Olimpiada Historyczna Juniorów - starożytność i średniowiecze

1.Mezopotamia i Sumerowie

Mezopotamia (gr. „kraina między rzekami”) leżała nad Tygrysem i Eufratem, na terenie dzisiejszego Iraku. Rzeki zostawiały żyzny muł, ale wymagały budowy kanałów i wałów, więc ludzie musieli współpracować. Sumerowie zakładali tam miasta-państwa (Ur, Uruk), budowali zikkuraty - schodkowe świątynie z cegły - i pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. stworzyli pismo klinowe: znaki wyciskane rylcem w glinianych tabliczkach. Liczyli w systemie opartym na liczbie 60, z którego pochodzi podział godziny na 60 minut.

2.Kodeks Hammurabiego

Zbiór praw spisany w XVIII w. p.n.e. z polecenia Hammurabiego, króla Babilonu, który podporządkował sobie większą część Mezopotamii. Wyryto go na kamiennej steli i wystawiono publicznie, by każdy mógł poznać prawo. Opierał się na zasadzie odwetu (talionu): „oko za oko, ząb za ząb” - kara miała odpowiadać szkodzie. Kary zależały od pozycji społecznej sprawcy i poszkodowanego. To jeden z najstarszych zachowanych zbiorów prawa.

3.Egipt - dar Nilu; faraon

Egipt powstał w dolinie Nilu, który co roku wylewał i użyźniał pola mułem; poza doliną rozciągała się pustynia. Obserwując wylewy, Egipcjanie ułożyli kalendarz słoneczny liczący 365 dni. Kraj zjednoczono ok. 3100 r. p.n.e. Rządził faraon - władca absolutny czczony jako syn boga słońca Re, właściciel całej ziemi. Pomagali mu urzędnicy, kapłani i pisarze, a najliczniejsi byli chłopi. Egipcjanie czcili wielu bogów, m.in. Re, Ozyrysa (władcę zaświatów), Izydę i Horusa.

4.Piramidy i mumifikacja

Egipcjanie wierzyli w życie po śmierci: zmarły stawał przed sądem Ozyrysa, a jego dusza potrzebowała zachowanego ciała. Dlatego ciała balsamowano i owijano bandażami - tak powstawały mumie. Faraonów chowano w piramidach; największe stoją w Gizie, w tym piramida Cheopsa - jedyny zachowany z siedmiu cudów świata starożytnego. Później faraonów chowano w grobowcach wykutych w skałach Doliny Królów, np. Tutanchamona, którego grób odkryto w 1922 r.

5.Hieroglify

Pismo egipskie złożone z kilkuset znaków-obrazków, które oznaczały całe słowa albo dźwięki. Pisano je na ścianach świątyń i grobowców oraz na papirusie - materiale z łodyg rośliny rosnącej nad Nilem. Znajomość pisma dawała pracę pisarzom (skrybom), którzy prowadzili spisy i rachunki państwa. Hieroglify odczytał w 1822 r. Francuz Jean-François Champollion dzięki kamieniowi z Rosetty, na którym ten sam tekst zapisano hieroglifami, pismem demotycznym i po grecku.

6.Izraelici i monoteizm

Izraelici (Hebrajczycy) jako pierwsi trwale wyznawali monoteizm - wiarę w jednego Boga, Jahwe. Według Biblii ich praojcem był Abraham, a Mojżesz wyprowadził lud z niewoli egipskiej i na górze Synaj otrzymał Dekalog (Dziesięć Przykazań). Król Dawid uczynił stolicą Jerozolimę, a jego syn Salomon zbudował tam Świątynię. Święta księga Żydów to Biblia hebrajska (dla chrześcijan Stary Testament), której najważniejszą częścią jest Tora. Świętym dniem tygodnia jest szabat.

7.Polis; Ateny i Sparta

Polis to greckie miasto-państwo: miasto z okolicznymi wsiami, z własnymi prawami, władzami i wojskiem. Jego centrum stanowiły akropol (wzgórze ze świątyniami) i agora (plac targowy i miejsce zebrań). Najsilniejsze polis to Ateny i Sparta. Sparta była państwem wojskowym: rządziło dwóch królów i rada starszych (geruzja), chłopców od 7. roku życia szkolono na wojowników, a ziemię uprawiali zależni od państwa heloci.

