Geografia
Gleby i lasy w Polsce
Dowiesz się, jak powstaje gleba, co wpływa na jej żyzność i jak rozpoznawać główne typy gleb w Polsce. Przećwiczysz odczytywanie profili glebowych i danych o lesistości, a także rozpoznawanie zbiorowisk leśnych i ich funkcji.
1.Gleba
Gleba to najbardziej zewnętrzna powłoka skorupy ziemskiej. Składa się z części mineralnej, czyli minerałów i fragmentów skał, oraz ze związków organicznych, wody, gazów i żywych organizmów.
2.Rola dżdżownic w glebie
Dżdżownice drążą w glebie korytarze i w ten sposób ją spulchniają. Dzięki korytarzom woda i powietrze łatwiej dostają się w głąb gleby.
3.Powstawanie gleby
Najpierw skała się kruszy i zasiedlają ją pierwsze organizmy. Z obumarłych szczątków powstaje próchnica, której warstwa z czasem grubieje, a teren zasiedla coraz więcej organizmów.
4.Czynniki glebotwórcze
To warunki i elementy środowiska, od których zależy, jaki typ gleby powstanie w danym miejscu. Należą do nich m.in. rodzaj skały macierzystej i klimat.
5.Skała macierzysta
Skała macierzysta to skała, na której powstaje gleba. Jej rodzaj decyduje o składzie mineralnym gleby, ponieważ dostarcza jej składników pochodzących z rozkruszonej skały.
6.Profil glebowy
Profil glebowy to pionowy przekrój gleby, który pokazuje układ jej poziomów. Pozwala sprawdzić, jakie warstwy występują w danej glebie i w jakiej kolejności leżą.
7.Żyzność gleby
Żyzność to zdolność gleby do zaspokajania potrzeb roślin przez dostarczanie im składników odżywczych, wody i powietrza. Wpływa na nią zawartość próchnicy, a większa żyzność oznacza zwykle większą przydatność gleby pod uprawę.
8.Gleby brunatne i płowe
Gleby brunatne i płowe powstają na glinach i innych drobnoziarnistych skałach osadowych, pod lasami liściastymi i mieszanymi. Łącznie zajmują ponad połowę powierzchni Polski.
9.Jaki typ gleby ma taki profil?
To gleba bielicowa. Pod poziomem próchnicznym leży jasny poziom wymywania, niżej znajduje się poziom wmywania, a u podstawy profilu występuje skała macierzysta, np. piaski i żwiry.
10.Dlaczego gleby bielicowe są mało żyzne?
Gleby bielicowe zawierają mało próchnicy, mają kwaśny odczyn i są zbyt przepuszczalne. Te trzy cechy sprawiają, że są mało żyzne.
11.Rędziny
Rędziny tworzą się na skałach takich jak wapienie, dolomity i gipsy, a w glebie często widać okruchy skały macierzystej. Ich przydatność do uprawy zależy m.in. od grubości poziomu próchnicznego.
12.Mady
Mady powstają na terasach zalewowych, gdzie wylewająca rzeka odkłada kolejne warstwy osadów. Mady bogate w muł i składniki organiczne mogą być bardzo żyzne, a piaszczysto-żwirowe są mało żyzne.
13.Czarnoziemy
Czarnoziemy powstały na lessach pod roślinnością trawiastą w warunkach stepowych. Mają gruby poziom próchniczny bogaty w składniki odżywcze i są najżyźniejszymi glebami Polski.
14.Funkcja przyrodnicza lasu
Las pełni funkcję przyrodniczą m.in. wtedy, gdy magazynuje wodę, chroni glebę przed erozją lub tworzy warunki do życia wielu gatunków roślin i zwierząt.
15.Funkcja społeczna lasu
Las pełni funkcję społeczną m.in. wtedy, gdy daje ludziom miejsce do wypoczynku, pozwala obserwować i poznawać przyrodę lub zapewnia miejsca pracy.
16.Funkcja gospodarcza lasu
Las pełni funkcję gospodarczą m.in. przez dostarczanie drewna i innych surowców, takich jak owoce leśne, oraz stwarzanie warunków do działalności firm turystycznych.
17.Funkcja przeciwpowodziowa lasu
Las magazynuje wodę, przez co ogranicza ryzyko powodzi. Zatrzymywanie wody w lesie pomaga też przeciwdziałać suszom i jest jedną z jego funkcji przyrodniczych.
18.Sukcesja ekologiczna
Sukcesja ekologiczna to naturalna zmiana składu gatunkowego organizmów na danym obszarze. W klimacie umiarkowanym ciepłym może z czasem doprowadzić do rozwoju lasu na terenie pozostawionym bez ingerencji człowieka.
