Wojewódzki Konkurs Historyczny (wielkopolskie) - kultura starożytności

1.Paleolit - epoka kamienia łupanego

Najdłuższa epoka w dziejach ludzi: od pojawienia się pierwszych narzędzi ponad 2 mln lat temu do ok. 10 tys. lat p.n.e. Ludzie żyli w małych grupach i prowadzili koczowniczy tryb życia - wędrowali za zwierzętami i zdobywali pożywienie przez zbieractwo, łowiectwo i rybołówstwo. Narzędzia (np. pięściaki) robili, odłupując kawałki krzemienia, a także z kości i drewna. Opanowali ogień. Po paleolicie zostały malowidła w jaskiniach Lascaux (Francja) i Altamira (Hiszpania), przedstawiające głównie zwierzęta, np. bizony i konie.

2.Rewolucja neolityczna

Przejście od zbieractwa i łowiectwa do rolnictwa i hodowli. Zaczęło się ok. 10-9 tys. lat p.n.e. na Bliskim Wschodzie, w Żyznym Półksiężycu - pasie urodzajnych ziem od Palestyny przez Syrię po Mezopotamię. Ludzie zaczęli uprawiać pszenicę i jęczmień oraz udomowili kozy, owce i bydło. Rolnik musiał pilnować pola, więc przeszedł na osiadły tryb życia: powstały stałe osady (np. Jerycho), nadwyżki żywności, podział pracy, garncarstwo i tkactwo. Narzędzia kamienne zaczęto szlifować, dlatego neolit to epoka kamienia gładzonego.

3.Mezopotamia i Sumerowie

Mezopotamia (gr. „kraina między rzekami”) leżała nad Tygrysem i Eufratem, na terenie dzisiejszego Iraku. To cywilizacja rzeczna: wylewy zostawiały żyzny muł, ale wymagały wspólnej budowy kanałów i wałów, co sprzyjało powstaniu władzy i organizacji. Sumerowie zakładali niezależne miasta-państwa, np. Ur, Uruk i Lagasz. Sercem miasta był zikkurat - schodkowa wieża-świątynia z cegły, na której szczycie stało sanktuarium boga opiekuna miasta.

4.Pismo klinowe i Epos o Gilgameszu

Pismo klinowe stworzyli Sumerowie pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. Początkowo było obrazkowe, później znaki zamieniły się w układy klinów, które odciskano trzcinowym rylcem w wilgotnej glinie; tabliczki suszono lub wypalano. Używali go też Babilończycy i Asyryjczycy. Tym pismem zapisano Epos o Gilgameszu - jeden z najstarszych utworów literackich świata, o królu Uruk, który szuka nieśmiertelności; zawiera opowieść o wielkim potopie. Wiele tabliczek przetrwało w bibliotece asyryjskiego króla Assurbanipala w Niniwie.

5.Osiągnięcia naukowe Mezopotamii

Mieszkańcy Mezopotamii liczyli w systemie sześćdziesiątkowym. Z niego pochodzi podział godziny na 60 minut, minuty na 60 sekund i koła na 360 stopni. Kapłani prowadzili obserwacje nieba, umieli przewidywać zaćmienia Księżyca i ułożyli kalendarz oparty na fazach Księżyca. Sumerom przypisuje się wynalezienie koła, a w Mezopotamii rozwinęły się też budownictwo z cegły i sztuka nawadniania pól.

6.Kodeks Hammurabiego

Zbiór praw spisany w XVIII w. p.n.e. z polecenia Hammurabiego, króla Babilonu, który zjednoczył większą część Mezopotamii. Prawa wyryto na kamiennej steli i wystawiono publicznie, by każdy mógł je poznać; stela jest dziś w Luwrze w Paryżu. Kodeks opierał się na zasadzie odwetu (talionu) - „oko za oko, ząb za ząb”: kara miała odpowiadać wyrządzonej szkodzie. Wysokość kary zależała jednak od pozycji społecznej sprawcy i ofiary. To jeden z najstarszych zachowanych zbiorów praw.

