Historia
Łódzki Konkurs Historyczny - Świat i II Rzeczpospolita 1918-1939
Zestaw obejmuje działy XXVI-XXX podstawy programowej historii dla klasy VII.
Podcast
Ładuję…
1.Następstwa I wojny światowej
Upadły monarchie w Rosji, Niemczech i Austro-Węgrzech, a w Europie Środkowej powstały nowe państwa, m.in. Polska i Czechosłowacja. W wielu krajach kobiety zdobyły prawa wyborcze. Rozwinęła się kultura masowa: radio, kino dźwiękowe i jazz.
2.Konferencja paryska (1919)
Konferencja pokojowa zwycięzców, obradująca od 18 stycznia 1919 r. Decydowała Wielka Czwórka: Woodrow Wilson (USA), David Lloyd George (Wielka Brytania), Georges Clemenceau (Francja) i Vittorio Orlando (Włochy). Przygotowała traktaty pokojowe z pokonanymi państwami.
3.Traktat wersalski
Traktat pokojowy z Niemcami podpisany 28 czerwca 1919 r. Uznał Niemcy za winne wojny i nałożył reparacje, odebrał im kolonie oraz Alzację i Lotaryngię (dla Francji), a armię ograniczył do 100 tys. żołnierzy, bez lotnictwa wojskowego i czołgów.
4.Ład wersalski (system wersalski)
Porządek międzynarodowy oparty na traktatach konferencji paryskiej: z Niemcami w Wersalu i osobnych z ich sojusznikami, m.in. z Austrią i Węgrami. Pokoju strzegła Liga Narodów z siedzibą w Genewie; jej słabością było to, że USA do niej nie weszły, a ona nie miała skutecznych sankcji.
5.Wielki kryzys gospodarczy
Światowe załamanie gospodarki, które zaczęło się w 1929 r. krachem na giełdzie w Nowym Jorku („czarny czwartek”). Przyniosło bankructwa i masowe bezrobocie. W USA prezydent Franklin D. Roosevelt walczył z nim programem reform i robót publicznych zwanym New Deal.
6.Totalitaryzm
Ustrój, w którym państwo kontroluje wszystkie dziedziny życia, także gospodarkę i życie prywatne. Jego cechy to wszechwładny wódz, jedna partia, terror policji politycznej i propaganda. Przykłady: narodowy socjalizm w Niemczech i system sowiecki w ZSRS (Związku Sowieckim).
7.Józef Stalin
Przywódca ZSRS od końca lat 20. do śmierci w 1953 r., twórca totalitarnego systemu sowieckiego. Propaganda otaczała go kultem jednostki. Przeprowadził industrializację, czyli szybką rozbudowę przemysłu ciężkiego według planów pięcioletnich.
8.Kolektywizacja rolnictwa w ZSRS
Na rozkaz Stalina od przełomu lat 20. i 30. przymusowo łączono gospodarstwa chłopskie w gospodarstwa zbiorowe (kołchozy). Kolektywizacja i przymusowe odbieranie zboża przyczyniły się do Wielkiego Głodu na Ukrainie (1932-1933), w którym zmarły miliony ludzi.
9.Wielka Czystka
Fala terroru w ZSRS w latach 1936-1938. NKWD, czyli policja polityczna, aresztowało rzekomych wrogów, także działaczy partii i oficerów. Jednych rozstrzelano, innych zesłano do łagrów - obozów pracy przymusowej należących do systemu Gułag.
10.Narodowy socjalizm (nazizm)
Ideologia Adolfa Hitlera i NSDAP głosiła rasistowską tezę o wyższości rzekomej „rasy aryjskiej” oraz antysemityzm, czyli wrogość wobec Żydów. Zakładała zdobycie dla Niemców przestrzeni życiowej (Lebensraum) na wschodzie Europy.
11.III Rzesza
Nazwa państwa niemieckiego pod rządami Hitlera, który 30 stycznia 1933 r. został kanclerzem. Wkrótce NSDAP stała się jedyną partią, a Hitler - wodzem (Führerem). Przeciwników ścigały gestapo i SS, a od 1933 r. więziono ich w obozach koncentracyjnych, m.in. w Dachau.
12.Prześladowania Żydów w III Rzeszy
Ustawy norymberskie (1935) pozbawiły Żydów pełni praw obywatelskich i zakazały im małżeństw z osobami „krwi niemieckiej lub pokrewnej”. Podczas nocy kryształowej (9-10 listopada 1938 r.) nazistowskie bojówki niszczyły synagogi, sklepy i domy Żydów, a tysiące Żydów aresztowano.
13.Tymczasowy Naczelnik Państwa
Urząd Józefa Piłsudskiego od listopada 1918 r. - najwyższa władza do zwołania Sejmu. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu dowództwo nad wojskiem (dziś to Święto Niepodległości), a kilka dni później władzę cywilną. Podporządkował mu się Tymczasowy Rząd Ludowy Ignacego Daszyńskiego, powstały 7 listopada w Lublinie.
14.Mała konstytucja (1919)
Tymczasowy akt ustrojowy w formie uchwały, przyjęty 20 lutego 1919 r. przez Sejm Ustawodawczy, wybrany w styczniu 1919 r. Sejm stanowił prawa, a Józef Piłsudski pozostał Naczelnikiem Państwa - najwyższym wykonawcą uchwał Sejmu.
15.Decyzje wersalskie w sprawie granic Polski
Traktat wersalski przyznał Polsce większość Wielkopolski i Pomorze Gdańskie, co dało jej dostęp do morza. Utworzono Wolne Miasto Gdańsk pod opieką Ligi Narodów. O Warmii, Mazurach, Powiślu i Górnym Śląsku miały rozstrzygnąć plebiscyty.
