Pomorski Wojewódzki Konkurs z Historii - pradzieje, Słowianie, średniowiecze

1.Źródła historyczne: pisane i niepisane (materialne). Archeologia

Źródło historyczne to każdy ślad działalności człowieka, z którego można czerpać wiedzę o przeszłości. Źródła pisane to teksty: kroniki, roczniki, dokumenty, listy, pamiętniki. Źródła niepisane (materialne) to przedmioty i budowle: narzędzia, broń, naczynia, ozdoby, groby, ruiny grodów i zamków, a także obrazy i rzeźby. Historyk porównuje źródła, ocenia ich wiarygodność i oddziela fakty od legend. Archeologia bada przeszłość na podstawie materialnych śladów wydobywanych podczas wykopalisk - jest szczególnie ważna dla czasów, z których nie ma tekstów.

2.Chronologia - nauka o mierzeniu czasu

Chronologia zajmuje się rachubą czasu: kalendarzami, erami i ustalaniem dat. Lata liczymy od umownej daty narodzin Chrystusa: przed naszą erą (p.n.e.) i naszej ery (n.e.). Roku zerowego nie ma - po 1 r. p.n.e. następuje 1 r. n.e. Wiek to 100 lat, tysiąclecie - 1000 lat. Rok 966 należy do X w., rok 1410 do XV w., a rok z dwoma zerami na końcu zamyka stulecie (1000 r. to jeszcze X w.). Dzieje dzieli się na epoki: pradzieje (do wynalezienia pisma), starożytność (do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 r.), średniowiecze (umownie do 1453 lub 1492 r.), nowożytność i współczesność.

3.Heraldyka, sfragistyka, numizmatyka i genealogia

Nauki pomocnicze historii pomagają odczytać i ocenić źródła. Heraldyka bada herby: ich powstanie, wygląd i zasady tworzenia - herb pozwala ustalić, do kogo należał zamek, nagrobek czy księga. Sfragistyka zajmuje się pieczęciami, którymi uwierzytelniano dokumenty; po pieczęci poznaje się wystawcę. Numizmatyka bada monety, banknoty i medale - znalezisko monet pomaga ustalić wiek stanowiska i dawne szlaki handlowe. Genealogia bada pokrewieństwo między ludźmi i dzieje rodów; jej wyniki przedstawia drzewo genealogiczne, np. dynastii Piastów.

4.Paleografia, dyplomatyka, epigrafika i geografia historyczna

Paleografia bada dawne pismo: uczy odczytywać rękopisy, rozwiązywać skróty i rozpoznawać po kształcie liter, kiedy powstał tekst. Dyplomatyka zajmuje się dokumentami (dawniej zwanymi dyplomami): ich budową, powstawaniem w kancelariach i odróżnianiem dokumentów prawdziwych od podrobionych. Epigrafika bada napisy na twardym materiale - wykute w kamieniu lub wyryte w metalu, np. na nagrobkach, murach i dzwonach. Geografia historyczna odtwarza dawny krajobraz, osadnictwo, sieć dróg i granice państw; jej wyniki pokazują mapy historyczne.

5.Pradzieje. Epoka kamienia: paleolit, mezolit, neolit

Pradzieje (prehistoria) to najdłuższy okres dziejów - od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma. Dzieli się je według surowca, z którego robiono narzędzia, na epokę kamienia, epokę brązu i epokę żelaza. Epoka kamienia ma trzy części. Paleolit (starsza epoka kamienia): gromady łowców i zbieraczy, narzędzia z kamienia łupanego, opanowanie ognia. Mezolit (środkowa): po ociepleniu klimatu i ustąpieniu lodowca ludzie polowali z łukiem na mniejszą zwierzynę i łowili ryby. Neolit (młodsza): uprawa roli, hodowla, narzędzia z kamienia gładzonego, gliniane naczynia i tkaniny.

