Kongres wiedeński i nowy porządek w Europie

Po klęsce Napoleona pod Lipskiem w 1813 r. wojska koalicji antynapoleońskiej zajęły Paryż. Cesarz zrezygnował z tronu, czyli dokonał abdykacji, i został zesłany na Elbę na Morzu Śródziemnym.

Zwycięskie państwa zwołały kongres, którego obrady rozpoczęły się w Wiedniu we wrześniu 1814 r. Uczestnicy chcieli odbudować porządek istniejący przed rewolucją francuską i wojnami napoleońskimi.

Przedstawiciele reprezentowali 16 państw, lecz decydujący wpływ miały Rosja, Prusy, Wielka Brytania, Austria i Francja. Państwom szczególnie zasłużonym w pokonaniu Napoleona przyznano duże zdobycze terytorialne.

26 lutego 1815 r. Napoleon opuścił Elbę z oddziałem żołnierzy. Na początku marca dotarł na południe Francji i ruszył na Paryż. Niezadowolenie z rządów Ludwika XVIII oraz przechodzenie żołnierzy królewskich na jego stronę sprzyjały odzyskaniu władzy.

W odezwie przedstawiał powrót jako odpowiedź na oczekiwania Francuzów. Przypominał dawne zwycięstwa, zachęcał żołnierzy do przyłączenia się i wzywał do używania trójkolorowej kokardy. Domagał się też nieingerowania innych państw w sprawy Francji.

18 czerwca 1815 r. pod Waterloo poniósł klęskę. Wojska dowodzone przez Wellingtona wytrzymały francuskie ataki, a przybycie armii pruskiej Blüchera przyczyniło się do rozstrzygnięcia bitwy.

Sto dni Napoleona to jego krótki powrót do władzy w 1815 r. Po Waterloo ponownie abdykował 22 czerwca. Następnie zesłano go na Wyspę Świętej Heleny na Oceanie Atlantyckim.

Porządek polityczny przyjęty na kongresie opierał się na trzech zasadach:

• Restauracja przewidywała powrót dynastii obalonych podczas rewolucji francuskiej i przez Napoleona. Dążono też do odbudowy dawnego porządku politycznego. Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa restaurare, oznaczającego odbudowę.
• Legitymizm uznawał prawa prawowitych dynastii do tronu za nienaruszalne. Jego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa legitimus, czyli prawowity.
• Równowaga europejska miała uniemożliwić jednemu państwu dominację nad pozostałymi.

Restauracja dotyczyła przywracania dawnego porządku, legitymizm prawowitości władzy, a równowaga relacji sił między państwami.

Ład wiedeński wywarł długotrwały wpływ na Europę, ale w XIX w. ulegał istotnym zmianom, m.in. wskutek powstania niepodległej Belgii oraz zjednoczenia Włoch i Niemiec.

Kongres zmienił granice i zlikwidował część tworów politycznych związanych z Napoleonem:

• Wielka Brytania umocniła panowanie w koloniach i na oceanach. Pierwszy pokój paryski z 1814 r. przywrócił Francji zasadniczo granice z 1792 r.; po Waterloo drugi pokój paryski z 1815 r. ograniczył je do granic z 1790 r.
• Austria odzyskała Dalmację oraz uzyskała Lombardię i Wenecję w północnych Włoszech.
• Na ziemiach niemieckich utworzono Związek Niemiecki, zastępujący rozwiązany wcześniej Związek Reński.
• Zlikwidowano napoleońskie Królestwo Włoch i przywrócono Państwo Kościelne. Odbudowano kontynentalne władztwo króla Sardynii i przyłączono do niego Genuę. Burbonowie odzyskali Neapol; w 1816 r. połączono go z Sycylią w Królestwo Obojga Sycylii.
• Belgię i Holandię połączono w Królestwo Zjednoczonych Niderlandów.
• Zlikwidowano Księstwo Warszawskie. Z większości jego ziem utworzono Królestwo Polskie związane z Rosją, część otrzymały Prusy, a Kraków z okolicą stał się Wolnym Miastem pod opieką trzech zaborców.

