Ilustracja do zestawu: Łódzki Konkurs Geograficzny - Mapa, krajobrazy, ruchy Ziemi i klimat

Geografia

Łódzki Konkurs Geograficzny - Mapa, krajobrazy, ruchy Ziemi i klimat

Szkoła podstawowa
40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Mapa i skala, osiem krajobrazów Polski, lądy i oceany z pierwszymi wyprawami, krajobrazy świata, ruchy Ziemi i współrzędne geograficzne. Do tego treści ponad podstawę: górowanie Słońca, badania Wszechświata, budowa atmosfery, fronty, wiatry, strefy klimatyczne i typy klimatów.

Podcast

Ładuję…

1.Mapa ogólnogeograficzna a mapa krajobrazowa

Mapa ogólnogeograficzna pokazuje ukształtowanie powierzchni barwami hipsometrycznymi oraz wody, miejscowości i granice. Mapa krajobrazowa pokazuje rozmieszczenie składników krajobrazu (lasów, pól, łąk, zabudowy) barwami zbliżonymi do rzeczywistych.

2.Skala mapy

Skala mówi, ile razy pomniejszono na mapie odległości z terenu. Skalę liczbową 1 : 50 000 można zapisać jako skalę mianowaną 1 cm - 500 m albo pokazać jako skalę liniową, czyli podziałkę z odcinkami.

3.Legenda mapy

Legenda objaśnia znaki użyte na mapie. Znaki punktowe oznaczają obiekty w jednym miejscu, np. kościół. Znaki liniowe oznaczają obiekty wydłużone, np. rzekę. Znaki powierzchniowe oznaczają obszary, np. las.

4.Poziomica

Poziomica to linia łącząca punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Gęste poziomice oznaczają stromy stok, rzadkie - łagodny. Barwy hipsometryczne między poziomicami pokazują wysokość: zieleń - niziny, żółcie i brązy - wyżyny i góry.

5.Krajobraz wysokogórski Tatr

Tatry mają piętra roślinności: regiel dolny, regiel górny, kosodrzewinę, hale i turnie. Tatry Wysokie z Rysami zbudowane są głównie z granitu, a w Tatrach Zachodnich jest dużo wapieni. Góry chroni Tatrzański Park Narodowy.

6.Krajobraz wyżynny Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej

Wyżynę budują wapienie, które rozpuszcza woda, dlatego są tu zjawiska krasowe: jaskinie i ostańce, np. Maczuga Herkulesa. Na skałach stoją zamki Szlaku Orlich Gniazd, a najcenniejszą część chroni Ojcowski Park Narodowy.

7.Krajobraz nizinny Niziny Mazowieckiej

Nizina Mazowiecka ma płaską rzeźbę, a przez jej środek płynie Wisła. Na zachód od Warszawy leży Kampinoski Park Narodowy, który chroni wydmy porośnięte lasem i bagna.

8.Krajobraz pojezierny Pojezierza Mazurskiego

Pojezierze Mazurskie ma jeziora polodowcowe: rynnowe (długie, wąskie i głębokie) i morenowe (płytsze, w zagłębieniach moreny dennej). Leżą tu Śniardwy - największe jezioro Polski - i Mamry, a Kraina Wielkich Jezior przyciąga żeglarzy.

9.Krajobraz nadmorski Pobrzeża Słowińskiego

Na Pobrzeżu Słowińskim mierzeje oddzielają od Bałtyku jeziora przybrzeżne Łebsko i Gardno. Koło Łeby leżą ruchome wydmy, które przesuwa wiatr, a ten krajobraz chroni Słowiński Park Narodowy.

10.Krajobraz wielkomiejski Warszawy

Warszawa, stolica Polski, ma zwartą, wysoką zabudowę z wieżowcami w centrum i gęstą sieć ulic oraz połączeń komunikacyjnych. Pełni funkcje administracyjne (siedziba władz państwa), usługowe i kulturalne.

