Droga do II wojny: appeasement i pakt Ribbentrop-Mołotow

Po I wojnie światowej w Europie istniał ład oparty między innymi na traktacie wersalskim. W latach 30. coraz wyraźniej podważały go państwa dążące do rewizji granic i wzmocnienia swojej pozycji, przede wszystkim III Rzesza pod rządami Adolfa Hitlera. Niemcy stopniowo łamały ograniczenia wojskowe i wysuwały kolejne żądania terytorialne, przedstawiając je jako rzekomo uzasadnione historycznie lub narodowościowo.

W tej sytuacji szczególne znaczenie miała postawa mocarstw zachodnich. Wielka Brytania i Francja obawiały się nowej wielkiej wojny, dlatego przez długi czas unikały ostrej konfrontacji z Hitlerem. Liczono, że częściowe spełnianie jego żądań doprowadzi do uspokojenia sytuacji w Europie. Taki sposób działania nazwano appeasementem.

Appeasement był polityką ustępstw wobec państwa agresywnego. Jej zwolennicy zakładali, że jeśli Niemcy otrzymają część tego, czego się domagają, nie doprowadzą do wojny ogólnoeuropejskiej. W praktyce polityka ta okazała się nieskuteczna, ponieważ Hitler traktował ustępstwa jako oznakę słabości przeciwników.

Jednym z ważnych etapów była remilitaryzacja Nadrenii w 1936 roku. Niemcy wprowadziły tam wojska mimo wcześniejszych ograniczeń. Brak zdecydowanej reakcji Zachodu pokazał Hitlerowi, że ryzyko stanowczej odpowiedzi jest niewielkie. Kolejnym krokiem był Anschluss Austrii w marcu 1938 roku, czyli włączenie Austrii do III Rzeszy.

Wkrótce Hitler skierował nacisk na Czechosłowację, domagając się przyłączenia Sudetów, gdzie mieszkała liczna ludność niemieckojęzyczna. Był to jednak tylko pretekst do dalszej ekspansji i osłabienia państwa czechosłowackiego.

Kulminacją appeasementu był układ monachijski z września 1938 roku. Niemcy, Włochy, Wielka Brytania i Francja zgodziły się na przekazanie Niemcom Sudetów. Czechosłowacja nie została dopuszczona do decydowania o własnym losie, co pokazuje, jak mocno liczyła się wtedy polityka wielkich mocarstw.

Dla wielu polityków zachodnich Monachium miało być ceną za zachowanie pokoju. W rzeczywistości ustępstwa nie zatrzymały Hitlera. Już w marcu 1939 roku Niemcy zajęły resztę Czech, co jednoznacznie pokazało, że ich celem nie była jedynie obrona ludności niemieckiej, lecz dalsza ekspansja.

Po likwidacji Czechosłowacji polityka zachodnia zaczęła się zmieniać. Wielka Brytania i Francja uznały, że dalsze ustępstwa tylko wzmacniają agresora. Dlatego udzieliły gwarancji Polsce, zapowiadając pomoc w razie zagrożenia jej niepodległości.

Gwarancje miały znaczenie polityczne i moralne, ale nie zatrzymały planów Hitlera. Niemcy dążyły już do rozprawy z Polską, a jednocześnie chciały uniknąć wojny na dwa fronty. Z tego powodu dla Berlina kluczowe stało się porozumienie z ZSRS. Dla Stalina również było ono korzystne, ponieważ dawało czas i możliwość poszerzenia wpływów w Europie Wschodniej.

W ten sposób oba państwa totalitarne, mimo wrogości ideologicznej, zbliżyły się do siebie z powodów politycznych i strategicznych.

23 sierpnia 1939 roku podpisano pakt Ribbentrop-Mołotow, czyli niemiecko-sowiecki pakt o nieagresji. Nazwa pochodzi od nazwisk ministrów spraw zagranicznych: Joachima von Ribbentropa i Wiaczesława Mołotowa. Oficjalnie oba państwa zobowiązywały się do niepodejmowania działań zbrojnych przeciw sobie.

Najważniejsza była jednak niejawna część porozumienia, czyli tajny protokół. Przewidywał on podział stref wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej między III Rzeszę a ZSRS. Oznaczało to, że oba państwa uzgodniły, gdzie każde z nich będzie mogło rozszerzać swoją dominację.

Pakt Ribbentrop-Mołotow miał ogromne znaczenie dla dalszego biegu wydarzeń. Hitler uzyskał pewność, że atakując Polskę, nie wejdzie od razu w konflikt z ZSRS. To usuwało jedną z głównych przeszkód strategicznych przed rozpoczęciem wojny. Z kolei Stalin zyskiwał możliwość przesunięcia wpływów Związku Sowieckiego na zachód.

1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, rozpoczynając II wojnę światową w Europie. Zarówno wcześniejsza polityka appeasementu, jak i porozumienie niemiecko-sowieckie z sierpnia 1939 roku ułatwiły Hitlerowi podjęcie decyzji o agresji.

Najważniejszy wniosek jest taki, że droga do wojny nie była wynikiem jednego wydarzenia. Tworzył ją cały ciąg decyzji: bierność wobec łamania ładu wersalskiego, ustępstwa wobec ekspansji III Rzeszy oraz cyniczne porozumienie dwóch totalitarnych państw kosztem Europy Środkowo-Wschodniej.