
autor: Rice41
Poznasz przyczyny zawarcia unii lubelskiej, przebieg obrad oraz najważniejsze postanowienia porozumienia. Dowiesz się, co łączyło Polskę i Litwę po 1569 r., jakie zachowały odrębności oraz jakie korzyści i napięcia przyniosła unia.
1.Unia personalna Polski i Litwy
Związek Polski i Litwy istniejący od 1386 r., w którym oba państwa łączyła tylko osoba wspólnego monarchy.
2.Tytuły wspólnego monarchy Polski i Litwy
Wspólny monarcha był w Polsce królem, a na Litwie wielkim księciem.
3.Dlaczego polska szlachta chciała ściślejszej unii z Litwą?
Uważała związek za korzystny dla obu stron. Obawiała się jego rozpadu po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta oraz zerwania go przez Litwę po ustaniu zagrożenia moskiewskiego; oczekiwała korzyści za finansowanie obrony Litwy.
4.Jak polska szlachta wyobrażała sobie ściślejszy związek z Litwą?
Chciała wcielenia Litwy do Korony, tak rozumiejąc umowę w Krewie z 1385 r. Dzięki temu Polacy mogliby kupować ziemię na Litwie.
5.Dlaczego bezdzietność Zygmunta Augusta zagrażała unii personalnej?
Po jego śmierci Litwa mogła nie uznać nowego króla Polski za swojego władcę. Zabrakłoby wówczas wspólnego monarchy, który był jedynym łącznikiem obu państw.
6.Początkowy stosunek Zygmunta Augusta do ściślejszej unii
Król początkowo sprzeciwiał się ściślejszej unii, ponieważ obawiał się osłabienia swojej władzy na Litwie wskutek przyznania tamtejszej szlachcie praw podobnych do praw szlachty polskiej.
7.Dlaczego Zygmunt August poparł ściślejszą unię?
Uznał, że bez polskiej pomocy Litwa nie obroni się przed Moskwą. Wielcy książęta moskiewscy dążyli do opanowania ziem ruskich, które zajmowały większość obszaru Litwy.
8.Dlaczego mniej zamożna szlachta litewska popierała ściślejszą unię?
Liczyła na uzyskanie praw i przywilejów polskiej szlachty, w tym własnej reprezentacji w sejmie.
9.Dlaczego wielu litewskich magnatów sprzeciwiało się ściślejszej unii?
Obawiali się utraty wyjątkowej pozycji w państwie, ponieważ przyznanie większych praw szlachcie zwiększyłoby jej znaczenie.
10.Wspólne obawy litewskiej szlachty i magnatów
Obawiali się wcielenia Litwy do Polski, rządów Polaków nad Litwą oraz przymusowej polonizacji. Także litewscy zwolennicy unii domagali się zachowania niezależności Litwy od Polski.
11.Polonizacja
Przyjmowanie języka polskiego oraz polskich obyczajów i kultury.
12.Początek sejmu lubelskiego
W styczniu 1569 r. w Lublinie rozpoczął obrady wspólny polsko-litewski sejm, którego celem było zawarcie ściślejszej unii Polski i Litwy.
13.Dlaczego obrady sejmu lubelskiego początkowo nie przynosiły porozumienia?
Litwini obawiali się utraty niezależności i nie chcieli obradować wspólnie z Polakami, a Polacy odmawiali ustępstw. Gdy król nakazał wspólne obrady, Litwini wyjechali z Lublina.
14.Jak Zygmunt August skłonił Litwinów do powrotu na obrady?
W 1569 r. oderwał od Litwy i przyłączył do Korony Podlasie, Wołyń i Ukrainę. Wiadomość o utracie tych ziem skłoniła litewskich posłów do powrotu do Lublina.
15.Zawarcie unii lubelskiej - kiedy, gdzie i przez kogo?
W lipcu 1569 r. w Lublinie król, senatorowie i posłowie Polski oraz Litwy podpisali akt unii lubelskiej.
16.Unia realna
Związek państw oparty na wspólnych instytucjach państwowych, takich jak król i sejm. W 1569 r. zastąpił unię personalną Polski i Litwy.
17.Co było wspólne dla Polski i Litwy na mocy unii lubelskiej?