6.Przodkowie człowieka: od australopiteka do Homo sapiens. Malowidła naskalne

Najstarsi przodkowie człowieka żyli w Afryce. Australopitek (około 4 mln lat temu) chodził już na dwóch nogach. Homo habilis, czyli człowiek zręczny (około 2,5 mln lat temu), wytwarzał pierwsze kamienne narzędzia. Homo erectus - człowiek wyprostowany - nauczył się korzystać z ognia i jako pierwszy wyszedł poza Afrykę. Neandertalczyk żył w Europie i zachodniej Azji w czasie zlodowaceń; grzebał zmarłych. Homo sapiens - człowiek rozumny - zasiedlił z czasem prawie cały świat i stworzył sztukę: malowidła naskalne ze zwierzętami w jaskiniach Lascaux (Francja) i Altamira (Hiszpania).

7.Rewolucja neolityczna: koczowniczy i osiadły tryb życia

Rewolucja neolityczna to przejście od zdobywania żywności (łowiectwo, zbieractwo) do jej wytwarzania: uprawy roli i hodowli zwierząt. Zaczęła się około 10-12 tys. lat temu na Bliskim Wschodzie, na obszarze Żyznego Półksiężyca. Koczowniczy tryb życia to wędrowanie bez stałych siedzib - za zwierzyną i roślinami, a u pasterzy za pastwiskami. Osiadły tryb życia to mieszkanie w stałych osadach przy polach: ludzie gromadzili zapasy, udomowili m.in. owce, kozy i bydło, lepili naczynia i tkali. Nadwyżki żywności pozwoliły części ludzi zająć się rzemiosłem i handlem.

8.Epoka brązu i epoka żelaza. Osada w Biskupinie (kultura łużycka)

Epoka brązu zaczęła się, gdy ludzie nauczyli się wytapiać brąz - stop miedzi z cyną, twardszy od samej miedzi. Epoka żelaza przyniosła narzędzia i broń z żelaza, którego rudy są częstsze niż złoża miedzi i cyny. Metale poznano najpierw na Bliskim Wschodzie; na ziemiach polskich epoka brązu zaczęła się na przełomie III i II tysiąclecia p.n.e., a żelaza - około VIII-VII w. p.n.e. Z przełomu tych epok pochodzi osada w Biskupinie na Pałukach, zbudowana w VIII w. p.n.e. przez ludność kultury łużyckiej na wyspie jeziora: otaczał ją wał z drewna i ziemi, a około 100 podobnych domów stało w rzędach.

9.Mezopotamia - cywilizacja między Tygrysem a Eufratem

Mezopotamia (Międzyrzecze) leżała między Tygrysem a Eufratem, głównie na terenie dzisiejszego Iraku. W IV tysiącleciu p.n.e. Sumerowie zbudowali tu pierwsze miasta-państwa, m.in. Ur i Uruk. Kopali kanały nawadniające, używali koła i wznosili zikkuraty - schodkowe wieże świątynne. Wynaleźli pismo klinowe: znaki wyciskano rylcem w wilgotnych glinianych tabliczkach. Czcili wielu bogów. W XVIII w. p.n.e. król Babilonu Hammurabi spisał kodeks praw oparty na zasadzie odwetu: kara miała odpowiadać wyrządzonej krzywdzie. Po mieszkańcach Mezopotamii odziedziczyliśmy podział godziny na 60 minut.

10.Egipt faraonów - państwo nad Nilem

Egipt rozwinął się w dolinie Nilu, którego coroczne wylewy nanosiły na pola żyzny muł. Około 3000 r. p.n.e. Górny i Dolny Egipt połączyły się w jedno państwo. Rządził nim faraon - uważany za boga, właściciel ziemi, najwyższy sędzia, wódz i kapłan. Pomagali mu wezyr, kapłani i urzędnicy (pisarze); niżej stali rzemieślnicy, kupcy i chłopi, najniżej niewolnicy. Egipcjanie czcili wielu bogów (m.in. Ra, Ozyrysa, Izydę, Horusa) i wierzyli w życie pozagrobowe, dlatego mumifikowali zmarłych, a faraonom wznosili piramidy - najsłynniejsze stoją w Gizie. Pisali hieroglifami na papirusie.