11.Krajobraz miejsko-przemysłowy Wyżyny Śląskiej

Na Wyżynie Śląskiej wydobywa się węgiel kamienny, dlatego są tu kopalnie, hałdy i zapadliska. Miasta zrosły się w konurbację, w której żadne nie dominuje. Hałdy i tereny po kopalniach poddaje się rekultywacji, zamieniając je np. w parki.

12.Krajobraz rolniczy Wyżyny Lubelskiej

Wyżynę Lubelską pokrywają lessy, na których powstały żyzne gleby, więc przeważają tu pola uprawne. Less łatwo rozmywa woda, dlatego tworzą się wąwozy, np. w okolicy Kazimierza Dolnego nad Wisłą.

13.Rozmieszczenie lądów i oceanów

Kontynentów jest siedem: Azja (największy), Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa i Australia (najmniejszy). Oceany to Spokojny (największy), Atlantycki, Indyjski i Arktyczny; wiele źródeł wyróżnia też Ocean Południowy wokół Antarktydy. Większość lądów leży na półkuli północnej.

14.Wyprawy w poszukiwaniu drogi morskiej do Indii

Bartolomeu Dias w 1488 r. opłynął Przylądek Dobrej Nadziei na południu Afryki. Krzysztof Kolumb w 1492 r., płynąc na zachód przez Atlantyk, dotarł do wysp Ameryki. Vasco da Gama w latach 1497-1498 opłynął Afrykę i dotarł do Indii.

15.Wyprawa Ferdynanda Magellana

Wyprawa Magellana (1519-1522) jako pierwsza opłynęła Ziemię. Przepłynęła cieśninę na południu Ameryki, nazwaną potem Cieśniną Magellana, i Ocean Spokojny. Magellan zginął na Filipinach w 1521 r., a podróż dokończył Juan Sebastián Elcano.

16.Jaki krajobraz ma klimat jak na klimatogramie?

To krajobraz wilgotnego lasu równikowego: przez cały rok jest gorąco i pada dużo deszczu. Las ma kilka pięter i ogromną liczbę gatunków roślin i zwierząt. Leży w strefie równikowej, np. w Amazonii i w dorzeczu Konga.

17.Krajobraz sawanny

Sawanna leży w strefie podrównikowej, gdzie po porze deszczowej przychodzi pora sucha. Rosną tu trawy z pojedynczymi drzewami, np. baobabami i akacjami. Żyją tu duże ssaki roślinożerne, np. słonie i zebry, oraz drapieżniki, np. lwy.

18.Las strefy umiarkowanej a step

Oba krajobrazy leżą w strefie umiarkowanej z czterema porami roku. Las liściasty i mieszany rośnie tam, gdzie opadów jest więcej. Step to trawy bez drzew w głębi lądów, gdzie opadów jest mało; ma żyzne czarnoziemy, na których uprawia się zboża.

19.Pustynia gorąca a pustynia lodowa

Pustynia gorąca, np. Sahara w strefie zwrotnikowej, ma bardzo małe opady i duże różnice temperatur między dniem a nocą; życie ludzi skupia się w oazach. Pustynia lodowa (Antarktyda, wnętrze Grenlandii) jest pokryta lądolodem i panuje na niej mróz.

20.Tajga a tundra

Tajga to las iglasty, np. ze świerkami i modrzewiami, w chłodnej części strefy umiarkowanej, z długą, mroźną zimą. Dalej na północ leży bezleśna tundra z mchami, porostami i krzewinkami; tam, gdzie występuje wieloletnia zmarzlina, latem odmarza tylko warstwa gruntu nad nią.

21.Krajobraz śródziemnomorski

Ma gorące, suche lato i łagodną, deszczową zimę. Rośnie tu makia - zarośla twardolistnych krzewów - i drzewa oliwne, a ludzie uprawiają winorośl i cytrusy. Ciepłe morze i zabytki przyciągają wielu turystów.

22.Jakie góry zaznaczono na mapie?