Wspólne były: król, sejm, moneta, polityka zagraniczna i polityka obronna.
18.Wybór monarchy po unii lubelskiej
Wspólnego króla miała wybierać szlachta polska i litewska.
19.Odrębne urzędy, wojsko i finanse po unii lubelskiej
Polska i Litwa zachowały osobne urzędy, armie i skarb.
20.Odrębność terytorialna, prawna i językowa po unii lubelskiej
Polska i Litwa zachowały odrębne terytoria, prawa i języki urzędowe.
21.Status Inflant po unii lubelskiej
Inflanty uznano za wspólną własność Polski i Litwy.
22.Państwo powstałe na mocy unii lubelskiej
Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie utworzyły jedno państwo - Rzeczpospolitą.
23.Jedność i odrębność Polski oraz Litwy po 1569 r.
Polska i Litwa tworzyły jedno państwo ze wspólnymi instytucjami, ale zachowały odrębności, m.in. własne urzędy, armie i prawa. Unia nie oznaczała całkowitego wcielenia Litwy do Polski.
24.Rzeczpospolita jako republika szlachecka
Szlachta uważała Rzeczpospolitą za republikę szlachecką, w której władzę sprawują sejm i sejmiki, a król „panuje, ale nie rządzi”.
25.Co oznaczało określenie, że król „panuje, ale nie rządzi”?
Podkreślało ograniczenie władzy monarchy oraz znaczenie sejmu i sejmików w sprawowaniu władzy w Rzeczypospolitej.
26.Pierwsza Rzeczpospolita - czas istnienia
Istniała od zawarcia unii lubelskiej w 1569 r. do III rozbioru Polski w 1795 r., czyli ponad 200 lat.
27.Najważniejsze etapy związku Polski i Litwy
W 1385 r. zawarto umowę w Krewie, w 1386 r. powstała unia personalna, a w 1569 r. unia lubelska przekształciła ją w unię realną. Pierwsza Rzeczpospolita istniała do 1795 r.
28.Bezpośrednie skutki przyłączenia Podlasia, Wołynia i Ukrainy do Korony
Litwa utraciła ziemie zapewniające jej żywność. Korona powiększyła swoje terytorium i uzyskała granicę z państwem moskiewskim. Zwiększył się też obszar Korony zagrożony najazdami Tatarów.
29.Trzy główne korzyści unii lubelskiej
Polska i Litwa połączyły siły dzięki wspólnej polityce zagranicznej i obronnej. Wspólny sejm ułatwił rządzenie państwem, a szlachta litewska uzyskała prawa i przywileje szlachty polskiej.
30.Militarny skutek połączenia sił Polski i Litwy
Wspólna polityka zagraniczna i obronna wzmocniła oba kraje. Już w XVI w. Rzeczpospolita stoczyła zwycięską wojnę z Moskwą.
31.Znaczenie wspólnego sejmu po unii lubelskiej
Wspólny sejm, w którym zasiadali posłowie i senatorowie z Polski oraz Litwy, ułatwiał rządzenie połączonym państwem.
32.Co zyskała szlachta litewska dzięki unii lubelskiej?
Uzyskała prawa i przywileje polskiej szlachty oraz udział we wspólnym sejmie.
33.Główne przyczyny napięć polsko-litewskich po unii
Litwa domagała się zwrotu Podlasia, Wołynia i Ukrainy. Litwini uważali też postanowienia unii za korzystniejsze dla Polski niż dla Litwy.
34.Przewaga Korony we wspólnym parlamencie
W izbie poselskiej liczącej od 140 do 170 posłów Litwę reprezentowało 48 osób. Także w senacie przedstawiciele Korony stanowili zdecydowaną większość.
35.Charakter polonizacji szlachty litewskiej po unii
Szlachta litewska z czasem zaczęła się polonizować, ale robiła to dobrowolnie, a nie pod przymusem, którego obawiano się w 1569 r.
36.Do czego dążyli Litwini w późniejszej Rzeczypospolitej?
Nie dążyli do zerwania unii, lecz do uzyskania równorzędnej pozycji Litwy i Polski we wspólnym państwie. Cel ten osiągnęli dopiero u schyłku XVIII w.