11.Izrael: monoteizm i narodziny chrześcijaństwa

Politeizm to wiara w wielu bogów (Mezopotamia, Egipt, Grecja, Rzym), monoteizm - w jednego Boga. Monoteistyczny był judaizm starożytnego Izraela: Izraelici czcili Jahwe, a Mojżesz przekazał im Dekalog. Ich świętą księgą jest Tora, a stolicą była Jerozolima ze świątynią króla Salomona. W I w. n.e. w Palestynie, należącej do Rzymu, nauczał Jezus z Nazaretu. Jego naukę głosili apostołowie, m.in. Piotr i Paweł - tak narodziło się chrześcijaństwo. Chrześcijan prześladowano do 313 r., gdy cesarz Konstantyn Wielki dał im swobodę wyznania; pod koniec IV w. ich wiara stała się religią państwową.

12.Grecja: polis, demokracja ateńska Peryklesa, kultura

Starożytna Grecja nie była jednym państwem - tworzyły ją niezależne miasta-państwa (polis), m.in. Ateny i Sparta. W Atenach w V w. p.n.e., w czasach Peryklesa, rozkwitła demokracja: o sprawach państwa decydowało zgromadzenie ludowe, w którym głosowali obywatele - dorośli mężczyźni z rodzin ateńskich. Kobiety, cudzoziemcy i niewolnicy nie mieli praw politycznych. Grecy czcili bogów olimpijskich; od 776 r. p.n.e. urządzali w Olimpii igrzyska. Stworzyli filozofię (Sokrates, Platon, Arystoteles), teatr, eposy przypisywane Homerowi („Iliada”, „Odyseja”) i świątynie z kolumnami, np. Partenon.

13.Rzym: od republiki do cesarstwa i upadku w 476 r.

Według legendy Rzym założył Romulus w 753 r. p.n.e. Po okresie królów Rzymianie stworzyli republikę (od 509 r. p.n.e.): rządzili senat, zgromadzenia obywateli i urzędnicy wybierani na rok - najważniejsi byli dwaj konsulowie, a interesów ludu bronili trybuni ludowi. Rzym podbił cały basen Morza Śródziemnego. W 27 r. p.n.e. Oktawian August zapoczątkował cesarstwo. Rzymianie stworzyli prawo, na którym wzoruje się wiele dzisiejszych państw, budowali drogi, akwedukty, łuki triumfalne i amfiteatry (Koloseum). W 395 r. cesarstwo podzielono na wschodnie i zachodnie; zachodnie upadło w 476 r.

14.Bizancjum - cesarstwo wschodniorzymskie

Bizancjum to wschodnia część cesarstwa rzymskiego, która po podziale w 395 r. przetrwała jeszcze ponad tysiąc lat. Stolicą był Konstantynopol (dziś Stambuł), a językiem urzędowym stała się greka. Największy rozkwit przypadł na panowanie Justyniana I Wielkiego (527-565): kazał zebrać i uporządkować prawo rzymskie (Kodeks Justyniana) oraz wznieść kościół Hagia Sophia z ogromną kopułą. Sztuka bizantyjska to mozaiki i ikony. W 1054 r. doszło do schizmy wschodniej - podziału chrześcijaństwa na Kościół katolicki (papież w Rzymie, łacina) i prawosławny (patriarcha w Konstantynopolu, greka).

15.Islam: Mahomet, Koran i wpływ Arabów na Europę

Islam narodził się w VII w. na Półwyspie Arabskim. Jego twórcą był Mahomet, uznawany przez muzułmanów za proroka jedynego Boga - Allaha. W 622 r. Mahomet przeniósł się z Mekki do Medyny (hidżra) - od tej daty muzułmanie liczą lata. Świętą księgą islamu jest Koran, świątynią - meczet. Wierni mają pięć obowiązków: wyznanie wiary, modlitwę pięć razy dziennie, jałmużnę, post w miesiącu ramadan i pielgrzymkę do Mekki. Arabowie podbili Bliski Wschód, Afrykę Północną i większość Półwyspu Iberyjskiego. Europa przejęła od nich cyfry arabskie, algebrę, wiedzę medyczną i dzieła greckich uczonych.

