Historia jako nauka

Historia to nauka badająca przeszłość człowieka. Nie ogranicza się do zapamiętywania dat i nazwisk. Jej celem jest także wyjaśnianie, dlaczego dane wydarzenia zaszły, jak przebiegały i jakie miały skutki dla ludzi, państw oraz kultur. Dlatego w liceum ważne są nie tylko fakty, ale także związki przyczynowo-skutkowe i umiejętność interpretacji.

Historia zajmuje się zarówno wydarzeniami politycznymi, jak i życiem społecznym, gospodarczym, religijnym oraz kulturą. Bada działania jednostek, ale też długotrwałe procesy, takie jak przemiany ustrojowe, rozwój miast czy zmiany w mentalności społeczeństw.

W badaniu przeszłości odróżnia się prehistorię oraz właściwe dzieje historyczne. Prehistoria obejmuje okres sprzed wynalezienia pisma, dlatego nie można jej poznawać za pomocą kronik czy dokumentów. Wiedza o niej pochodzi głównie z odkryć archeologicznych: narzędzi, kości, naczyń, ozdób, śladów osadnictwa czy pochówków.

Dzieje historyczne zaczynają się tam, gdzie pojawiają się źródła pisane. Trzeba jednak pamiętać, że nie nastąpiło to równocześnie we wszystkich częściach świata. Dlatego granica między prehistorią a historią ma charakter ogólny i porządkujący, a nie całkowicie jednolity dla wszystkich cywilizacji.

Dla historyka i archeologa ważne jest współdziałanie. Archeologia dostarcza materiału o przeszłości, zwłaszcza tam, gdzie brakuje zapisów tekstowych, a historia pomaga osadzać znaleziska w szerszym kontekście dziejowym.

Podstawą pracy historyka są źródła historyczne, czyli wszelkie ślady działalności człowieka z przeszłości. Dzięki nim można odtwarzać dawne wydarzenia, sposoby życia, wierzenia czy organizację państwa. Źródłem może być zarówno tekst, jak i przedmiot albo obraz.

Najprostszy podział obejmuje źródła pisane i źródła niepisane. Do pisanych należą m.in. kroniki, listy, ustawy, dokumenty urzędowe, pamiętniki i roczniki. Do niepisanych zalicza się np. budowle, broń, monety, ceramikę, stroje, dzieła sztuki, fotografie czy nagrania.

Źródła można też rozróżniać według formy i funkcji: materialne, ikonograficzne, ustne czy audiowizualne. W praktyce szkolnej najważniejsze jest rozpoznanie, że tekst nie jest jedynym nośnikiem wiedzy o przeszłości. Często pojedynczy zabytek potrafi wiele powiedzieć o poziomie techniki, handlu albo religii danej epoki.

Źródło historyczne nie daje automatycznie pełnej i obiektywnej prawdy. Historyk musi przeprowadzić krytykę źródła, czyli sprawdzić jego autentyczność, autora, czas powstania, cel sporządzenia, język i okoliczności, w jakich powstało. Inaczej ocenia się urzędowy dokument, a inaczej pamiętnik pisany po latach.

Bardzo ważne jest pytanie o stronniczość. Autor mógł chcieć kogoś pochwalić, usprawiedliwić własne działania albo oczernić przeciwnika. Dlatego historyk porównuje ze sobą różne świadectwa i zestawia je z innymi typami źródeł. Dopiero wtedy może formułować ostrożne wnioski.

Aby uporządkować ogrom materiału, historycy stosują periodyzację dziejów, czyli umowny podział przeszłości na epoki historyczne. Najczęściej używany w szkole schemat obejmuje: prehistorię, starożytność, średniowiecze, nowożytność oraz współczesność. Taki podział pomaga w nauce i analizie procesów historycznych.

Granice między epokami nie są absolutne. Zazwyczaj wyznaczają je wielkie przemiany polityczne, społeczne, religijne lub kulturowe, a nie tylko jeden rok. Ten sam moment przełomowy mógł mieć różne znaczenie w różnych regionach świata. Dlatego periodyzacja jest narzędziem porządkującym, a nie prawem niezmiennym.

W nauce ważne jest rozumienie sensu tego podziału. Epoki nie istnieją „same z siebie”; zostały wyodrębnione po to, by łatwiej opisać ciągłość i zmienność dziejów.

Historiografia to ogół prac poświęconych historii oraz sposób pisania o przeszłości. Obejmuje kroniki, syntezy dziejów, monografie i inne opracowania tworzone przez historyków. Pokazuje nie tylko, co wiadomo o przeszłości, ale także jak ją przedstawiano w różnych czasach.

Interpretacje historyczne mogą się zmieniać. Przyczyną bywa odkrycie nowych źródeł, rozwój metod badawczych albo zadawanie nowych pytań dawnemu materiałowi. Nie oznacza to dowolności, lecz pogłębianie wiedzy i dokładniejsze rozumienie faktów.