7.Egipt - dar Nilu

Tak starożytny Egipt nazwał grecki historyk Herodot. Co roku latem Nil wylewał i zostawiał na polach żyzny muł, dzięki któremu wśród pustyni rosło zboże. Wylewy wymagały kanałów, zbiorników i wspólnej pracy, a ich obserwacja nauczyła Egipcjan mierzyć czas: stworzyli kalendarz słoneczny z 365 dniami (12 miesięcy po 30 dni i 5 dni dodatkowych). Po każdym wylewie trzeba było na nowo wyznaczać granice pól, co rozwinęło geometrię. Egipt zjednoczono ok. 3100 p.n.e., łącząc Górny i Dolny Egipt.

8.Faraon i piramidy

Faraon był władcą absolutnym, uważanym za boga - syna boga słońca Re - i właściciela całego kraju; rządził z pomocą kapłanów i urzędników-skrybów. Piramidy były grobowcami faraonów. Najstarsza to schodkowa piramida Dżesera w Sakkarze. Najsłynniejsze stoją w Gizie: Cheopsa (Chufu), Chefrena i Mykerinosa, a obok nich Wielki Sfinks - posąg lwa z głową faraona. Piramida Cheopsa z XXVI w. p.n.e. to jedyny z siedmiu cudów świata starożytnego, który przetrwał do dziś.

9.Hieroglify i Kamień z Rosetty

Hieroglify to pismo Egipcjan złożone z kilkuset znaków-obrazków, które oznaczały całe słowa albo dźwięki. Ryto je na ścianach świątyń i grobowców, a skrybowie pisali na papirusie - materiale z łodyg rośliny rosnącej nad Nilem. Umiejętność czytania hieroglifów zaginęła. Odczytano je dzięki Kamieniowi z Rosetty, znalezionemu w 1799 r. przez żołnierzy Napoleona: wyryto na nim ten sam tekst hieroglifami, pismem demotycznym i po grecku. Porównując te wersje, Jean-François Champollion odczytał hieroglify w 1822 r.

10.Religia starożytnego Egiptu

Egipcjanie byli politeistami. Czcili m.in. Re (Ra) - boga słońca, Ozyrysa - władcę zaświatów i sędziego zmarłych, jego żonę Izydę, Horusa z głową sokoła i Anubisa z głową szakala, opiekuna balsamowania. Wierzyli w życie po śmierci, do którego potrzebne było zachowane ciało, dlatego mumifikowali zmarłych i wyposażali grobowce. Księga Umarłych zawierała zaklęcia pomagające przejść sąd Ozyrysa. Faraon Echnaton (XIV w. p.n.e.) próbował wprowadzić kult jednego boga Atona, ale po jego śmierci wrócono do dawnych bogów.

11.Persja Achemenidów

Imperium perskie stworzył w VI w. p.n.e. Cyrus Wielki. W 539 p.n.e. zdobył Babilon i pozwolił uprowadzonym tam Żydom wrócić do Jerozolimy. Dariusz I podzielił państwo na prowincje - satrapie, rządzone przez satrapów, zbudował Drogę Królewską z Sardes do Suzy ze stacjami poczty konnej i wprowadził złotą monetę - dareik. Jego rezydencją było Persepolis. Persowie tolerowali religie podbitych ludów. Dariusz I i Kserkses najechali Grecję (m.in. Maraton 490 p.n.e., Salamina 480 p.n.e.), a imperium podbił Aleksander Macedoński.

12.Zaratusztrianizm

Religia starożytnych Persów, której twórcą był prorok Zaratustra (Zoroaster). Jej podstawą jest dualizm: świat jest polem walki dobra, którego bogiem jest Ahura Mazda, ze złem uosabianym przez Arymana. Człowiek ma wolną wolę i powinien stanąć po stronie dobra myślą, słowem i czynem; po śmierci czeka go sąd. Symbolem czystości i dobra był ogień, podtrzymywany w świątyniach ognia. Kapłanów nazywano magami - od nich pochodzi słowo „magia”.