16.Cesarz, papież i król. System lenny

W średniowiecznej Europie o pierwszeństwo rywalizowali cesarz i papież. Tytuł cesarski odnowił w 800 r. Karol Wielki, a w 962 r. król niemiecki Otton I. W XI w. wybuchł spór o inwestyturę, czyli o to, kto mianuje biskupów: papież Grzegorz VII obłożył klątwą króla Henryka IV, a ten w 1077 r. ukorzył się w Canossie. Spór zakończył konkordat wormacki (1122). System lenny opierał się na umowie: senior nadawał wasalowi ziemię (lenno) i opiekę, a wasal składał hołd lenny i przysięgał wierność, radę i służbę zbrojną. Wasal mógł mieć własnych wasali - tak powstawała drabina feudalna.

17.Stany, miasto i wieś, zakony, styl romański i gotycki

Stan to grupa ludzi o tych samych prawach i obowiązkach; należało się do niego zwykle z urodzenia. Cztery stany średniowiecza: duchowieństwo, rycerstwo (później szlachta), mieszczaństwo i chłopi. Chłopi za uprawianą ziemię pana byli mu winni czynsz, daniny lub pracę. Miastem rządziła rada miejska; rzemieślnicy łączyli się w cechy, kupcy w gildie. Rycerzem zostawał giermek po pasowaniu. Zakony (benedyktyni, cystersi, franciszkanie, dominikanie) przepisywały księgi, prowadziły szkoły i szpitale. Styl romański: grube mury, małe okna, łuk półkolisty; gotycki: strzeliste wieże, łuk ostry, witraże.

18.Czarna śmierć - epidemia dżumy (1347-1351)

Czarna śmierć to wielka epidemia dżumy, która w latach 1347-1351 ogarnęła prawie całą Europę. Chorobę przywieziono z Azji statkami płynącymi z Krymu do portów włoskich; roznosiły ją pchły żyjące na szczurach. Szacuje się, że zmarła około jedna trzecia mieszkańców Europy. Nie znano przyczyn zarazy: uważano ją za karę Bożą, przez miasta wędrowali biczownicy, a o zatruwanie studni niesłusznie oskarżano Żydów, co prowadziło do prześladowań. Skutki: wyludnione wsie, brak rąk do pracy, wzrost płac i bunty ludowe. Ziemie polskie epidemia dotknęła prawdopodobnie słabiej niż zachód Europy.

19.Wojna stuletnia (1337-1453) i Joanna d'Arc

Wojna stuletnia to ciąg wojen Anglii z Francją w latach 1337-1453. Przyczyny: król Anglii Edward III zażądał tronu francuskiego po wygaśnięciu głównej linii Kapetyngów, a oba kraje spierały się o angielskie posiadłości we Francji. Początkowo zwyciężali Anglicy - ich łucznicy rozbili rycerstwo francuskie pod Crécy (1346), Poitiers (1356) i Azincourt (1415). Przełom przyniosła Joanna d'Arc: w 1429 r. poprowadziła Francuzów do odsieczy Orleanu i doprowadziła do koronacji Karola VII w Reims. W 1431 r. spalono ją na stosie. Wojnę wygrała Francja - Anglikom zostało tylko Calais.

20.Kryzys papiestwa: niewola awiniońska papieży i wielka schizma zachodnia

Niewola awiniońska papieży (1309-1377) to okres, w którym papieże rezydowali nie w Rzymie, lecz w Awinionie nad Rodanem i pozostawali pod silnym wpływem królów Francji. Po powrocie papieża do Rzymu wybuchła wielka schizma zachodnia (1378-1417): kardynałowie wybrali dwóch papieży - jeden urzędował w Rzymie, drugi w Awinionie, a od 1409 r. było ich nawet trzech. Europa podzieliła się, a autorytet papiestwa osłabł. Rozłam zakończył sobór w Konstancji (1414-1418): doprowadził do ustąpienia lub usunięcia rywalizujących papieży i w 1417 r. wybrał Marcina V. Nie mylić ze schizmą wschodnią z 1054 r.