To Himalaje - najwyższe góry świata, z Mount Everestem (8849 m n.p.m.). Krajobraz wysokogórski Himalajów ma piętra: od lasów u podnóża po wieczne śniegi i lodowce. Na stokach ludzie zakładają pola tarasowe.

23.Strefowość a piętrowość klimatyczno-roślinna

Strefowość to zmiana klimatu i roślinności wraz z szerokością geograficzną - od równika ku biegunom. Piętrowość to taka zmiana wraz z wysokością nad poziomem morza w górach, bo temperatura spada średnio o ok. 0,6 °C na każde 100 m.

24.Ziemia w Układzie Słonecznym

Ziemia jest trzecią od Słońca z ośmiu planet Układu Słonecznego. Należy do planet skalistych razem z Merkurym, Wenus i Marsem; pozostałe cztery planety to olbrzymy. Ma jednego naturalnego satelitę - Księżyc.

25.Ruch obrotowy Ziemi

Ziemia obraca się wokół własnej osi z zachodu na wschód w ciągu ok. 24 godzin. Skutki tego ruchu to następstwo dnia i nocy, widoma wędrówka Słońca po niebie ze wschodu na zachód i górowanie Słońca w południe słoneczne.

26.Czas słoneczny a strefy czasowe

Czas słoneczny jest jednakowy na całym południku. Na każdy 1° długości geograficznej różni się o 4 minuty, a na wschodzie Słońce góruje wcześniej. Strefa czasowa ma ok. 15° długości (1 godzina), a w całej strefie obowiązuje jeden czas strefowy.

27.Ruch obiegowy Ziemi

Ziemia obiega Słońce w ok. 365 dni i 6 godzin, więc lata przestępne wypadają zwykle co cztery lata, ale lata kończące stulecie są przestępne tylko wtedy, gdy dzielą się przez 400. Oś Ziemi zachowuje kierunek i nachylenie do orbity 66°33', dlatego zmieniają się pory roku.

28.Astronomiczne pory roku

Na półkuli północnej wiosna zaczyna się w dniu równonocy (21 marca), lato - przesilenia letniego (22 czerwca), jesień - równonocy (23 września), a zima - przesilenia zimowego (22 grudnia); daty są orientacyjne. W dniu równonocy Słońce góruje w zenicie nad równikiem.

29.Strefy oświetlenia Ziemi

Zwrotniki (23°27') i koła podbiegunowe (66°33') wyznaczają strefę międzyzwrotnikową, gdzie promienie słoneczne padają czasem pionowo, dwie umiarkowane i dwie podbiegunowe z dniem i nocą polarną. Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Raka 22 czerwca, a nad zwrotnikiem Koziorożca 22 grudnia.

30.Współrzędne geograficzne

Szerokość geograficzna to odległość kątowa punktu od równika: 0-90° N lub S. Długość geograficzna to odległość kątowa od południka zerowego: 0-180° E lub W. Równik dzieli Ziemię na półkule północną i południową, a południk zerowy i 180° - na wschodnią i zachodnią.

31.Położenie matematyczno-geograficzne obszaru

Położenie opisują współrzędne skrajnych punktów obszaru. Rozciągłość południkową oblicza się z szerokości punktów N i S: po tej samej stronie równika wartości się odejmuje, a po przeciwnych dodaje. Rozciągłość równoleżnikową oblicza się z długości punktów W i E: gdy obszar leży w jednej półkuli, długości się odejmuje, a gdy przecina południk 0° albo 180°, dodaje się odległości kątowe skrajnych punktów od tego południka.

32.Wysokość górowania Słońca

To kąt między widnokręgiem a Słońcem w południe słoneczne. Między zwrotnikiem Raka a kołem podbiegunowym północnym: w dniu równonocy h=90∘−φh = 90^\circ - \varphi, 22 czerwca h=90∘−φ+23∘27′h = 90^\circ - \varphi + 23^\circ 27', a 22 grudnia h=90∘−φ−23∘27′h = 90^\circ - \varphi - 23^\circ 27'.