13.Fenicjanie i alfabet

Fenicjanie zamieszkiwali wybrzeże dzisiejszego Libanu, w miastach-państwach Tyr, Sydon i Byblos. Byli żeglarzami i kupcami: handlowali drewnem cedrowym, wyrobami ze szkła i tkaninami barwionymi purpurą - drogim barwnikiem z morskich ślimaków. Ich największym dziełem jest alfabet (ok. XI w. p.n.e.) - 22 znaki oznaczające spółgłoski, łatwe do opanowania. Grecy przejęli go i dodali samogłoski, a z alfabetu greckiego wywodzą się alfabet łaciński i cyrylica. Od nazwy Byblos, skąd Grecy sprowadzali papirus, pochodzi słowo „Biblia”.

14.Kolonie fenickie i Kartagina

Fenicjanie zakładali kolonie i faktorie handlowe na Cyprze, Sycylii, Sardynii, w Hiszpanii (Gades, dziś Kadyks) i w Afryce Północnej. Najważniejszą była Kartagina, założona według tradycji w 814 p.n.e. przez osadników z Tyru, na terenie dzisiejszej Tunezji. Stała się potęgą handlową i morską zachodniej części Morza Śródziemnego i rywalką Rzymu. W wojnach punickich (264-146 p.n.e.) wódz Hannibal przeszedł ze słoniami przez Alpy i rozbił Rzymian pod Kannami (216 p.n.e.), lecz ostatecznie Rzym wygrał i w 146 p.n.e. zburzył Kartaginę.

15.Hebrajczycy i monoteizm

Hebrajczycy (Izraelici), przodkowie Żydów, jako pierwsi trwale wyznawali monoteizm - wiarę w jednego Boga (Jahwe), który jest niewidzialny i którego nie wolno przedstawiać na obrazach. Ich sąsiedzi byli politeistami. Według Biblii praojciec Abraham przybył z Ur do Kanaanu, a Mojżesz wyprowadził Izraelitów z niewoli egipskiej i na górze Synaj otrzymał od Boga Dekalog - Dziesięć Przykazań, znak przymierza Boga z narodem. Do judaizmu nawiązują chrześcijaństwo i islam.

16.Królestwo Izraela i Świątynia Jerozolimska

Pierwszym królem Izraelitów był Saul. Jego następca Dawid (ok. X w. p.n.e.) zdobył Jerozolimę i uczynił ją stolicą. Syn Dawida, słynący z mądrości Salomon, zbudował Świątynię Jerozolimską, w której przechowywano Arkę Przymierza z tablicami Dekalogu. Po jego śmierci państwo podzieliło się na Izrael i Judę. W 587/586 p.n.e. Babilończycy króla Nabuchodonozora II zburzyli świątynię i uprowadzili Żydów do niewoli babilońskiej; po powrocie za zgodą Cyrusa odbudowali ją. Drugą świątynię zburzyli Rzymianie w 70 r. n.e.

17.Biblia - budowa

Nazwa pochodzi od greckiego ta biblia - „księgi”. Stary Testament to święte księgi judaizmu, spisane głównie po hebrajsku przez wiele stuleci; jego najważniejszą częścią jest Tora, czyli Pięcioksiąg (m.in. Księga Rodzaju o stworzeniu świata i Księga Wyjścia o wyjściu z Egiptu). Są w nim też księgi historyczne, prorockie i poetyckie, np. Psalmy. Nowy Testament spisano po grecku w I w. n.e.: cztery Ewangelie (Mateusza, Marka, Łukasza i Jana) o życiu i nauce Jezusa, Dzieje Apostolskie, Listy i Apokalipsę.