8.Demokracja ateńska

Demokracja (gr. „władza ludu”) ukształtowała się w Atenach po reformach Klejstenesa (koniec VI w. p.n.e.), a rozkwitła w V w. p.n.e. za Peryklesa. Najważniejsze decyzje podejmowało zgromadzenie ludowe (eklezja), w którym głosowali obywatele. Większość urzędników i sędziów losowano, a strategów (dowódców) wybierano. Ostracyzm pozwalał wygnać na 10 lat polityka groźnego dla państwa. Prawa polityczne mieli tylko dorośli mężczyźni-obywatele; nie mieli ich kobiety, niewolnicy i cudzoziemcy (metojkowie).

9.Wojny grecko-perskie

Konflikt Greków z imperium perskim na początku V w. p.n.e. W 490 r. p.n.e. Ateńczycy pod wodzą Miltiadesa pokonali Persów pod Maratonem (stąd nazwa biegu maratońskiego). W 480 r. p.n.e. król Sparty Leonidas z niewielkim oddziałem bronił do końca przejścia w Termopilach, a flota ateńska Temistoklesa rozbiła Persów pod Salaminą. Zwycięstwo obroniło niezależność polis i otworzyło Atenom drogę do potęgi.

10.Religia Greków

Grecy byli politeistami - czcili wielu bogów o ludzkiej postaci, ludzkich uczuciach i wadach. Najważniejsi według mitów mieszkali na Olimpie: Zeus (władca bogów, pan piorunów), Hera (jego żona, opiekunka małżeństwa), Posejdon (bóg mórz), Atena (bogini mądrości, opiekunka Aten), Apollo (bóg światła i sztuki), Afrodyta (bogini miłości), Ares (bóg wojny) i Dionizos (bóg wina). Mity tłumaczyły powstanie świata i zjawiska przyrody. O przyszłość pytano wyrocznię Apollina w Delfach.

11.Igrzyska olimpijskie w starożytności

Zawody sportowe ku czci Zeusa w Olimpii, rozgrywane co 4 lata; za pierwsze uznaje się igrzyska z 776 r. p.n.e. Na czas igrzysk ogłaszano pokój (ekecheirię), by zawodnicy i widzowie mogli bezpiecznie dotrzeć na miejsce. Startowali wolni Grecy-mężczyźni, m.in. w biegach, zapasach, rzucie dyskiem i oszczepem oraz w wyścigach rydwanów. Zwycięzca dostawał wieniec z gałązek oliwnych i sławę w swojej polis. Igrzyska zakazano pod koniec IV w. n.e., a wznowiono w 1896 r. w Atenach.

12.Filozofia grecka: Sokrates, Platon, Arystoteles

Filozofia (gr. „umiłowanie mądrości”) szuka rozumowych odpowiedzi na pytania o świat i człowieka. Sokrates uczył przez zadawanie pytań i powtarzał „wiem, że nic nie wiem”; skazany przez Ateńczyków na śmierć, wypił truciznę (cykutę). Jego uczeń Platon założył w Atenach Akademię i głosił, że prawdziwy jest świat idei. Arystoteles, uczeń Platona i nauczyciel Aleksandra Wielkiego, badał przyrodę, logikę i politykę.

13.Teatr grecki

Narodził się z obrzędów ku czci Dionizosa, boga wina. Grecy stworzyli tragedię, mówiącą o losie bohatera wobec bogów i przeznaczenia (Ajschylos, Sofokles, Eurypides), i komedię, która wyśmiewała polityków i obyczaje (Arystofanes). Grali tylko mężczyźni w maskach, a chór komentował akcję. Teatr budowano pod gołym niebem na zboczu wzgórza: widownia (theatron), okrągła orchestra dla chóru i budynek sceniczny (skene) - od niego pochodzi słowo „scena”.

14.Porządki architektoniczne i Partenon

Grecy budowali świątynie z kolumnami w trzech porządkach (stylach): doryckim - najprostszym, z głowicą w kształcie płaskiej poduszki; jońskim - smuklejszym, z głowicą zwiniętą w ślimacznice (woluty); korynckim - najbogatszym, z głowicą z liści akantu. Najsłynniejsza świątynia to Partenon na ateńskim Akropolu, poświęcony Atenie i zbudowany w V w. p.n.e. za Peryklesa; rzeźbami ozdobił go Fidiasz. Greckie kolumny naśladowano w kolejnych epokach.