33.Wyznaczanie współrzędnych z obserwacji Słońca

W równonoc wartość szerokości to 90∘−h90^\circ-h: górowanie po południowej stronie nieba oznacza półkulę północną, po północnej - południową, a w zenicie - równik. Względem południka 0° każde 4 minuty różnicy czasu słonecznego to 1° długości: wcześniejsze południe oznacza E, późniejsze - W.

34.Polacy w poznawaniu Wszechświata

Mikołaj Kopernik w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) ogłosił teorię heliocentryczną: w środku jest Słońce, a Ziemia krąży wokół niego. Mirosław Hermaszewski w 1978 r. jako pierwszy Polak poleciał w kosmos. Aleksander Wolszczan w 1992 r. odkrył pierwsze planety poza Układem Słonecznym.

35.Pionowa budowa atmosfery

Od dołu: troposfera, w której powstaje pogoda, a temperatura spada o ok. 0,6 °C na 100 m; stratosfera z warstwą ozonową; mezosfera; termosfera i egzosfera, która przechodzi w przestrzeń kosmiczną.

36.Front atmosferyczny

To granica między masami powietrza ciepłego i chłodnego. Front ciepły zwykle przynosi długotrwałe, umiarkowane opady i ocieplenie, a chłodny - ochłodzenie, często z krótkimi, intensywnymi opadami, burzami i silnym wiatrem; front zokludowany powstaje, gdy chłodny dogoni ciepły.

37.Wiatry stałe

Wieją przez cały rok w podobnym kierunku. Pasaty wieją od wyżów zwrotnikowych ku niżowi równikowemu, z północnego wschodu i z południowego wschodu. Wiatry zachodnie wieją w strefie umiarkowanej i przynoszą do Polski wilgotne powietrze znad Atlantyku.

38.Wiatry okresowe

Zmieniają kierunek z porą roku albo porą doby. Monsun latem wieje znad oceanu na ląd i przynosi ulewne deszcze, a zimą wieje z lądu nad ocean i jest suchy. Bryza w dzień wieje od morza na ląd, a w nocy od lądu na morze.

39.Fen

Fen to ciepły, suchy i porywisty wiatr wiejący z gór w doliny; powietrze ogrzewa się, gdy opada po zawietrznej stronie grzbietu. W Tatrach taki wiatr nazywa się halny. Innym wiatrem lokalnym jest bora - zimny wiatr spływający z gór nad Adriatyk.

40.Strefy klimatyczne Ziemi

Od równika: strefa równikowa oraz po dwie podrównikowe, zwrotnikowe, podzwrotnikowe, umiarkowane i okołobiegunowe. W strefach wyróżnia się typy klimatów, np. umiarkowany morski i kontynentalny; klimat górski jest astrefowy, bo występuje w różnych strefach i silnie zależy od wysokości.

Notatka

Mapa: rodzaje, skala, znaki i poziomice

Rodzaj mapy rozpoznaje się po tym, co pokazuje i jakimi barwami.

mapa ogólnogeograficzna
rzeźba terenu w barwach hipsometrycznych, wody, miejscowości i granice
mapa krajobrazowa
lasy, pola, łąki i zabudowa w barwach zbliżonych do rzeczywistych
mapa turystyczna
szlaki i obiekty ważne dla turystów.

Plan przedstawia niewielki obszar, np. miasto, w bardzo dużej skali.

Skala liczbowa mówi, ile razy pomniejszono odległości: 1 cm na mapie to tyle centymetrów w terenie, ile wynosi mianownik. Aby zapisać ją jako skalę mianowaną, mianownik zamienia się na metry albo kilometry: 1 m to 100 cm, a 1 km to 100 000 cm. Na przykład 1 : 10 000 to 1 cm - 100 m. Im mniejszy mianownik, tym większa skala i tym więcej szczegółów można pokazać na mapie. Trzecia postać, skala liniowa, to podziałka z odcinkami.

Znak w legendzie dobiera się do kształtu obiektu. Pomnik zaznacza się znakiem punktowym, drogę - liniowym, a jezioro - powierzchniowym.