21.Jan Hus i wojny husyckie

Jan Hus był czeskim księdzem i profesorem uniwersytetu w Pradze. Krytykował bogactwo duchowieństwa i sprzedaż odpustów, głosił kazania po czesku, a jego zwolennicy żądali komunii pod dwiema postaciami - chleba i wina. Wezwany na sobór w Konstancji, mimo listu żelaznego króla Zygmunta Luksemburskiego został uznany za heretyka i w 1415 r. spalony na stosie. Oburzeni Czesi chwycili za broń - wojny husyckie trwały od 1419 do 1436 r. Husyci, którymi dowodził Jan Žižka, odparli kilka krucjat, walcząc zza wozów bojowych. Dzielili się na radykalnych taborytów i umiarkowanych utrakwistów.

22.Powstania ludowe: żakieria i powstanie Wata Tylera. Upadek Konstantynopola (1453)

Wojny, zarazy i rosnące podatki wywołały w XIV w. bunty chłopów. Żakieria (1358) to powstanie chłopów w północnej Francji w czasie wojny stuletniej; nazwa pochodzi od pogardliwego przezwiska chłopa - Jacques. Powstanie Wata Tylera (1381) wybuchło w Anglii po nałożeniu podatku pogłównego; powstańcy weszli do Londynu i żądali zniesienia poddaństwa. Oba bunty stłumiono. Upadek Konstantynopola nastąpił w 1453 r.: miasto zdobyli Turcy osmańscy sułtana Mehmeda II, a ostatni cesarz Konstantyn XI zginął w walce. Był to koniec cesarstwa bizantyjskiego; datę tę uznaje się często za koniec średniowiecza.

23.Wędrówka ludów. Słowianie wschodni, zachodni i południowi

Wielka wędrówka ludów to masowe przemieszczanie się plemion w Europie w IV-VI w. Zapoczątkował ją najazd Hunów w 375 r., przed którym uciekały ludy germańskie; przyczyniła się do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego. Na opuszczone ziemie przesuwali się Słowianie, o których pierwsze pewne wiadomości pochodzą z VI w. Podzielili się na trzy grupy. Słowianie wschodni to przodkowie Rosjan, Ukraińców i Białorusinów. Słowianie zachodni - Polaków, Czechów, Słowaków, Łużyczan i wymarłych Słowian połabskich. Słowianie południowi - m.in. Serbów, Chorwatów, Słoweńców i Bułgarów.

24.Wierzenia Słowian: Perun, Swaróg, Świętowit (Arkona), Weles

Słowianie byli politeistami i czcili siły przyrody. O ich religii wiemy niewiele - opisali ją głównie chrześcijańscy kronikarze, często po wielu latach. Perun był bogiem burzy i piorunów, szczególnie ważnym u Słowian wschodnich. Swaróg to bóg nieba, słońca i ognia. Weles opiekował się bydłem i był wiązany z bogactwem oraz światem zmarłych. Świętowit, przedstawiany z czterema twarzami zwróconymi w cztery strony świata, miał słynną świątynię w grodzie Arkona na wyspie Rugii; w XII w. zdobyli ją i zburzyli Duńczycy. Obrzędami kierowali kapłani zwani żercami.

25.Kult przodków, święte gaje i obrzędy Słowian: dziady, Kupała

Słowianie wierzyli, że dusze zmarłych opiekują się rodziną, jeśli się o nie dba. Kult przodków polegał na oddawaniu im czci i składaniu ofiar z jedzenia. Służyły temu dziady - obrzęd obchodzony kilka razy w roku, m.in. jesienią: zapraszano dusze na ucztę i palono dla nich ogniska. Bogom i duchom oddawano cześć pod gołym niebem: miejscami kultu były święte gaje, źródła i wzgórza, np. Ślęża. Kupała (Noc Kupały) to święto ognia i wody w najkrótszą noc roku, w czasie letniego przesilenia: palono ogniska i puszczano wianki na wodę. Wierzono też w duchy domu, lasów i wód.