15.Literatura i nauka grecka

Homer to legendarny autor eposów „Iliada” (o wojnie trojańskiej) i „Odyseja” (o powrocie Odyseusza na Itakę). Herodot, który opisał wojny grecko-perskie, jest nazywany ojcem historii, a Hipokrates - ojcem medycyny. Pitagoras, Euklides i Archimedes rozwinęli matematykę, geometrię i fizykę. Grecy przejęli pismo od Fenicjan i dodali samogłoski; z alfabetu greckiego wywodzą się alfabet łaciński i cyrylica. Z greki pochodzą słowa: demokracja, polityka, historia, teatr.

16.Republika rzymska

Według legendy Rzym założyli w 753 r. p.n.e. bliźnięta Romulus i Remus, wykarmione przez wilczycę. Po obaleniu królów (ok. 509 r. p.n.e.) powstała republika. Rządzili dwaj konsulowie wybierani na rok, senat - rada doświadczonych obywateli, głównie byłych urzędników - kierował polityką, a zgromadzenia ludowe uchwalały prawa. Plebejusze w walce z patrycjuszami uzyskali trybunów ludowych z prawem weta („zabraniam”). W wojnach punickich Rzym pokonał Kartaginę i jej wodza Hannibala.

17.Od republiki do cesarstwa

W I w. p.n.e. republikę osłabiły wojny domowe. Juliusz Cezar podbił Galię, przejął władzę jako dyktator i został zamordowany w 44 r. p.n.e. Jego adoptowany syn Oktawian otrzymał w 27 r. p.n.e. tytuł Augusta i stał się pierwszym cesarzem: formalnie był „pierwszym obywatelem” (princepsem), a faktycznie miał pełnię władzy. W 395 r. cesarstwo podzielono na zachodnie i wschodnie. Zachodnie upadło w 476 r., gdy Odoaker zdetronizował ostatniego cesarza - to umowny koniec starożytności.

18.Osiągnięcia Rzymian

Prawo rzymskie - od Prawa XII tablic (V w. p.n.e.) po dzieła prawników - stało się podstawą prawa w Europie; maksyma „twarde prawo, ale prawo” przypomina, że prawa trzeba przestrzegać. Rzymianie budowali drogi (np. Via Appia), akwedukty doprowadzające wodę do miast, łaźnie (termy), łuki triumfalne, amfiteatry, jak Koloseum, i Panteon z wielką kopułą. Łacina była językiem państwa, a potem nauki i Kościoła. Poeta Wergiliusz napisał „Eneidę”. Cezar wprowadził kalendarz juliański.

19.Narodziny chrześcijaństwa

Chrześcijaństwo powstało w I w. n.e. w Palestynie z nauki Jezusa z Nazaretu, ukrzyżowanego w Jerozolimie za namiestnika Poncjusza Piłata. Apostołowie, zwłaszcza św. Piotr i św. Paweł, szerzyli wiarę w całym cesarstwie; naukę Jezusa przekazuje Nowy Testament. Chrześcijan prześladowano, m.in. za Nerona, bo odmawiali czczenia cesarza i bogów. W 313 r. Konstantyn Wielki wydał edykt mediolański, przyznający wolność wyznania, a w 380 r. za Teodozjusza Wielkiego chrześcijaństwo stało się religią państwową.

20.Bizancjum (Cesarstwo Wschodniorzymskie)

Wschodnia część Cesarstwa Rzymskiego, która przetrwała upadek Zachodu o prawie tysiąc lat. Stolicą był Konstantynopol, założony przez Konstantyna Wielkiego w 330 r. w miejscu greckiego miasta Bizancjum. Językiem państwa i Kościoła stała się greka, a cesarz miał władzę także w sprawach Kościoła. Bizancjum zachowało dziedzictwo antyku i przekazało je Słowianom, m.in. Rusi. Upadło w 1453 r., gdy Konstantynopol zdobyli Turcy osmańscy.