18.Przekłady Biblii

Septuaginta to grecki przekład Starego Testamentu, powstały w III-II w. p.n.e. w Aleksandrii dla Żydów mówiących po grecku; według legendy przełożyło go około 70 uczonych (łac. septuaginta - siedemdziesiąt). Wulgata to łaciński przekład całej Biblii, którego na przełomie IV i V w. dokonał św. Hieronim; przez wieki była tekstem Biblii w Kościele zachodnim. Biblię Gutenberga (ok. 1455 r.) wydrukowano jako jedną z pierwszych książek ruchomą czcionką. Ważne polskie przekłady to Biblia Jakuba Wujka (1599) i Biblia Tysiąclecia (1965).

19.Biblia w kulturze europejskiej

Biblia jest jednym z fundamentów kultury Europy: jej sceny przedstawiali malarze i rzeźbiarze, a jej motywy powracają w literaturze i muzyce. Wiele związków frazeologicznych ma rodowód biblijny: „hiobowa wieść” (bardzo zła wiadomość - jak te, które otrzymywał Hiob), „syn marnotrawny” (ktoś, kto wraca skruszony po błędach), „wieża Babel” (pomieszanie języków, chaos), „manna z nieba” (coś, co przychodzi bez wysiłku), „kamień węgielny” (podstawa czegoś), „judaszowe srebrniki” (zapłata za zdradę).

20.Polis - greckie miasto-państwo

Grecy, którzy nazywali siebie Hellenami, nie stworzyli jednego państwa. Żyli w setkach samodzielnych miast-państw (polis), z których każde obejmowało miasto i okoliczne wsie oraz miało własny ustrój, prawo, wojsko i bogów opiekunów. Najważniejsze były Ateny i Sparta. Na wzgórzu zwanym akropolem stały najważniejsze świątynie, a agora była placem targowym i miejscem spotkań oraz rozmów obywateli. Greków łączyły język, religia, mity i igrzyska.

21.Narodziny demokracji ateńskiej

Demokracja (gr. demos - lud, kratos - władza) to rządy ludu. Solon (594 p.n.e.) zniósł w Atenach niewolę za długi. Twórcą demokracji jest Klejstenes (508/507 p.n.e.): podzielił obywateli na 10 fyl (okręgów), utworzył Radę Pięciuset i wprowadził ostracyzm - głosowanie na skorupkach, w którym wskazywano obywatela groźnego dla demokracji; skazany szedł na 10 lat na wygnanie, ale zachowywał majątek. Za Peryklesa (V w. p.n.e.) wprowadzono diety - wynagrodzenie za pełnienie funkcji publicznych, by mogli je sprawować także biedni.

22.Instytucje demokracji ateńskiej

Ateny miały demokrację bezpośrednią: obywatele sami decydowali o sprawach państwa. Zgromadzenie Ludowe (eklezja) zbierało się na wzgórzu Pnyks i decydowało m.in. o wojnie i pokoju. Rada Pięciuset (bule), której członków losowano na rok, przygotowywała sprawy pod obrady zgromadzenia i zajmowała się administracją. Sąd ludowy (heliaja) tworzyli losowani obywatele. Większość urzędów obsadzano przez losowanie, ale 10 strategów - dowódców wojskowych - wybierano w głosowaniu. Można ich było wybierać ponownie; Perykles był strategiem wiele razy z rzędu.

23.Społeczeństwo Aten

Pełnię praw politycznych mieli tylko obywatele - dorośli mężczyźni z rodzin ateńskich (od czasów Peryklesa oboje rodzice musieli być obywatelami). Kobiety nie brały udziału w polityce i zajmowały się domem. Metojkowie byli wolnymi cudzoziemcami osiadłymi w Atenach: zajmowali się handlem i rzemiosłem, płacili podatki i służyli w wojsku, ale nie mieli praw politycznych ani nie mogli kupować ziemi. Niewolnicy nie mieli żadnych praw - byli własnością panów i pracowali m.in. w domach, warsztatach i kopalniach srebra.