19.Lesistość
Lesistość to udział powierzchni lasów w całkowitej powierzchni danego obszaru. Wyraża się ją w procentach, więc pozwala porównywać obszary o różnych rozmiarach.
20.Dlaczego na dobrych glebach jest mało lasów?
Tam, gdzie żyzne gleby i inne warunki przyrodnicze sprzyjały rolnictwu, ludzie karczowali lasy, by zakładać pola uprawne. Dlatego wiele takich obszarów ma małą lesistość.
21.Dlaczego sosna dominuje w wielu polskich lasach?
Podczas powojennego odnawiania lasów sadzono gatunki szybko rosnące, w tym sosnę. Chodziło o to, by w krótkim czasie uzyskać możliwie duży przyrost drewna.
22.Bór
Bór to las, w którym zdecydowanie przeważają drzewa iglaste, na przykład sosny lub świerki. Mogą w nim jednak rosnąć pojedyncze drzewa liściaste, takie jak brzozy.
23.Grąd
Grąd to bogaty gatunkowo las liściasty mieszany z przewagą grabu i dębu. Rośnie na dobrych glebach, na przykład brunatnych wykształconych na glinach polodowcowych.
24.Łęg
Łęg to zbiorowisko leśne terenów okresowo zalewanych, szczególnie teras zalewowych rzek. Rosną w nim głównie wilgociolubne drzewa liściaste, takie jak wierzba, topola i wiąz.
25.Ols
Ols to las liściasty rosnący na terenach stale podmokłych, takich jak bagna i torfowiska. Dominuje w nim olsza czarna, od której pochodzi nazwa zbiorowiska.
26.Potencjalna roślinność naturalna
To roślinność, która występowałaby na danym obszarze w jego warunkach przyrodniczych, gdyby człowiek nie ingerował w środowisko. Nie musi odpowiadać roślinności występującej tam obecnie.
Notatka
Z czego składa się gleba i jak powstaje?
jest zewnętrzną powłoką skorupy ziemskiej. Zawiera minerały i fragmenty skał, związki organiczne, wodę, gazy oraz żywe organizmy.
Wiatr, woda i zmiany temperatury kruszą skałę. Podłoże zasiedlają najpierw organizmy o małych wymaganiach, głównie porosty i mchy, a potem drobne zwierzęta. Bakterie rozkładają szczątki roślin i zwierząt. Ze szczątków powstaje próchnica, która dostarcza składników odżywczych kolejnym organizmom. Z czasem jej warstwa grubieje, a na podłożu rosną trawy i większe rośliny. Schemat porządkuje etapy tego procesu.
Dżdżownice drążą korytarze, spulchniając glebę. Dzięki temu woda i powietrze łatwiej dostają się w głąb.
Czynniki glebotwórcze, profil i żyzność
decydują o tym, jaki typ gleby rozwinie się w danym miejscu. Należą do nich: rodzaj skały macierzystej, klimat, szata roślinna, stosunki wodne, rzeźba terenu, działalność człowieka i czas. Stosunki wodne obejmują dostępność wody oraz jej odpływ lub zaleganie w podłożu. wpływa na skład mineralny gleby. Poza górami klimat Polski jest stosunkowo mało zróżnicowany. Dlatego szczególnie ważne są tam różnice w podłożu, dostępności wody i rzeźbie terenu.
to pionowy przekrój ukazujący kolejne poziomy. Przy powierzchni znajduje się zazwyczaj ciemny poziom próchniczny. Jego grubość zależy od typu gleby. Żyzność oznacza zdolność gleby do zaspokajania potrzeb roślin przez dostarczanie im składników odżywczych, wody i powietrza. Na tę zdolność wpływa zawartość próchnicy.
Ważne
Większa żyzność sprzyja uprawie, ale niewłaściwe gospodarowanie może doprowadzić do wyjałowienia gleby.
Gleby brunatne, płowe, bielicowe i rędziny
Tabela porównuje podłoże i występowanie trzech grup gleb.
| Gleby | Typowe podłoże | Występowanie |
|---|---|---|
| brunatne i płowe | gliny, muły i iły | cała Polska; ponad połowa kraju |
| bielicowe | przepuszczalne piaski | cała Polska; obszary piaszczyste |
| rędziny | m.in. wapienie, dolomity i gipsy | m.in. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska |
rozwinęły się pod lasami liściastymi i mieszanymi, głównie na terenach z glinami polodowcowymi. Mogą zawierać dużo próchnicy. Profil gleby brunatnej obejmuje poziom próchniczny, poziom brunatnienia i skałę macierzystą.