łączą punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza. Wysokość odczytuje się z wartości poziomic albo z barw hipsometrycznych: zieleń to niziny, a żółcie i brązy to wyżyny i góry.

Ważne

Przy tej samej skali i tej samej różnicy wysokości między kolejnymi poziomicami: im bliżej siebie leżą poziomice, tym szybciej zmienia się wysokość, czyli tym bardziej stromy jest stok.

Profil terenu zbudowany z poziomic pokazuje, gdzie stok jest stromy, a gdzie łagodny.

Poziomice i profil terenu A-B

Krajobrazy Polski

Krajobraz tworzą skały, rzeźba terenu, wody, roślinność i działalność człowieka. Każdy z ośmiu krajobrazów ma cechę, która go wyróżnia.

KrajobrazRegionCechy
wysokogórskiTatryRysy, Morskie Oko, piętra roślinności
wyżynnyWyżyna Krakowsko-Częstochowskawapienie, jaskinie, ostańce
nizinnyNizina Mazowieckapłaska rzeźba, dolina Wisły
pojeziernyPojezierze Mazurskiejeziora polodowcowe, Śniardwy, Mamry
nadmorskiPobrzeże Słowińskiemierzeja, jeziora przybrzeżne, ruchome wydmy
wielkomiejskiWarszawawysoka zabudowa, gęsta sieć ulic
miejsko-przemysłowyWyżyna Śląskakopalnie węgla kamiennego, hałdy, konurbacja
rolniczyWyżyna Lubelskalessy, żyzne gleby, wąwozy
Gdzie leżą krajobrazy Polski

O wyglądzie krajobrazu często decyduje skała. Woda rozpuszcza wapień i tworzy formy krasowe, a sypki less łatwo rozmywa i żłobi w nim wąwozy, np. koło Kazimierza Dolnego. Tatry Wysokie są zbudowane głównie z granitu, a Tatry Zachodnie mają dużo wapieni.

Jezioro rynnowe wypełnia długą rynnę polodowcową, więc jest wąskie i głębokie. Jezioro morenowe leży w zagłębieniu moreny dennej i jest płytsze.

Górnictwo zmienia krajobraz Wyżyny Śląskiej z Katowicami: powstają hałdy i zapadliska. Zniszczony teren można przywrócić przyrodzie albo ludziom, co nazywa się rekultywacją. Miasta, które zrosły się w jeden obszar bez dominującego ośrodka, tworzą konurbację.

Najcenniejsze krajobrazy chronią parki narodowe: Tatrzański, Ojcowski, Kampinoski i Słowiński.

Lądy, oceany i pierwsze wyprawy

Na Ziemi jest siedem kontynentów. Największa jest Azja, a najmniejsza - Australia. Większość lądów leży na półkuli północnej.

Główne oceany to Spokojny, Atlantycki, Indyjski i Arktyczny. Wiele źródeł dodaje Ocean Południowy wokół Antarktydy, dlatego liczba oceanów bywa podawana jako cztery albo pięć. Największy jest Ocean Spokojny.

Pod koniec XV w. żeglarze szukali drogi morskiej do Indii. Jedni płynęli na południe wzdłuż Afryki, inni na zachód przez Atlantyk.

Bartolomeu Dias (1488)
opłynął Przylądek Dobrej Nadziei na południu Afryki.
Krzysztof Kolumb (1492)
żeglując na zachód, dotarł do wysp Ameryki.
Vasco da Gama (1497-1498)
opłynął Afrykę i dotarł do Indii.
Ferdynand Magellan (1519-1522)
jego wyprawa jako pierwsza opłynęła Ziemię.

Magellan dotarł do Oceanu Spokojnego przez cieśninę na południu Ameryki, nazwaną potem jego imieniem. Zginął na Filipinach w 1521 r., a podróż zakończył Juan Sebastián Elcano.

Vasco da Gama płynął wokół Afryki, a Kolumb - przez Atlantyk na zachód.