26.Organizacja społeczna Słowian: ród, opole, plemię, wiec, książę i drużyna, grody

Podstawą życia Słowian był ród - grupa rodzin wywodzących się od wspólnego przodka. Sąsiadujące osady tworzyły opole, czyli wspólnotę sąsiedzką, która razem korzystała z lasów i pastwisk i wspólnie się broniła. Wiele opoli składało się na plemię. O najważniejszych sprawach - wojnie, pokoju, wyborze wodza - decydował wiec, czyli zgromadzenie wolnych mężczyzn. Z czasem władzę przejął książę, a jego godność stała się dziedziczna. Książę utrzymywał drużynę - oddział zawodowych wojowników. Ludność budowała grody: osady otoczone wałem z drewna i ziemi, siedziby władzy i schronienie w razie najazdu.

27.Pierwsze państwa Słowian: państwo Samona, Wielkie Morawy. Cyryl i Metody

Państwo Samona to najstarsze znane państwo słowiańskie. Powstało w VII w., gdy Słowianie walczący z Awarami obrali władcą frankijskiego kupca Samona; po jego śmierci się rozpadło. W IX w. na terenie Moraw i Słowacji powstało państwo wielkomorawskie (Wielkie Morawy). Książę Rościsław, chcąc uniezależnić się od niemieckiego duchowieństwa, poprosił Bizancjum o misjonarzy. W 863 r. przybyli bracia Cyryl i Metody z Salonik: stworzyli dla Słowian alfabet (głagolicę), przetłumaczyli księgi i odprawiali nabożeństwa w języku słowiańskim. Wielkie Morawy upadły na początku X w. pod ciosami Węgrów.

28.Plemiona polskie: Polanie, Wiślanie, Mazowszanie, Pomorzanie, Ślężanie. Początki państwa Piastów

W IX-X w. ziemie polskie zamieszkiwały plemiona zachodniosłowiańskie. Polanie żyli w Wielkopolsce, nad Wartą (grody: Gniezno, Poznań). Wiślanie - w Małopolsce, nad górną Wisłą (Kraków, Wiślica). Mazowszanie - nad środkową Wisłą (Płock). Pomorzanie - nad Bałtykiem (Wolin, Kołobrzeg). Ślężanie - na Śląsku, wokół góry Ślęży. Państwo zbudowali Polanie rządzeni przez Piastów: w X w. podbili sąsiednie plemiona i wznieśli sieć potężnych grodów. Według kronikarza Galla Anonima przodkami Mieszka I byli Piast, Siemowit, Lestek i Siemomysł - o nich nie mamy jednak pewnych wiadomości.

29.Mieszko I i chrzest Polski (966)

Mieszko I to pierwszy historyczny władca Polski z dynastii Piastów (panował około 960-992). W 965 r. poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, a w 966 r. przyjął chrzest - za pośrednictwem Czech, w obrządku łacińskim. Przyczyny: sojusz z Czechami, odebranie sąsiadom pretekstu do najazdów pod hasłem nawracania pogan, wzmocnienie władzy księcia i jedności państwa. Skutki: Polska weszła do kręgu chrześcijańskiej Europy Zachodniej, przybyli duchowni znający pismo i łacinę, w 968 r. powstało biskupstwo w Poznaniu (biskup Jordan). W 972 r. Mieszko pokonał margrabiego Hodona pod Cedynią.

30.Bolesław Chrobry i zjazd gnieźnieński (1000)

Bolesław Chrobry, syn Mieszka I, panował w latach 992-1025. W 997 r. wysłał do Prusów misję biskupa Wojciecha; po męczeńskiej śmierci misjonarza wykupił jego ciało i złożył w Gnieźnie. W 1000 r. do grobu św. Wojciecha przybył cesarz Otton III. Zjazd gnieźnieński przyniósł Polsce własną organizację kościelną: arcybiskupstwo w Gnieźnie i biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu; cesarz włożył Bolesławowi diadem i wręczył kopię włóczni św. Maurycego. Potem Chrobry toczył wojny z Niemcami (1002-1018), zakończone pokojem w Budziszynie. W 1025 r. koronował się na pierwszego króla Polski.

