Bogowie, kultura Grecji i Aleksander Wielki - Wczoraj i dziś 5

1.Politeizm Greków

Grecy, podobnie jak ludy Mezopotamii i Egipcjanie, wierzyli w wielu bogów. Każdym aspektem życia i każdym zjawiskiem przyrody opiekowało się inne bóstwo. Bogów wyobrażali sobie jako nieśmiertelne istoty o ludzkim wyglądzie. Każde miasto wybierało też własne bóstwo opiekuńcze, czyli patrona polis.

2.Olimp

Najwyższa góra Grecji (2917 m n.p.m.), w północno-wschodniej części kraju. Grecy wierzyli, że na jej szczycie mieszkali najważniejsi bogowie. Spędzali tam czas na ucztach, naradach i sporach, a nieśmiertelność zapewniały im pokarm ambrozja i napój nektar.

3.Atrybut bóstwa

Znak rozpoznawczy bóstwa: przedmiot albo poświęcone mu zwierzę, z którym je przedstawiano. Na przykład atrybutem Zeusa był piorun, a Posejdona - trójząb.

4.Zeus

Najważniejszy bóg starożytnych Greków, władca innych bóstw oraz ludzi. Jego głównym atrybutem był piorun, a jego pałac stał na wierzchołku Olimpu. Żoną Zeusa była Hera, braćmi - Posejdon i Hades, a dziećmi m.in. Atena i heros Herakles.

5.Hera

Żona Zeusa, bogini niebios. Opiekowała się małżeństwami. Jej atrybutami były owoc granatu i paw.

6.Atena

Córka Zeusa, bogini mądrości. Opiekowała się uczonymi, mówcami i politykami. Jako patronka wojny sprawiedliwej miała za atrybuty tarczę i włócznię. Była opiekunką Aten.

7.Posejdon

Brat Zeusa, władca mórz. Opiekował się żeglarzami i rybakami. Przedstawiano go z trójzębem w dłoni.

8.Hades

Brat Zeusa, władca świata zmarłych, do którego po śmierci trafiały ludzkie dusze. Wejścia do tej podziemnej krainy strzegł trójgłowy pies Cerber.

9.Apollo

Bóg słynący z urody, który opiekował się sztuką. Jednym z jego atrybutów była lira.

10.Ares

Bóg wojny i męstwa żołnierskiego. Nosił zbroję, tarczę i miecz. Na polach bitew pojawiał się razem ze złowrogimi bóstwami strachu, trwogi, niezgody i śmierci.

11.Afrodyta

Najpiękniejsza z bogiń, bogini miłości. Opiekowała się zakochanymi i zsyłała odwzajemnioną miłość. Jej atrybutami były gołąb i jabłko.

12.Świątynie na Akropolu

Na ateńskim Akropolu w V i IV w. p.n.e. zbudowano świątynie i posągi bóstw. Partenon był największą świątynią bogini Ateny, z jej olbrzymim posągiem w środku. W Erechtejonie czczono Atenę i Posejdona, a na wzgórze prowadziła potężna brama - Propyleje.

13.Mity

Opowieści o życiu i czynach bogów i herosów. Grecy wyjaśniali nimi m.in. pochodzenie świata i człowieka oraz zjawiska przyrody, a także czerpali z nich naukę, jak należy postępować. Początkowo mity przekazywano ustnie, często przez wędrownych śpiewaków.

14.Heros

W mitach greckich półbóg, którego jedno z rodziców było bogiem, a drugie - człowiekiem. Herosi mieli niezwykłą urodę i nadludzką siłę, ale byli śmiertelni. Dokonywali bohaterskich czynów, a niektórzy wstępowali na Olimp i stawali się nieśmiertelni.

15.Herakles

Najsilniejszy z herosów, syn Zeusa. Za popełnioną zbrodnię musiał wykonać 12 niezwykle trudnych prac. Dzięki sile, odwadze i pomysłowości wykonał je wszystkie, a w chwili śmierci ojciec dał mu nieśmiertelność i miejsce na Olimpie.