Gleby bielicowe występują m.in. na piaskach polodowcowych, rzecznych i naniesionych przez wiatr. Naturalnie rosną na nich lasy iglaste. Mało próchnicy, kwaśny odczyn i nadmierna przepuszczalność ograniczają ich żyzność. Profil pokazuje kolejno poziom próchniczny, jasny poziom wymywania, poziom wmywania oraz skałę macierzystą, np. piaski i żwiry. Woda wynosi z poziomu wymywania m.in. związki organiczne oraz związki żelaza i glinu. W poziomie wmywania odkłada się materiał wypłukany z góry.
W profilu rozwiniętej na wapieniu pod poziomem próchnicznym leży zwietrzelina skalna, a niżej skała wapienna. W takiej glebie widać zwietrzałe fragmenty wapienia. Gruby poziom próchniczny sprzyja uprawie, ale przydatność rędzin zależy też m.in. od ilości okruchów skalnych.
Mady i czarnoziemy
tworzą się z osadów rzecznych na terasach zalewowych i w deltach rzek. Przykładem obszaru występowania mad są Żuławy Wiślane w delcie Wisły. Podczas kolejnych wylewów rzeka nanosi osady zawierające również materiał organiczny. W profilu pod poziomem próchnicznym widać kolejne warstwy osadów rzecznych, np. piaszczyste i pyłowe. To z tych osadów powstaje gleba. Mady bogate w muł i składniki organiczne mogą być bardzo żyzne. Przewaga piasku i żwiru oznacza małą żyzność.
powstały na lessach w warunkach stepowych pod cyklicznie zamierającą roślinnością trawiastą. W Polsce zajmują małe obszary na południu, m.in. fragment Wyżyny Małopolskiej. Profil czarnoziemu obejmuje gruby poziom próchniczny bogaty w składniki odżywcze, poziom przejściowy oraz skałę macierzystą, czyli less. Przekrój porządkuje te części profilu.
Zapamiętaj
Czarnoziemy to najżyźniejsze gleby Polski, ale zajmują niewielką część jej powierzchni.
Funkcje lasu i związane z nimi korzyści
Funkcje przyrodnicze
Las magazynuje wodę, co pomaga ograniczać susze i powodzie. Chroni glebę przed erozją i łagodzi skrajne temperatury. Poprawia jakość powietrza, wytwarzając tlen i wychwytując zanieczyszczenia. Zapewnia warunki do życia wielu gatunkom, dzięki czemu wspiera bioróżnorodność.
Funkcje społeczne
Las zapewnia miejsce do aktywnego wypoczynku oraz obserwowania i poznawania przyrody. Korzystny mikroklimat sprzyja zdrowiu. Las poprawia jakość życia, m.in. tłumiąc hałas i uatrakcyjniając krajobraz. Z lasem wiążą się też miejsca pracy, np. w leśnictwie, turystyce i przemyśle drzewnym.
Funkcje gospodarcze
Las dostarcza drewna dla budownictwa oraz m.in. przemysłu papierniczego i meblarskiego. Pozyskuje się z niego także grzyby, owoce leśne i zioła. Dochody przynosi sprzedaż drewna, działalność turystyczna oraz gospodarka łowiecka.
Zmiany powierzchni lasów w Polsce
Po ociepleniu klimatu i ustąpieniu lądolodu lasy porosły niemal cały obszar dzisiejszej Polski. Wraz ze wzrostem liczby ludności wycinano je pod pola, osady i drogi. Kurczeniu się lasów sprzyjało też traktowanie ich jako niewyczerpanego źródła surowców.
to procentowy udział lasów w całkowitej powierzchni danego obszaru. W Polsce wynosiła 20,8% w 1946 r. i 29,6% w 2018 r. W wybranych latach pośrednich wynosiła: 24,6% w 1960 r., 27% w 1970 r. i 28,4% w 2000 r. Diagram pokazuje wzrost lesistości w tym okresie.
Po wojnie przybywało lasów głównie dzięki nasadzeniom, ale także dzięki sukcesji ekologicznej. To naturalna zmiana składu gatunkowego na danym obszarze. W klimacie umiarkowanym ciepłym może doprowadzić do rozwoju lasu na terenie pozostawionym bez ingerencji człowieka.