31.Kryzys i odbudowa państwa Piastów w XI w.

Mieszko II koronował się w 1025 r., lecz po najazdach sąsiadów i buncie braci musiał zrzec się korony. Po jego śmierci (1034) państwo rozpadło się: wybuchł bunt ludności przeciw możnym i Kościołowi, a czeski książę Brzetysław złupił Wielkopolskę i wywiózł relikwie św. Wojciecha. Kraj odbudował Kazimierz Odnowiciel - odzyskał Mazowsze i Śląsk, a główną siedzibę przeniósł do Krakowa. Jego syn Bolesław Śmiały koronował się w 1076 r., ale po konflikcie z biskupem Stanisławem (1079) musiał opuścić kraj. Bolesław Krzywousty odparł najazd Niemców (Głogów, 1109) i podporządkował sobie Pomorze.

32.Rozbicie dzielnicowe (1138) i zjednoczenie Polski

W 1138 r. Bolesław Krzywousty podzielił państwo między synów (tzw. testament). Najstarszy w rodzie - senior - miał władzę zwierzchnią i dzielnicę senioralną z Krakowem. Zasada senioratu szybko upadła, a kraj rozpadł się na księstwa. Skutki: słabość wobec sąsiadów, sprowadzenie Krzyżaków przez Konrada Mazowieckiego (1226), klęska z Mongołami pod Legnicą (1241), utrata Pomorza Gdańskiego (1308). Rozwijała się jednak gospodarka: lokowano wsie i miasta na prawie niemieckim, szerzyła się trójpolówka. Zjednoczenie: koronacja Przemysła II (1295), potem koronacja Władysława Łokietka w Krakowie (1320).

33.Kazimierz Wielki (1333-1370)

Kazimierz Wielki, syn Władysława Łokietka, był ostatnim królem z dynastii Piastów. Zamiast wojny wybierał układy: z Krzyżakami zawarł pokój w Kaliszu (1343) - odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale Pomorze Gdańskie zostało przy zakonie. Przyłączył Ruś Halicką, a książęta mazowieccy złożyli mu hołd. Spisał prawo (statuty wiślicko-piotrkowskie), przeprowadził reformę monetarną (grosz krakowski), wzniósł kilkadziesiąt zamków i mury miejskie, lokował miasta i wsie. W 1364 r. założył Akademię Krakowską - pierwszy uniwersytet w Polsce. Mówi się, że zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną.

34.Unia w Krewie (1385): Jadwiga i Władysław Jagiełło

Po Kazimierzu Wielkim, który nie zostawił syna, rządził jego siostrzeniec Ludwik Węgierski (1370-1382), a potem córka Ludwika, Jadwiga, koronowana w 1384 r. na króla Polski. W 1385 r. panowie polscy zawarli w Krewie umowę z wielkim księciem Litwy Jagiełłą: w zamian za rękę Jadwigi i koronę obiecał przyjąć chrzest, ochrzcić Litwę, przyłączyć ją do Korony i odzyskać utracone ziemie Polski. W 1386 r. ochrzcił się (imię Władysław), poślubił Jadwigę i został królem - początek dynastii Jagiellonów. Przyczyna unii: wspólny wróg - zakon krzyżacki. Była to unia personalna: dwa państwa, jeden władca.

35.Wielka wojna z zakonem: Grunwald (1410) i pierwszy pokój toruński

Wielka wojna Polski i Litwy z zakonem krzyżackim trwała w latach 1409-1411. Wybuchła po powstaniu przeciw Krzyżakom na Żmudzi, które poparła Litwa. 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem wojska polsko-litewskie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda rozbiły armię zakonu; poległ wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Zwycięstwa nie wykorzystano w pełni - nie udało się zdobyć Malborka, stolicy zakonu. Pierwszy pokój toruński (1411) przyznał Polsce ziemię dobrzyńską, a Litwie Żmudź (na czas życia Jagiełły i Witolda). Potęga zakonu została jednak złamana, a znaczenie Polski i Litwy wzrosło.