Drogi Kolumba i Vasco da Gamy

Krajobrazy świata, strefowość i piętrowość

O krajobrazie decydują m.in. temperatura i opady, a te zmieniają się od równika ku biegunom. Krajobrazy układają się więc w pasy zgodne ze strefami klimatycznymi.

StrefaKrajobrazKlimat
równikowawilgotny las równikowygorąco i deszczowo przez cały rok
podrównikowasawannapora deszczowa i pora sucha
zwrotnikowapustynia gorącabardzo małe opady
podzwrotnikowaśródziemnomorskisuche lato, deszczowa zima
umiarkowanalas liściasty i mieszany, step, tajgacztery pory roku
okołobiegunowatundra, pustynia lodowadługa, mroźna zima

W strefie umiarkowanej o krajobrazie decyduje m.in. ilość opadów. Las rośnie tam, gdzie pada więcej, a z dala od oceanów, przy małych opadach, rozciąga się step z czarnoziemami. W chłodniejszej części strefy rośnie iglasta tajga.

Na północ od tajgi leży bezleśna tundra. Tam, gdzie występuje wieloletnia zmarzlina, latem odmarza tylko wierzchnia warstwa gruntu nad nią.

Strefowość to zmiana klimatu i roślinności wraz z szerokością geograficzną. Piętrowość to taka zmiana wraz z wysokością nad poziomem morza. Temperatura spada średnio o ok. 0,6 °C na każde 100 m wysokości, więc w górach piętra roślinności powtarzają w skrócie zmiany od równika ku biegunom.

Najwyższe góry świata to Himalaje z Mount Everestem (8849 m n.p.m.). Ich piętra sięgają od lasów u podnóża po wieczne śniegi i lodowce.

Ziemia w Układzie Słonecznym i badania Wszechświata

Ziemia jest trzecią od Słońca z ośmiu planet Układu Słonecznego. Razem z Merkurym, Wenus i Marsem należy do planet skalistych. Jowisz, Saturn, Uran i Neptun to olbrzymy. Jedynym naturalnym satelitą Ziemi jest Księżyc.

Mikołaj Kopernik w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) ogłosił teorię heliocentryczną. Według niej w środku układu jest Słońce, a Ziemia i inne planety krążą wokół niego.

W XX w. ludzie zaczęli badać kosmos z bliska. W 1961 r. Jurij Gagarin jako pierwszy człowiek poleciał w kosmos. W 1969 r. ludzie po raz pierwszy wylądowali na Księżycu. W 1978 r. Mirosław Hermaszewski jako pierwszy Polak odbył lot kosmiczny. W 1990 r. na orbitę wokół Ziemi trafił Kosmiczny Teleskop Hubble'a, który obserwuje odległe obiekty Wszechświata. W 1992 r. Aleksander Wolszczan odkrył pierwsze planety poza Układem Słonecznym.

Najważniejsze daty badań Wszechświata układają się w oś czasu.

Badania Wszechświata

Ruchy Ziemi i ich następstwa

Ziemia wykonuje jednocześnie dwa ruchy: obraca się wokół własnej osi i obiega Słońce.

Ruch obrotowy odbywa się z zachodu na wschód i trwa ok. 24 godzin. Daje następstwo dnia i nocy. Słońce pozornie wędruje po niebie w przeciwną stronę - ze wschodu na zachód.

Czas słoneczny jest jednakowy na całym południku, bo południe słoneczne przypada tam w tej samej chwili. Czas strefowy obowiązuje w całej strefie czasowej szerokiej na ok. 15°.

Zapamiętaj

Czas słoneczny różni się o 4 minuty na każdy 1° długości geograficznej; im dalej na wschód, tym wcześniej Słońce góruje.

Ruch obiegowy trwa ok. 365 dni i 6 godzin. Nadwyżkę godzin wyrównują lata przestępne, zwykle co cztery lata. Rok kończący stulecie jest przestępny tylko wtedy, gdy dzieli się przez 400. Oś Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity pod kątem 66°33' i ma stały kierunek. Dlatego w ciągu roku zmienia się oświetlenie półkul i następują pory roku.