21.Justynian Wielki

Cesarz bizantyjski w VI w. (panował 527-565), który chciał odbudować dawne Cesarstwo Rzymskie: jego wodzowie odzyskali Italię, północną Afrykę i część Hiszpanii. Polecił zebrać prawo rzymskie w jeden zbiór, nazywany Kodeksem Justyniana - stał się on wzorem dla prawa europejskiego. W Konstantynopolu wzniósł świątynię Hagia Sophia (Mądrości Bożej) z ogromną kopułą, wzór architektury bizantyjskiej.

22.Schizma wschodnia (1054)

Rozłam chrześcijaństwa w 1054 r., gdy legaci papieża i patriarcha Konstantynopola nawzajem obłożyli się klątwą. Powstały Kościół katolicki na Zachodzie (zwierzchnik - papież w Rzymie, liturgia po łacinie) i Kościół prawosławny na Wschodzie (patriarchowie, liturgia po grecku i w języku cerkiewnosłowiańskim). W prawosławiu wielką czcią otacza się ikony - obrazy świętych malowane na desce. Przyczyny rozłamu: spór o władzę papieża oraz różnice w obrzędach i języku.

23.Narodziny islamu

Islam założył Mahomet, kupiec z Mekki na Półwyspie Arabskim. W 622 r. wywędrował do Medyny - ta wędrówka (hidżra) rozpoczyna kalendarz muzułmański. Muzułmanie wierzą w jednego Boga, Allaha, a ich święta księga to Koran. Pięć filarów islamu: wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, jałmużna, post w miesiącu ramadan i pielgrzymka do Mekki. Świątynią jest meczet z wieżą - minaretem. Następcy Mahometa, kalifowie, podbili Bliski Wschód, północną Afrykę i od 711 r. Hiszpanię.

24.Kultura świata islamu a Europa

Uczeni świata islamu przejęli i rozwinęli wiedzę Greków, Persów i Hindusów, a Europa poznała ją m.in. przez muzułmańską Hiszpanię. Upowszechnili cyfry zwane arabskimi, z zerem, wymyślone w Indiach; rozwinęli algebrę, astronomię i medycynę (Awicenna), przełożyli dzieła Arystotelesa. Przez nich trafił do Europy papier. W meczetach unikano przedstawiania ludzi i zwierząt, więc zdobiono je ornamentem roślinnym i geometrycznym - arabeską; przykładem jest pałac Alhambra w Grenadzie.

25.System lenny (feudalizm)

Ustrój średniowiecznej Europy oparty na osobistej zależności. Senior nadawał wasalowi lenno - najczęściej ziemię z mieszkającymi na niej chłopami - a wasal składał hołd lenny, przysięgał wierność oraz służył radą i zbrojnie. Wasal mógł mieć własnych wasali, tworząc drabinę feudalną: król - możni (książęta, hrabiowie) - rycerze. We Francji obowiązywała zasada „wasal mojego wasala nie jest moim wasalem”, która osłabiała władzę króla.

26.Społeczeństwo stanowe i rycerstwo

Stan to grupa ludzi o tych samych prawach i obowiązkach, zwykle dziedziczonych. W średniowieczu wyróżniano duchowieństwo (modlili się), rycerstwo, z którego wyrosła szlachta (walczyli), mieszczaństwo (handel i rzemiosło) i chłopów (uprawiali ziemię, płacili daniny i odrabiali pańszczyznę). Giermka po latach służby pasowano na rycerza. Ideał rycerza to wierność seniorowi, odwaga, honor oraz obrona Kościoła i słabszych. Rycerze nosili herby i walczyli w turniejach.

27.Spór o inwestyturę

Konflikt papiestwa z cesarstwem w XI-XII w. o to, kto mianuje biskupów (inwestytura - nadanie urzędu). Papież Grzegorz VII uznał, że tylko Kościół, i obłożył klątwą cesarza Henryka IV. Cesarz, opuszczony przez możnych, w 1077 r. przybył jako pokutnik do zamku Canossa, by prosić o zdjęcie klątwy - stąd „pójść do Canossy”, czyli upokorzyć się. Spór zakończył konkordat wormacki (1122): biskupa wybierał Kościół, a władca nadawał mu ziemie.