24.Wojna peloponeska

Wojna o przewagę w Grecji (431-404 p.n.e.) między Atenami, które miały silną flotę i stały na czele Związku Morskiego, a Spartą, która przewodziła Związkowi Peloponeskiemu i miała najlepszą piechotę. W oblężonych Atenach wybuchła zaraza, na którą zmarł Perykles (429 p.n.e.). Ateńska wyprawa na Sycylię zakończyła się klęską. Sparta, wspierana pieniędzmi Persji, zbudowała flotę i rozbiła Ateńczyków pod Ajgospotamoj; Ateny skapitulowały w 404 p.n.e. Wojnę opisał historyk Tukidydes. Osłabioną Grecję podporządkowała potem Macedonia.

25.Religia Greków i igrzyska olimpijskie

Grecy byli politeistami. Ich bogowie mieli ludzką postać, uczucia i wady, ale byli nieśmiertelni; dwunastu najważniejszych mieszkało na Olimpie, m.in. Zeus - władca bogów, Hera, Posejdon - pan mórz, Atena - bogini mądrości i opiekunka Aten, Apollo - bóg sztuki, czczony w wyroczni w Delfach, i Afrodyta - bogini miłości. Od 776 p.n.e. co cztery lata w Olimpii odbywały się igrzyska ku czci Zeusa; na czas igrzysk ogłaszano pokój. Nowożytne igrzyska odnowił w 1896 r. Pierre de Coubertin.

26.Filozofia i Sokrates

Filozofia (gr. „umiłowanie mądrości”) szuka odpowiedzi na pytania o świat i człowieka za pomocą rozumu, a nie mitów. Za pierwszego filozofa uważa się Talesa z Miletu (VI w. p.n.e.), który uznał, że początkiem wszystkiego jest woda. Sokrates (V w. p.n.e.) nie spisał żadnego dzieła. Rozmawiał z Ateńczykami na agorze i zadawał pytania, które pokazywały rozmówcy jego niewiedzę i prowadziły do prawdy; mówił: „Wiem, że nic nie wiem”. Oskarżony o bezbożność i psucie młodzieży, został skazany na śmierć i wypił cykutę (399 p.n.e.).

27.Platon i Arystoteles

Platon, uczeń Sokratesa, założył w Atenach Akademię i pisał dialogi (np. „Obrona Sokratesa”, „Państwo”). Głosił, że prawdziwy świat tworzą doskonałe i wieczne idee, a rzeczy widziane zmysłami są tylko ich niedoskonałymi odbiciami (mit o jaskini). Arystoteles, uczeń Platona i wychowawca Aleksandra Macedońskiego, założył w Atenach Likejon. Uważał, że wiedzę zdobywa się przez obserwację świata; stworzył logikę - naukę o poprawnym rozumowaniu - i pisał o przyrodzie, polityce i sztuce.

28.Teatr grecki

Teatr narodził się w Atenach z obrzędów ku czci Dionizosa, boga wina. Wystawiano tragedie - o losie, winie i karze bohatera w konflikcie nie do rozwiązania - i komedie, które wyśmiewały polityków i obyczaje. Tragedie pisali Ajschylos, Sofokles („Antygona”, „Król Edyp”) i Eurypides („Medea”), komedie - Arystofanes. Grali wyłącznie mężczyźni w maskach, a ważną rolę miał chór. Widownia (theatron) była na zboczu wzgórza, przed nią okrągły plac dla chóru (orchestra) i budynek sceniczny (skene). Słynie teatr w Epidauros.

29.Porządki architektoniczne

Greckie świątynie budowano według trzech porządków, które różnią się głównie kolumnami. Dorycki: kolumna masywna, bez bazy (podstawy), z prostym, płaskim kapitelem (głowicą) - np. Partenon. Joński: kolumna smuklejsza, na bazie, kapitel z dwiema wolutami (ślimacznicami) - np. Erechtejon na Akropolu. Koryncki: najbogatszy, kapitel ozdobiony liśćmi akantu; szczególnie lubili go Rzymianie. Porządki naśladowano później m.in. w renesansie i klasycyzmie.