Notatka
Dlaczego dążono do zacieśnienia związku?
Od 1386 r. Polska i Litwa pozostawały w unii personalnej: miały wspólnego monarchę, który w Polsce był królem, a na Litwie wielkim księciem. Nie wystarczało to do zapewnienia trwałości związku po śmierci władcy.
Motywy polskiej szlachty i króla
Polska szlachta uważała współpracę za korzystną dla obu stron, ale obawiała się jej zerwania po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta. Niepokoiło ją również to, że po ustaniu zagrożenia moskiewskiego Litwa może uznać unię za niepotrzebną. Polacy finansowali wojsko pomagające bronić Litwy i oczekiwali w zamian korzyści. Chcieli wcielenia Litwy do Korony, powołując się na własne rozumienie umowy w Krewie z 1385 r.; umożliwiłoby im to kupowanie litewskiej ziemi.
Zygmunt August początkowo obawiał się, że rozszerzenie praw litewskiej szlachty ograniczy jego władzę. Zmienił stanowisko, gdy uznał, że bez Polski Litwa nie poradzi sobie z Moskwą, która chciała opanować rozległe ziemie ruskie należące do Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Podziały wśród Litwinów
| Grupa | Stanowisko wobec ściślejszej unii | Główny motyw |
|---|---|---|
| Mniej zamożna szlachta | Poparcie | Większe prawa i udział w sejmie |
| Wielu magnatów | Sprzeciw | Obrona wyjątkowej pozycji |
Obie grupy odrzucały wcielenie Litwy do Polski i obawiały się przymusowej polonizacji, czyli narzucenia polskiego języka, obyczajów i kultury.
Ważne
Litewski zwolennik ściślejszej unii nie musiał popierać wcielenia Litwy do Polski.
Od trudnych obrad do podpisania aktu
W styczniu 1569 r. rozpoczął się w Lublinie wspólny sejm polsko-litewski. Jego zadaniem było uzgodnienie ściślejszego związku, lecz strony inaczej rozumiały przyszłość Litwy.
Litwini nie chcieli wspólnie obradować z Polakami z obawy przed utratą niezależności. Polacy odmawiali ustępstw, które mogłyby te obawy zmniejszyć. Po bezowocnych rozmowach król nakazał wspólne obrady, a Litwini opuścili Lublin.
Zygmunt August odpowiedział oderwaniem od Litwy i przyłączeniem do Korony kolejno Podlasia, Wołynia i Ukrainy. Litwa utraciła w ten sposób ziemie zapewniające jej żywność. Wiadomość o tak dużych stratach skłoniła litewskich posłów do powrotu.
W lipcu 1569 r. król, senatorowie i posłowie obu państw podpisali akt unii lubelskiej. Porozumienie kończyło spór o kształt związku, ale nie usunęło późniejszych litewskich żądań zwrotu utraconych ziem.
Zapamiętaj
Obrady rozpoczęły się w styczniu, a akt unii podpisano w lipcu 1569 r.
Wspólne państwo, ale nie pełne ujednolicenie
Unia realna opierała związek na wspólnych instytucjach, a nie wyłącznie na osobie monarchy. Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie utworzyły Rzeczpospolitą, zachowując część własnej organizacji.
Najważniejsze rozwiązania obejmowały zarówno sprawy wspólne, jak i odrębne.
| Dziedzina | Wspólne | Odrębne |
|---|---|---|
| Władza | Król i sejm | Urzędy |
| Pieniądz i finanse | Moneta | Skarb |
| Obrona | Polityka obronna | Armie |
| Stosunki zewnętrzne | Polityka zagraniczna | - |
| Terytorium | Inflanty jako własność | Terytoria obu krajów |
| Prawo i język | - | Prawa i języki urzędowe |
Wspólnego króla wybierała szlachta polska i litewska. We wspólnym sejmie zasiadali przedstawiciele obu części państwa.
Wspólna polityka obronna oznaczała połączenie wysiłków, ale nie zniesienie osobnych wojsk. Podobnie wspólna moneta nie oznaczała utworzenia jednego skarbu.
Ważne
Unia realna nie była całkowitym wcieleniem Litwy do Korony: wspólne instytucje współistniały z odrębnościami.