20,8%
lesistość Polski w 1946 r
29,6%
lesistość Polski w 2018 r
Rozmieszczenie lasów w Polsce
Na terenach sprzyjających rolnictwu lasy karczowano pod uprawę. Przykładem są Żuławy Wiślane, na których lasów jest bardzo mało. Ponownie zalesiano natomiast obszary o słabych glebach lub urozmaiconej górskiej rzeźbie terenu.
W 2019 r. najwyższą lesistość miało województwo lubuskie - niemal 49%. Najniższy wskaźnik miało województwo łódzkie - 22%. Mapa lokalizuje oba województwa.
Odnawianie lasów przebiegało etapami. Niektóre dawne nasadzenia przypominają dziś naturalne siedliska. Po II wojnie światowej sadzono szybko rosnące gatunki, aby w krótkim czasie uzyskać dużo drewna. Dlatego w wielu lasach dominuje dziś sosna.
niemal 49%
lesistość województwa lubuskiego w 2019 r
22%
lesistość województwa łódzkiego w 2019 r
Zbiorowiska leśne i potencjalna roślinność naturalna
Cztery typy lasu
Tabela zestawia przykładowe zbiorowiska według składu drzew i warunków siedliska.
| Zbiorowisko | Charakterystyczne drzewa | Typowe siedlisko |
|---|---|---|
| bór | przewaga iglastych, np. sosny i świerku | naturalne bory sosnowe: słabe gleby piaszczyste |
| grąd | przewaga grabu i dębu | dobre gleby, np. brunatne na glinach |
| łęg | wierzba, topola, wiąz | terasy rzeczne zalewane okresowo |
| ols | przewaga olszy czarnej | stale podmokłe bagna i torfowiska |
Największe kompleksy borów to Bory Dolnośląskie i Bory Tucholskie. Bory jodłowe i modrzewiowe są rzadsze. W borach zdarzają się pojedyncze brzozy. jest bogaty gatunkowo. W olsie obok olszy czarnej można spotkać brzozę omszoną.
Ważne
rośnie tam, gdzie woda zalewa teren okresowo, natomiast jest związany z terenem stale podmokłym.
Roślinność bez ingerencji człowieka
to roślinność, która rozwinęłaby się bez ingerencji człowieka. W Polsce duże obszary zajmowałyby grądy. Inne przykłady to buczyny z przewagą buka oraz dąbrowy i kwaśne dąbrowy z przewagą dębu.
W skrócie
- 01Gleba powstaje stopniowo z kruszejącej skały i materii organicznej dostarczanej przez organizmy.
- 02Układ poziomów odczytuje się z pionowego przekroju gleby. Większa żyzność zwykle zwiększa przydatność rolniczą gleby, ale ta zależy też od innych warunków, np. od nachylenia terenu.
- 03Najpowszechniejsze są gleby brunatne i płowe; gleby bielicowe rozpoznasz po jasnym poziomie wymywania, a w rędzinach często widać okruchy skały macierzystej, np. wapienia.
- 04Mady zawdzięczają warstwową budowę wylewom rzek, a czarnoziemy wyróżnia gruby poziom próchniczny nad podłożem lessowym.
- 05Las chroni środowisko, zapewnia ludziom miejsce do wypoczynku i pracy oraz dostarcza surowców.
- 06Po II wojnie światowej udział lasów w powierzchni Polski wzrósł z około jednej piątej do niemal jednej trzeciej.
- 07Duże kompleksy leśne często występują tam, gdzie słabe gleby lub rzeźba terenu utrudniają uprawę.
- 08Bór i grąd można odróżnić po dominujących drzewach, a łęg i ols przede wszystkim po warunkach wodnych.
- 08Roślinność potencjalna wynika z warunków przyrodniczych i nie musi odpowiadać dzisiejszej roślinności.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Środowisko przyrodnicze Polski - rzeźba, klimat, wody i glebySzkoła średnia, klasa 3
Otwórz kartę pracyLekcje z kursów Odrabiamy
Obejrzyj albo posłuchaj o tym temacie
Gleby w Polsce. Analiza profilu glebowegoWideo, 13 min · Intensywna Powtórka Maturalna - Geografia rozszerzona 2027
Obejrzyj lekcjęQuizy w tym zestawie
41 pytań w 5 etapach
Etap 1: Powstawanie i budowa gleby
Etap 1 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Typy gleb Polski
Etap 2 · 7 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Funkcje polskich lasów
Etap 3 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 4: Zmiany i rozmieszczenie lasów
Etap 4 · 3 fiszki · 8 pytań
Etap 5: Typy zbiorowisk leśnych
Etap 5 · 5 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
25 fiszek uczy się 14
uczy się 1
uczy się 1
uczy się 2
25 fiszek uczy się 10
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