16.Iliada

Wierszowany utwór przypisywany Homerowi, spisany w VIII w. p.n.e. Opowiada o walkach podczas trwającego 10 lat oblężenia Troi, czyli Ilionu - miasta na terenie dzisiejszej Turcji. Bogowie wspierali w nim obie strony, a głównym bohaterem jest waleczny heros Achilles.

17.Koń trojański

Podstęp, dzięki któremu Grecy zdobyli Troję. Odyseusz, król Itaki, kazał zbudować ogromnego drewnianego konia i ukryć w nim wojowników. Reszta wojska udała, że odpływa. Trojanie wprowadzili konia do miasta, a nocą wojownicy otworzyli bramy i Grecy zniszczyli Troję.

18.Odyseja

Drugi utwór przypisywany Homerowi, spisany w VIII w. p.n.e. Opowiada o tułaczce Odyseusza, który po wojnie trojańskiej przez 10 lat wracał do rodzinnej Itaki. Ścigał go mściwy Posejdon, a cała załoga zginęła. Z pomocą Ateny dotarł do domu, gdzie czekała wierna żona Penelopa.

19.Rzeźba grecka

Początkowo Grecy rzeźbili głównie w kamieniu i przedstawiali nieruchome postacie. Od V w. p.n.e. tworzyli rzeźby ludzi w ruchu, np. uprawiających sport. Używali marmuru, brązu i drewna zdobionego kością słoniową i złotem. Większość rzeźb nie przetrwała, część znamy z późniejszych kopii.

20.Fidiasz

Jeden z dwóch najsłynniejszych rzeźbiarzy greckich, obok Myrona. Do jego najważniejszych dzieł należała rzeźba Ateny na ateńskim Akropolu.

21.Myron

Jeden z dwóch najsłynniejszych rzeźbiarzy greckich, obok Fidiasza. Jego słynną rzeźbą jest Dyskobol z V w. p.n.e. - posąg sportowca w ruchu.

22.Wielkie Dionizje

Uroczystości religijne w Atenach ku czci boga wina, Dionizosa. Chóry śpiewały na nich pieśni dla tego boga, a z czasem dołączyły do nich osoby prowadzące dialogi - pierwsi aktorzy. Przedstawienia stały się najważniejszą częścią Dionizji i tak około VI w. p.n.e. narodził się teatr grecki.

23.Tragedia i komedia

Dwa rodzaje greckich przedstawień. Tragedia poruszała poważne problemy, np. nieposłuszeństwo wobec bogów czy nadużywanie władzy. Komedia była żartobliwa i ośmieszała wady obywateli, aby skłonić ich do poprawy. Słynnymi twórcami tragedii byli m.in. Sofokles, a komedii - Arystofanes.

24.Amfiteatr

Duża kamienna budowla na stoku wzgórza, w której wystawiano przedstawienia. Widownia ze stopni miała kształt półkola i w największych teatrach mieściła nawet kilkanaście tysięcy osób. Aktorami byli wyłącznie mężczyźni, grający też role kobiece. Aktorzy występowali w maskach i perukach, a na nogi zakładali koturny, czyli buty na podwyższeniu.

25.Filozofia

Po grecku „umiłowanie mądrości”. To nauka, która rozważa najważniejsze dla ludzi sprawy, np. sens życia czy powstanie świata. Filozofowie objaśniali świat nie tylko za pomocą mitów, lecz także rozumu i doświadczenia.

26.Sokrates

Filozof z Aten, żył w V w. p.n.e. Uczył, że nie należy dążyć do zaszczytów i bogactwa, ale do tego, by dobrze żyć, a pomaga w tym wiedza. Swoje poglądy głosił w rozmowach z napotkanymi obywatelami.

27.Platon

Filozof, uczeń Sokratesa. Twierdził, że świat składa się z materii i idei. Materia z czasem się niszczy, a idee trwają. Tak samo ciało człowieka ulega rozpadowi, a dusza trwa wiecznie.