Ustrój, terytorium i czas istnienia Rzeczypospolitej
Szlachta nazywała wspólne państwo Rzecząpospolitą, czyli republiką. Uważała je za republikę szlachecką, w której władzę sprawują sejm i sejmiki, a rola monarchy jest ograniczona. Wyrażało to powiedzenie, że król „panuje, ale nie rządzi”.
Najważniejsze daty
Umowę w Krewie zawarto w 1385 r., a unia personalna powstała w 1386 r. Unia lubelska z 1569 r. wprowadziła unię realną. Utworzone wówczas państwo nazywamy Pierwszą Rzecząpospolitą; istniało do III rozbioru Polski w 1795 r., a więc ponad 200 lat.
1386
początek unii personalnej
1569
unia lubelska
1795
III rozbiór Polski
Dwie części na mapie
Granica między Koroną a Litwą istniała także po zawarciu unii. Przynależność miast pozwala rozpoznać obie części państwa:
- Litwa
- Grodno, Kowno, Mińsk, Wilno i Witebsk.
- Korona
- Kamieniec Podolski, Kijów, Kraków, Lublin, Lwów i Łuck.
Przyłączenie ziem w 1569 r. powiększyło Koronę i przyniosło jej bezpośrednie sąsiedztwo państwa moskiewskiego. Zwiększył się również obszar Korony zagrożony najazdami Tatarów, z którymi graniczyła już wcześniej. Rozszerzenie granic wiązało się zatem nie tylko z korzyściami, ale również z nowymi zagrożeniami.
Bilans unii: współpraca i spory
Korzyści dla obu stron
- Bezpieczeństwo
- wspólna polityka zagraniczna i obronna pozwoliła połączyć siły. Już w XVI w. Rzeczpospolita stoczyła zwycięską wojnę z Moskwą.
- Rządzenie państwem
- wspólny sejm ułatwiał podejmowanie decyzji dotyczących połączonych krajów.
- Pozycja szlachty litewskiej
- uzyskała ona prawa i przywileje szlachty polskiej oraz udział we wspólnym sejmie.
Źródła napięć
Litwa bezskutecznie żądała zwrotu Podlasia, Wołynia i Ukrainy. Litwini oceniali też warunki unii jako korzystniejsze dla Polski. W izbie poselskiej liczącej od 140 do 170 posłów mieli 48 reprezentantów; także w senacie zdecydowaną większość stanowili przedstawiciele Korony. Wspólne instytucje nie oznaczały więc równej liczby przedstawicieli obu stron.
Dalsze przemiany
Szlachta litewska stopniowo przyjmowała polski język i kulturę. Była to polonizacja dobrowolna, a nie przymusowa, której obawiano się przed zawarciem unii. Mimo sporów Litwini nie dążyli do zerwania związku: chcieli, aby Litwa i Polska stały się równorzędnymi partnerami. Udało się to osiągnąć dopiero u schyłku XVIII w.
W skrócie
- 01Polacy chcieli trwałego związku, król potrzebował wspólnej obrony, a Litwini różnili się w ocenie skutków unii.
- 02Wyjazd Litwinów przerwał rozmowy, lecz utrata trzech ziem skłoniła ich do powrotu i zawarcia porozumienia.
- 03O charakterze unii decydowały wspólne instytucje, a o zachowanej odrębności - m.in. osobne urzędy, armie i prawa.
- 04Pierwsza Rzeczpospolita trwała od unii lubelskiej do III rozbioru, a jej dwie części zachowały własne terytoria.
- 05Unia wzmacniała państwo i litewską szlachtę, ale spory o ziemie oraz nierówną pozycję obu części nie zniknęły.
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Złoty wiek RzeczypospolitejKlasa 6
Otwórz kartę pracyRozbiory Rzeczypospolitej i insurekcja kościuszkowskaKlasa 6
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Przyczyny ściślejszej unii
Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Stanowiska i przebieg obrad
Etap 2 · 10 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Postanowienia unii lubelskiej
Etap 3 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Ustrój i terytorium Rzeczypospolitej
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Korzyści i napięcia
Etap 5 · 6 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 1
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
40 fiszek uczy się 2
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