Na półkuli północnej zaczynają się w dniach równonocy i przesileń (daty orientacyjne).

21 marca (równonoc)
początek wiosny; Słońce góruje w zenicie nad równikiem
22 czerwca (przesilenie letnie)
początek lata; Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Raka
23 września (równonoc)
początek jesieni; Słońce góruje w zenicie nad równikiem
22 grudnia (przesilenie zimowe)
początek zimy; Słońce góruje w zenicie nad zwrotnikiem Koziorożca.

Zwrotniki (23°27') i koła podbiegunowe (66°33') dzielą Ziemię na strefy oświetlenia. W strefie międzyzwrotnikowej Słońce bywa w zenicie. W strefach podbiegunowych zdarzają się dzień polarny i noc polarna. Między strefą międzyzwrotnikową a strefami podbiegunowymi leżą dwie strefy umiarkowane.

Współrzędne geograficzne i górowanie Słońca

Położenie punktu na Ziemi opisują dwie liczby w stopniach. Szerokość geograficzna to odległość kątowa od równika, od 0° do 90° N albo S. Długość geograficzna to odległość kątowa od południka zerowego, od 0° do 180° E albo W.

Litera przy współrzędnej podaje półkulę. Równik oddziela półkulę północną (N) od południowej (S), a południk zerowy i 180° - wschodnią (E) od zachodniej (W). Dwa punkty po przeciwnych stronach równika i południka zerowego mają więc inne litery obu współrzędnych.

Współrzędne geograficzne punktów

Położenie matematyczno-geograficzne obszaru opisują współrzędne jego skrajnych punktów. Rozciągłość południkową liczy się z szerokości punktów N i S. Po tej samej stronie równika wartości się odejmuje, a po przeciwnych dodaje. Rozciągłość równoleżnikową liczy się z długości punktów W i E. Gdy obszar przecina południk 0° albo 180°, dodaje się odległości kątowe skrajnych punktów od tego południka, a gdy leży w jednej półkuli, długości się odejmuje.

(hh) to kąt między widnokręgiem a Słońcem w południe słoneczne.

Zapamiętaj

Między zwrotnikiem Raka a kołem podbiegunowym północnym w dniu równonocy h=90∘−φh = 90^\circ - \varphi.

Między tymi liniami w dniu przesilenia letniego do tej wartości dodaje się 23∘27′23^\circ 27', a w dniu przesilenia zimowego się je odejmuje. Z obserwacji Słońca da się wyznaczyć współrzędne obserwatora. W dniu równonocy wartość szerokości to 90∘−h90^\circ-h. Górowanie po południowej stronie nieba oznacza półkulę północną, a po północnej - południową. Górowanie w zenicie oznacza równik. Długość wynika z różnicy czasu słonecznego względem południka zerowego: 4 minuty to 1°. Gdy południe słoneczne nadchodzi wcześniej niż na południku zerowym, długość jest wschodnia, a gdy później - zachodnia.

Atmosfera, wiatry i strefy klimatyczne

Od powierzchni Ziemi kolejno leżą troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera i egzosfera. W troposferze powstaje pogoda, a temperatura zwykle spada z wysokością. W stratosferze leży warstwa ozonowa.

to granica między masami powietrza ciepłego i chłodnego. Na froncie ciepłym ciepłe powietrze powoli nasuwa się na chłodne, dlatego często występują długotrwałe, umiarkowane opady. Na froncie chłodnym chłodne powietrze wypiera ciepłe, dlatego często występują krótkie i gwałtowne opady. Front zokludowany powstaje, gdy chłodny dogoni ciepły. Wyż to obszar wysokiego ciśnienia atmosferycznego, a niż - niskiego.