Karykatury kongresu krytykowały traktowanie ziem i ich mieszkańców jako przedmiotu podziału między mocarstwami.

We wrześniu 1815 r. władcy Rosji, Austrii i Prus zawarli sojusz mający utrwalić porządek wiedeński. Inicjatorem był car Aleksander I; układ zawarli z nim cesarz Franciszek I Habsburg i król Fryderyk Wilhelm III.

Nazwa Święte Przymierze nawiązywała do deklaracji, że polityka wewnętrzna i zagraniczna będzie opierać się na Ewangelii: sprawiedliwości, miłości i pokoju. Politycznym zamiarem przywódców było jednak zachowanie ustalonego ładu oraz zwalczanie powstań i rewolucji.

W kolejnych latach do sojuszu przystąpiło łącznie 16 państw, w tym Francja. W Europie poza nim pozostały Wielka Brytania, Turcja i Państwo Kościelne. Turcji nie zaproszono jako państwa niechrześcijańskiego. Podpisania układu odmówiły również Stany Zjednoczone.

Wiedeń był stolicą jednego z najważniejszych mocarstw zwycięskiej koalicji. Austriacka dyplomacja kierowana przez Metternicha odgrywała istotną rolę, a pałace i rezydencje miasta umożliwiały przyjęcie licznych gości.

Kongres nie miał oficjalnego otwarcia. Obradom towarzyszyły bale, koncerty i inne uroczystości.

Nie odbyło się wspólne posiedzenie wszystkich uczestników. Najważniejsze decyzje podejmowano w wąskim gronie przedstawicieli mocarstw, między innymi podczas poufnych rozmów ministrów. Nad szczegółami porozumień pracowało 10 komisji roboczych.

Powrót Napoleona w marcu 1815 r. skłonił mocarstwa do ponownego zjednoczenia przeciw niemu, ale nie zatrzymał prac kongresu. Akt końcowy podpisano 9 czerwca 1815 r., jeszcze przed bitwą pod Waterloo. Nie zorganizowano oficjalnej uroczystości zamknięcia.

Spory o nowy podział Europy wymagały negocjacji. Stanowiska dyplomatów wynikały z interesów reprezentowanych mocarstw:

• Klemens von Metternich reprezentował Austrię i opowiadał się za równowagą sił oraz ochroną monarchicznego porządku.
• Robert Stewart Castlereagh, brytyjski minister spraw zagranicznych, dążył do równowagi europejskiej. Popierał wzmocnienie Prus na zachodzie jako przeciwwagi dla Francji i sprzeciwiał się nadmiernemu wzrostowi wpływów Rosji.
• Charles Talleyrand bronił interesów Francji, odwołując się przede wszystkim do legitymizmu. Jego dyplomacja pomogła pokonanej Francji uzyskać pozycję pełnoprawnego uczestnika negocjacji.
• Aleksander I osobiście podejmował ostateczne decyzje w imieniu Rosji. Towarzyszyli mu doradcy i dyplomaci, wśród nich Adam Jerzy Czartoryski.

Cara oceniano odmiennie: zwolennicy podkreślali jego idealistyczne deklaracje, a przeciwnicy zarzucali mu nieszczerość i bezwzględność.

Kongres zajmował się nie tylko granicami i monarchiami. Przyjęto deklarację potępiającą handel niewolnikami i uznającą potrzebę jego zniesienia. Nie ustalono jednak wspólnego terminu wprowadzenia zakazu ani powszechnego prawa flot do zajmowania statków handlarzy.

Deklaracja nie znosiła samego niewolnictwa. W koloniach utrzymywało się ono jeszcze przez kolejne dekady.

Do aktu końcowego kongresu dołączono Regulamin o rangach przedstawicieli dyplomatycznych. Wiele przyjętych w 1815 r. rozwiązań znalazło potwierdzenie w konwencji wiedeńskiej o stosunkach dyplomatycznych z 1961 r.