36.Wojna trzynastoletnia i drugi pokój toruński (1466)

W 1454 r. Związek Pruski - mieszczanie i szlachta Prus - wypowiedział posłuszeństwo Krzyżakom i poprosił Kazimierza Jagiellończyka o przyłączenie Prus do Polski. Zaczęła się wojna trzynastoletnia (1454-1466). Pospolite ruszenie przegrało pod Chojnicami, więc Polska sięgnęła po wojska zaciężne, opłacane m.in. przez Gdańsk; Malbork wykupiono od najemników zakonu (1457). Drugi pokój toruński (1466): do Polski wróciły Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska, przypadły jej też Malbork, Elbląg i Warmia (Prusy Królewskie); reszta państwa zakonnego ze stolicą w Królewcu została lennem Polski.

37.Przywileje szlacheckie: przywilej koszycki (1374) i czerwiński (1422)

Przywilej to prawo nadane przez władcę wybranej grupie; królowie płacili nimi szlachcie za poparcie: zgodę na następcę tronu, podatki, udział w wojnie. Przywilej koszycki (1374) wydał Ludwik Węgierski, by szlachta uznała prawo jego córki do tronu: obniżył stały podatek - poradlne - do 2 groszy z łana chłopskiego, a podatki nadzwyczajne wymagały odtąd zgody szlachty. Uznaje się go za pierwszy tak szeroki przywilej generalny, czyli dla całego stanu (wcześniej był przywilej budziński z 1355 r.). Przywilej czerwiński (1422) Władysława Jagiełły zakazał konfiskaty majątku szlachcica bez wyroku sądu.

38.Przywilej jedlneńsko-krakowski (1430-1433) i cerekwicko-nieszawskie (1454)

Przywilej jedlneńsko-krakowski Jagiełło wydał w Jedlni (1430) i potwierdził w Krakowie (1433), aby szlachta uznała prawo jego synów do tronu. Zapewniał nietykalność osobistą: zasada neminem captivabimus (łac. „nikogo nie uwięzimy”) oznaczała, że szlachcica nie wolno uwięzić bez wyroku sądu - chyba że schwytano go na gorącym uczynku. Przywileje cerekwicko-nieszawskie (1454) wymusiła na Kazimierzu Jagiellończyku szlachta zebrana na wojnę z zakonem: król obiecał, że bez zgody sejmików nie nałoży nowych podatków i nie zwoła pospolitego ruszenia. Wzrosła rola sejmików i średniej szlachty.

39.Statuty piotrkowskie (1496) i konstytucja nihil novi (1505)

Statuty piotrkowskie (1496) wydał Jan Olbracht, potrzebując poparcia szlachty dla wyprawy wojennej. Ograniczyły prawo chłopów do opuszczania wsi (w ciągu roku mógł odejść tylko jeden), zakazały mieszczanom kupowania ziemi i zwolniły szlachtę z ceł na towary z własnych majątków oraz kupowane na własny użytek. Konstytucja nihil novi (łac. „nic nowego”), uchwalona w 1505 r. w Radomiu za Aleksandra Jagiellończyka, stanowiła, że król nie wyda nowych praw bez zgody senatu i izby poselskiej. Odtąd o prawie decydował sejm walny: król, senat i izba poselska - początek demokracji szlacheckiej.

40.Skutki gospodarcze przywilejów: folwark pańszczyźniany i handel zbożem przez Gdańsk

Folwark pańszczyźniany to duże gospodarstwo szlachcica produkujące zboże na sprzedaż; uprawiali je chłopi w ramach pańszczyzny - przymusowej, darmowej pracy na polu pana. Aby nie zabrakło rąk do pracy, wprowadzono przywiązanie chłopów do ziemi: nie mogli opuścić wsi bez zgody pana. Zwolnienie szlachty z ceł sprawiło, że sama taniej sprzedawała zboże i kupowała towary, omijając kupców. Skutkiem było osłabienie miast i mieszczaństwa, które nie mogło też kupować ziemi. Po 1466 r. rozkwitł handel zbożem przez Gdańsk: spławiano je Wisłą i wywożono statkami na zachód Europy.