Ważne

Wiatr wieje z obszaru wyżu do obszaru niżu, więc gdy zmienia się rozkład wyżów i niżów, zmienia się też kierunek wiatru.

wiatry stałe
pasaty wieją od wyżów zwrotnikowych ku niżowi równikowemu, a wiatry zachodnie niosą do Polski wilgotne powietrze znad Atlantyku
wiatry okresowe
monsun zmienia kierunek z porą roku, a bryza z porą doby
wiatry lokalne
jest ciepły i suchy, bo powietrze ogrzewa się, opadając z gór; w Tatrach to halny, a zimna bora spływa nad Adriatyk.

Strefy klimatyczne układają się od równika: równikowa, po dwie podrównikowe, zwrotnikowe, podzwrotnikowe, umiarkowane i okołobiegunowe. O klimacie decydują czynniki klimatotwórcze, m.in. szerokość geograficzna, odległość od morza i wysokość nad poziomem morza. W strefie umiarkowanej klimat morski ma łagodną zimę i chłodne lato. Klimat kontynentalny ma mroźną zimę i ciepłe lato, czyli większą roczną amplitudę temperatury. Klimat górski jest astrefowy, bo występuje w różnych strefach i silnie zależy od wysokości.

Moskwa ma klimat umiarkowany kontynentalny: zimą średnie temperatury spadają poniżej 0 °C, a najwięcej opadów przypada latem.

Klimatogram - Moskwa: średnia roczna 6 °C, amplituda 25 °C, opady 710 mm

W skrócie

  • 01Rodzaj mapy poznaje się po jej treści i barwach, a skala mówi, ile razy pomniejszono odległości z terenu.
  • 01W tej samej skali i przy tej samej różnicy wysokości między kolejnymi poziomicami gęste poziomice oznaczają stromy stok, a rzadkie - łagodny; wysokość podają wartości poziomic i barwy.
  • 02Osiem krajobrazów Polski różni się skałami, rzeźbą i zagospodarowaniem: od Tatr po Wyżynę Lubelską z lessami.
  • 02Woda rozpuszcza wapienie, tworząc kras, i rozmywa lessy, tworząc wąwozy.
  • 03Ziemia ma siedem kontynentów i cztery główne oceany, a wiele źródeł wyróżnia też Ocean Południowy.
  • 03Dias opłynął Przylądek Dobrej Nadziei, Kolumb dotarł do Ameryki, da Gama do Indii, a wyprawa Magellana opłynęła Ziemię.
  • 04W każdej strefie występuje jeden lub kilka charakterystycznych krajobrazów. W strefie umiarkowanej są to m.in. las liściasty i mieszany, step oraz tajga.
  • 04Strefowość zależy od szerokości geograficznej, a piętrowość - od wysokości nad poziomem morza.
  • 05Ziemia to trzecia od Słońca planeta skalista; Kopernik ogłosił, że w środku układu jest Słońce.
  • 05Hermaszewski był pierwszym Polakiem w kosmosie, a Wolszczan odkrył pierwsze planety pozasłoneczne.
  • 06Ruch obrotowy daje dzień i noc oraz wędrówkę Słońca, a ruch obiegowy z nachyloną osią - pory roku.
  • 06Słońce góruje w zenicie tylko w strefie międzyzwrotnikowej, a za kołami podbiegunowymi występują dzień polarny i noc polarna.
  • 07Współrzędne geograficzne to szerokość i długość podane w stopniach; litery N, S, E oraz W wskazują półkulę.
  • 07W dniu równonocy wysokość górowania Słońca i wartość szerokości geograficznej dają razem 90°.
  • 08Troposfera z pogodą leży najniżej, a ozon gromadzi się w stratosferze.
  • 08Wiatry dzielą się na stałe, okresowe i lokalne, a klimat górski jest astrefowy.

Pojęcia z fiszek

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Mapa i krajobrazy Polski

    Etap 1 · 7 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Krajobrazy, lądy i wyprawy

    Etap 2 · 8 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Krajobrazy świata

    Etap 3 · 8 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Ruchy Ziemi i współrzędne

    Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Astronomia, atmosfera i klimat

    Etap 5 · 9 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z geografii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.