28.Zakony średniowieczne

Zakonnicy żyli w klasztorach według reguły. Św. Benedykt z Nursji w VI w. założył zakon benedyktynów, kierujący się zasadą „módl się i pracuj” (w Polsce np. opactwo w Tyńcu). Cystersi, obecni w Polsce od XII w., słynęli z rolnictwa i rzemiosła. W XIII w. powstały zakony żebracze, żyjące w ubóstwie wśród mieszczan: franciszkanie (św. Franciszek z Asyżu) i dominikanie (św. Dominik, kaznodzieje). W klasztornych skryptoriach przepisywano księgi, przy klasztorach działały szkoły.

29.Styl romański i gotycki

Styl romański (X-XII w.): grube kamienne mury, małe okna, łuki półkoliste, budowle masywne jak twierdze; w Polsce np. kolegiata w Tumie pod Łęczycą i Drzwi Gnieźnieńskie. Styl gotycki (od XII w., z Francji): łuki ostre (ostrołuki), wysokie sklepienia żebrowe podparte przyporami, wielkie okna z witrażami i rozety; w Polsce budowano często z cegły, np. kościół Mariacki w Krakowie i zamek w Malborku. Gotyckie budowle strzelały w górę, ku niebu.

30.Mieszko I i chrzest Polski (966)

Mieszko I to pierwszy historycznie poznany władca Polan z dynastii Piastów. W 965 r. poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, a w 966 r. przyjął chrzest w obrządku łacińskim. Dzięki temu państwo weszło do kręgu cywilizacji zachodniej, uniknęło chrystianizacji narzuconej przez Niemców, a władza księcia się umocniła. W 968 r. powstało biskupstwo w Poznaniu. Ok. 991 r. dokumentem „Dagome iudex” Mieszko oddał państwo pod opiekę papieża.

31.Bolesław Chrobry i zjazd gnieźnieński (1000)

Syn Mieszka I. Wykupił ciało biskupa Wojciecha, zabitego w 997 r. podczas misji u Prusów, i pochował je w Gnieźnie. Wojciecha ogłoszono świętym, a w 1000 r. przy jego grobie spotkali się cesarz Otton III i Chrobry. Powstało arcybiskupstwo w Gnieźnie z biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu - Kościół w Polsce uniezależnił się od niemieckiego. Chrobry walczył z Niemcami (pokój w Budziszynie, 1018), wyprawił się na Kijów, a w 1025 r. koronował się na pierwszego króla Polski.

32.Kryzys i odbudowa państwa w XI w.

Za Mieszka II państwo osłabiły najazdy sąsiadów i walki o władzę. Po jego śmierci w 1034 r. doszło do powstania ludowego przeciw możnym i Kościołowi. Czeski książę Brzetysław złupił Gniezno i wywiózł relikwie św. Wojciecha. Kazimierz Odnowiciel odbudował państwo i przeniósł ośrodek władzy do Krakowa. Bolesław Śmiały koronował się w 1076 r., ale po skazaniu na śmierć biskupa krakowskiego Stanisława (1079) musiał uciec z kraju. Bolesław Krzywousty odzyskał Pomorze i odparł najazd niemiecki w 1109 r., podczas którego obrońcy Głogowa stawili skuteczny opór.

33.Rozbicie dzielnicowe (od 1138)

W testamencie z 1138 r. Bolesław Krzywousty podzielił państwo między synów i wprowadził zasadę senioratu: najstarszy z Piastów (senior) rządził dzielnicą senioralną z Krakowem i miał władzę nad braćmi. Zasada zawiodła - książęta walczyli o Kraków, a dzielnice dalej się dzieliły. Państwo słabło wobec sąsiadów (w 1241 r. pod Legnicą Henryk Pobożny poległ w bitwie z Mongołami), ale gospodarka rosła: lokowano wsie i miasta na prawie niemieckim, ze stałym czynszem i samorządem.

34.Zjednoczenie państwa (przełom XIII i XIV w.)

Pierwszą koronację po rozbiciu przeprowadził w 1295 r. w Gnieźnie Przemysł II, zamordowany rok później. Potem królem Polski był czeski władca Wacław II. Władysław Łokietek zjednoczył Małopolskę i Wielkopolskę i w 1320 r. koronował się jako pierwszy w katedrze na Wawelu. Nie odzyskał Pomorza Gdańskiego, zajętego w 1308 r. przez Krzyżaków, których w 1226 r. sprowadził Konrad Mazowiecki do walki z pogańskimi Prusami. W 1331 r. Łokietek pokonał zakon pod Płowcami.