28.Arystoteles

Filozof, uczeń Platona. Jego badania leżą u podstaw dzisiejszej biologii, fizyki i logiki. Opisał ponad 500 gatunków zwierząt, a także ustroje greckich polis i historię teatru.

29.Hipokrates

Grecki lekarz, uważany za twórcę współczesnej medycyny. Najpierw określał stan pacjenta, a potem dobierał odpowiednią metodę leczenia.

30.Igrzyska olimpijskie

W starożytności zawody sportowe ku czci Zeusa w Olimpii na Peloponezie. Odbywały się co cztery lata, po raz pierwszy w 776 r. p.n.e. Startować i oglądać je mogli tylko mężczyźni. Na czas igrzysk Grecy przerywali wojny. Zwycięzcy dostawali wieńce z gałązek drzewa oliwnego.

31.Olimpiada

W starożytnej Grecji czteroletni okres między kolejnymi igrzyskami. Grecy liczyli upływające lata według kolejnych olimpiad, a za początek rachuby czasu przyjęli pierwsze igrzyska w 776 r. p.n.e.

32.Pięciobój olimpijski

Najważniejsze konkurencje igrzysk: bieg na dystansie jednego stadionu (192 metry), skok w dal z ciężarkami w rękach, rzut oszczepem, rzut dyskiem i zapasy.

33.Filip II

Król Macedonii - krainy na północ od Grecji. Żył ok. 382-336 r. p.n.e. W IV w. p.n.e. wykorzystał rywalizację Sparty i Aten, a jego armia podporządkowała sobie greckie polis. Planował podbić Persję: głosił, że chce pomścić perskie najazdy na Grecję. Greków kusiły też bogactwa Wschodu, a Filip liczył na bunt ludów podbitych przez Persów.

34.Aleksander Macedoński (Wielki)

Syn Filipa II. W 334 r. p.n.e. ruszył z Grekami i Macedończykami na Persję. Pokonał króla Dariusza III pod Issos (333 r. p.n.e.) i pod Gaugamelą (331 r. p.n.e.), co oznaczało upadek imperium perskiego. W 327 r. p.n.e. dotarł do Indusu, a w 323 r. p.n.e. zmarł w Babilonie.

35.Podbój Persji przez Aleksandra

Przyczyny: odwet za perskie najazdy na Grecję i chęć zbudowania imperium przez Aleksandra. W 331 r. p.n.e. Aleksander podbił Persję. Skutki: upadek imperium perskiego i rozprzestrzenianie się kultury greckiej na Wschodzie.

36.Imperium Aleksandra Wielkiego

Jedno z największych imperiów w dziejach, sięgające od Macedonii po rzekę Indus. Obejmowało m.in. Babilonię, Egipt i Persję. Z Indii Aleksander zawrócił, bo napotkał zacięty opór, upał i ulewy, a żołnierze byli zmęczeni. Po jego śmierci imperium podzielono na kilka państw greckich zdobywców.

37.Aleksandria

Nazwa wielu miast założonych przez Greków na ziemiach podbitych przez Aleksandra. Najsłynniejsza była Aleksandria w Egipcie, gdzie powstała największa biblioteka świata starożytnego.

38.Hellenizacja

Przyjmowanie greckiego stylu życia przez inne ludy. Po podbojach Aleksandra Grecy osiedlali się na Wschodzie i budowali świątynie, teatry i stadiony, a język grecki stał się językiem międzynarodowym.

39.Kultura hellenistyczna

Kultura powstała z połączenia kultury greckiej i kultur krajów Wschodu po podbojach Aleksandra Wielkiego. Grecy korzystali z osiągnięć Babilończyków w astronomii i matematyce, a ich sztuka stała się bardziej ozdobna. Panowanie Greków na Wschodzie trwało około 300 lat i zakończył je podbój rzymski.

40.Latarnia na Faros

Latarnia morska na wyspie Faros, która pomagała żeglarzom bezpiecznie dopłynąć do portu w Aleksandrii. Zbudowano ją w III w. p.n.e. według projektu architekta Sostratosa. Ogień na szczycie widziano nawet z 60 km. Należała do siedmiu cudów świata starożytnego.