30.Partenon i rzeźba klasyczna

Partenon to świątynia Ateny Partenos (Dziewicy) na Akropolu, wzniesiona w latach 447-438 p.n.e. z inicjatywy Peryklesa, gdy Ateny odbudowywały się po wojnach z Persami. Zaprojektowali ją Iktinos i Kallikrates, a dekoracją rzeźbiarską kierował Fidiasz, autor posągu Ateny ze złota i kości słoniowej oraz posągu Zeusa w Olimpii, zaliczanego do siedmiu cudów świata. Rzeźba klasyczna pokazywała spokojne postacie o idealnych proporcjach, np. „Dyskobol” Myrona i „Doryforos” Polikleta.

31.Homer, Herodot i Hipokrates

Homer, legendarny poeta (VIII w. p.n.e.), jest uważany za autora dwóch eposów: „Iliady” - o gniewie Achillesa podczas oblężenia Troi - i „Odysei” - o dziesięcioletnim powrocie Odyseusza z wojny trojańskiej na Itakę. Herodot (V w. p.n.e.) opisał wojny grecko-perskie i jest nazywany „ojcem historii”. Hipokrates (przełom V i IV w. p.n.e.) szukał naturalnych przyczyn chorób, a nie kary bogów, i jest nazywany „ojcem medycyny”; od jego imienia pochodzi przysięga Hipokratesa - zasady etyki lekarza.

32.Aleksander Macedoński (Wielki)

Aleksander, syn króla Macedonii Filipa II i uczeń Arystotelesa, został królem w 336 p.n.e., mając 20 lat. W 334 p.n.e. wyruszył na Persję i pokonał Dariusza III m.in. pod Issos (333 p.n.e.) i Gaugamelą (331 p.n.e.). Zajął Egipt, gdzie założył Aleksandrię, i dotarł aż do Indii. Zmarł w Babilonie w 323 p.n.e., mając 32 lata. Chciał połączyć Greków i ludy Wschodu: sam poślubił Roksanę, księżniczkę z Azji Środkowej, i zakładał miasta, w których osiedlali się Grecy.

33.Hellenizm

Epoka od śmierci Aleksandra Macedońskiego (323 p.n.e.) do podboju Egiptu przez Rzym (30 p.n.e.). Imperium Aleksandra podzielili jego wodzowie - diadochowie: Ptolemeusze rządzili Egiptem, Seleucydzi Syrią i Mezopotamią, Antygonidzi Macedonią. Kultura grecka połączyła się wtedy z kulturami Wschodu na obszarze od Egiptu po Azję Środkową. Wspólnym językiem stała się koine - odmiana greki, którą porozumiewano się w całym tym świecie. Ostatnią królową hellenistycznego Egiptu była Kleopatra VII.

34.Aleksandria - stolica nauki

Miasto na wybrzeżu Egiptu założone przez Aleksandra w 331 p.n.e., stolica Ptolemeuszy. Działał tu Muzejon - ośrodek, w którym pracowali uczeni utrzymywani przez króla, oraz Biblioteka Aleksandryjska, największa biblioteka starożytności. Przy wejściu do portu stała latarnia morska na wyspie Faros, jeden z siedmiu cudów świata. W Aleksandrii pracowali Euklides, autor „Elementów” - podręcznika geometrii, i Eratostenes, który obliczył obwód Ziemi. Powstał tu też grecki przekład Biblii - Septuaginta.