35.Kazimierz Wielki (1333-1370)

Syn Łokietka, ostatni Piast na tronie polskim. Zawarł z Krzyżakami pokój w Kaliszu (1343): odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską, ale zrzekł się Pomorza Gdańskiego. Przyłączył Ruś Halicką. Ujednolicił prawo (statuty wiślicko-piotrkowskie), budował zamki i mury miast, sprowadzał osadników, chronił Żydów. W 1364 r. założył Akademię Krakowską i podejmował w Krakowie zjazd monarchów. Mówiono, że „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”.

36.Unia w Krewie (1385) i królowa Jadwiga

Po Kazimierzu Wielkim królem został jego siostrzeniec Ludwik Węgierski; przywilejem koszyckim (1374) zwolnił on szlachtę z większości podatków, by tron objęła jego córka. W 1384 r. koronowano Jadwigę. W 1385 r. w Krewie wielki książę litewski Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest wraz z Litwą, poślubić Jadwigę i połączyć Litwę z Polską. W 1386 r. ochrzczony jako Władysław poślubił Jadwigę i został królem. Jadwiga odnowiła Akademię Krakowską.

37.Bitwa pod Grunwaldem (1410)

Zakon krzyżacki zagrażał Litwie i Polsce, więc w 1409 r. wybuchła wielka wojna. 15 lipca 1410 r. wojska polsko-litewskie Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda rozbiły pod Grunwaldem armię zakonu; poległ wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Przed bitwą Krzyżacy przysłali dwa nagie miecze jako wyzwanie. Malborka nie zdobyto, a I pokój toruński (1411) dał Litwie Żmudź na czas życia Jagiełły i Witolda. Na soborze w Konstancji Paweł Włodkowic dowodził, że nie wolno nawracać mieczem.

38.Unie polsko-litewskie po Krewie

Związek Polski i Litwy zacieśniały kolejne unie. Witold objął rządy na Litwie na mocy ugody ostrowskiej (1392). Unia wileńsko-radomska (1401) potwierdziła jego dożywotnią władzę wielkoksiążęcą pod zwierzchnictwem Jagiełły. W unii w Horodle (1413) ustalono, że Litwa zachowa odrębnego wielkiego księcia, a polskie rody szlacheckie przyjęły do swoich herbów 47 rodów bojarów litewskich-katolików. Przez większość czasu oba państwa łączył wspólny władca (unia personalna); unia lubelska z 1569 r. stworzyła wspólną Rzeczpospolitą (unia realna). (podpowiedź: Personalna - wspólny władca; realna - wspólne państwo.)

39.Wojna trzynastoletnia i II pokój toruński (1466)

W 1454 r. miasta i rycerstwo Prus, zrzeszone w Związku Pruskim, zbuntowały się przeciw Krzyżakom i poprosiły o przyłączenie do Polski. Kazimierz Jagiellończyk się zgodził, co rozpoczęło wojnę trzynastoletnią (1454-1466). Po klęsce pospolitego ruszenia pod Chojnicami walczyli głównie najemnicy, a zwycięstwo pod Świecinem (1462) przesądziło o wyniku. II pokój toruński: Polska odzyskała Pomorze Gdańskie z ziemią chełmińską, Malborkiem i Warmią (Prusy Królewskie), a zakon stał się lennikiem Polski.

40.Przywileje szlacheckie i konstytucja nihil novi (1505)

Szlachta zdobywała przywileje w zamian za zgodę na podatki, wojnę lub następcę tronu. Przywilej koszycki (1374) zwolnił ją z większości podatków. Przywilej jedlneński i krakowski (1430, 1433) gwarantował, że szlachcica nie uwięzi się bez wyroku sądu. Przywileje cerkwicko-nieszawskie (1454) wymagały zgody sejmików na nowe podatki i zwołanie pospolitego ruszenia. Od 1493 r. obradował dwuizbowy sejm walny. Konstytucja nihil novi (Radom, 1505) zakazała królowi stanowienia nowych praw bez zgody senatu i izby poselskiej.