35.Sztuka hellenistyczna

W odróżnieniu od spokojnej i idealnej sztuki klasycznej rzeźba hellenistyczna pokazuje ruch, silne emocje, cierpienie i realizm - także starość czy brzydotę. Przykłady to Grupa Laokoona (trojański kapłan i jego synowie duszeni przez węże), Nike z Samotraki (bogini zwycięstwa z rozpostartymi skrzydłami), Afrodyta z Melos (Wenus z Milo) i Ołtarz Zeusa w Pergamonie z płaskorzeźbą walki bogów z gigantami. Monumentalnym dziełem był Kolos Rodyjski - posąg boga słońca Heliosa, jeden z siedmiu cudów świata.

36.Republika rzymska

Według legendy Rzym założył w 753 p.n.e. Romulus. Po wygnaniu ostatniego króla w 509 p.n.e. powstała republika (łac. res publica - „rzecz wspólna”). Najwyższą władzę wykonawczą i dowództwo armii mieli dwaj konsulowie wybierani na rok; senat, złożony z byłych urzędników, kierował polityką zagraniczną i finansami; zgromadzenia ludowe wybierały urzędników i uchwalały prawa. Trybuni ludowi bronili plebejuszy przed patrycjuszami i mogli zgłosić weto. W 27 p.n.e. Oktawian August zapoczątkował cesarstwo.

37.Prawo XII tablic i Kodeks Justyniana

Prawo XII tablic to pierwszy spisany zbiór praw rzymskich (ok. 450 p.n.e.), wystawiony na Forum Romanum. Spisano je pod naciskiem plebejuszy, którzy chcieli znać prawo i nie zależeć od tego, jak tłumaczą je patrycjusze. Przez kolejne wieki rozwijali je urzędnicy i prawnicy, tworząc najdoskonalszy system prawa starożytności. W VI w. n.e. cesarz bizantyjski Justynian I Wielki kazał zebrać całe prawo rzymskie w jeden zbiór (Kodeks Justyniana), dzięki któremu przetrwało ono i od średniowiecza było studiowane w całej Europie.

38.Zasady prawa rzymskiego i ich dziedzictwo

Rzymianie podzielili prawo na publiczne (dotyczy państwa) i prywatne (sprawy obywateli: własność, umowy, rodzina, dziedziczenie). Ich zasady, zapisane w łacińskich sentencjach, obowiązują do dziś, np. „Dura lex, sed lex” - twarde prawo, ale prawo; „Audiatur et altera pars” - niech będzie wysłuchana i druga strona; „Nemo iudex in causa sua” - nikt nie może być sędzią we własnej sprawie. Prawo rzymskie stało się podstawą prawa cywilnego wielu państw Europy, m.in. Kodeksu Napoleona z 1804 r.

39.Rzymianie a kultura grecka

Rzymianie przejęli od Greków bogów pod nowymi imionami (Zeus - Jowisz, Hera - Junona, Atena - Minerwa, Afrodyta - Wenus, Ares - Mars, Hermes - Merkury, Posejdon - Neptun), porządki architektoniczne, filozofię i teatr; poeta Horacy pisał, że „Grecja podbita podbiła dzikiego zwycięzcę”. Własnym dorobkiem Rzymian były prawo, organizacja państwa i inżynieria: drogi (np. Via Appia), akwedukty, beton oraz łuki i sklepienia, dzięki którym zbudowano Koloseum i Panteon z wielką kopułą.

40.Dziedzictwo Rzymu w Europie

Rzym połączył świat śródziemnomorski i przekazał Europie dorobek starożytności. Romanizacja - przyjmowanie przez podbite ludy łaciny i rzymskiego stylu życia - sprawiła, że z łaciny wyrosły języki romańskie: włoski, francuski, hiszpański, portugalski i rumuński. Alfabet łaciński stał się pismem większości Europy, a łacina przez wieki była językiem Kościoła, nauki i prawa. Juliusz Cezar wprowadził kalendarz juliański, z którego wyrósł dzisiejszy kalendarz gregoriański. W Rzymie upowszechniło się też chrześcijaństwo, uznane edyktem mediolańskim w 313 r.