16.Powstanie wielkopolskie
Zwycięskie powstanie Polaków przeciw Niemcom wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu; w lutym 1919 r. walki wstrzymał rozejm w Trewirze. Powstańcy opanowali większość Wielkopolski, a traktat wersalski przyznał ją Polsce.
17.Powstania śląskie
Trzy powstania Polaków na Górnym Śląsku: w 1919, 1920 i 1921 r. Trzecie wybuchło po plebiscycie, a kierował nim Wojciech Korfanty. W ich wyniku Górny Śląsk podzielono (1921-1922), a Polska otrzymała jego mniejszą, ale silnie uprzemysłowioną część.
18.Plebiscyty (1920-1921)
W plebiscytach mieszkańcy spornych ziem głosowali, do którego państwa mają należeć ich ziemie. Na Warmii, Mazurach i Powiślu w lipcu 1920 r., podczas ofensywy bolszewickiej, wygrały Niemcy; wygrały też na Górnym Śląsku w marcu 1921 r., przed III powstaniem śląskim.
19.Bunt Żeligowskiego (1920)
Zajęcie Wilna w październiku 1920 r. przez wojsko gen. Lucjana Żeligowskiego, pozornie wbrew rozkazom, a naprawdę za zgodą Piłsudskiego. Utworzono tam Litwę Środkową, którą w 1922 r. włączono do Polski.
20.Koncepcja federacyjna i inkorporacyjna
Dwa pomysły na granicę wschodnią. Józef Piłsudski chciał federacji Polski z niepodległymi Litwą, Białorusią i Ukrainą, oddzielającej Polskę od Rosji. Roman Dmowski chciał wcielić (inkorporować) do Polski ziemie wschodnie z dużym udziałem Polaków.
21.Wyprawa kijowska (1920)
Ofensywa wojska polskiego w wojnie polsko-bolszewickiej, prowadzona wiosną 1920 r. w sojuszu z Ukraińcami Symona Petlury; Polacy zajęli Kijów. Latem kontrofensywa Armii Czerwonej pod dowództwem Michaiła Tuchaczewskiego doszła aż pod Warszawę.
22.Bitwa warszawska (1920)
Rozstrzygająca bitwa wojny polsko-bolszewickiej w sierpniu 1920 r., nazywana „cudem nad Wisłą”. Kontruderzenie znad Wieprza, którym dowodził Józef Piłsudski, rozbiło Armię Czerwoną. Rocznicę bitwy, 15 sierpnia, obchodzimy jako Święto Wojska Polskiego.
23.Pokój ryski
Traktat podpisany 18 marca 1921 r. w Rydze zakończył wojnę polsko-bolszewicką po polskich zwycięstwach pod Warszawą i nad Niemnem w 1920 r. Ustalił wschodnią granicę Polski: część ziem ukraińskich i białoruskich przypadła Polsce, a reszta pozostała pod władzą sowiecką.
24.Dziedzictwo zaborowe
Trudności odrodzonej Polski wynikające z ponad wieku zaborów: na ziemiach trzech zaborów obowiązywały różne prawa, waluty i systemy szkolne, a koleje nie tworzyły jednej sieci. Do tego doszły zniszczenia, bo przez ziemie polskie przechodziły fronty wojny.
25.Kryzysy gospodarcze II Rzeczypospolitej
Hiperinflację, czyli gwałtowny spadek wartości marki polskiej (1923), zatrzymała reforma Władysława Grabskiego (1924): wprowadziła złotego i utworzyła Bank Polski. Od 1925 r. trwała wojna celna z Niemcami, a od 1929 r. Polskę dotknął wielki kryzys.
26.Konstytucja marcowa
Konstytucja z 17 marca 1921 r.: republika z trójpodziałem władzy i przewagą Sejmu, wybieranego w wyborach pięcioprzymiotnikowych. Prezydenta na 7 lat wybierało Zgromadzenie Narodowe (Sejm i Senat razem), a jego władza była słaba.
27.Gabriel Narutowicz
Pierwszy prezydent II Rzeczypospolitej, wybrany przez Zgromadzenie Narodowe w grudniu 1922 r. Kilka dni po objęciu urzędu, 16 grudnia 1922 r., zastrzelił go Eligiusz Niewiadomski. Następcą Narutowicza został Stanisław Wojciechowski.
28.Przewrót majowy
Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 12-15 maja 1926 r., który obalił rząd Wincentego Witosa. Przyczyny: rozbicie partyjne Sejmu, częste zmiany rządów i kryzys gospodarczy. Skutki: rządy sanacji, wybór Ignacego Mościckiego na prezydenta i nowela sierpniowa wzmacniająca prezydenta.
29.Autorytaryzm
Rządy skupione w rękach przywódcy i jego obozu, ograniczające opozycję, lecz niedążące do pełnej kontroli życia społecznego jak totalitaryzm. Sanacja uwięziła przywódców Centrolewu (1930), sądzonych w procesie brzeskim (1931-1932), a od 1934 r. osadzała przeciwników w Berezie Kartuskiej.
30.Konstytucja kwietniowa
Konstytucja z 23 kwietnia 1935 r., uchwalona przez obóz sanacji. Dała prezydentowi najsilniejszą władzę w państwie: stał ponad Sejmem, Senatem, rządem i sądami, a odpowiadał tylko „przed Bogiem i historią”.
31.Struktura społeczeństwa II Rzeczypospolitej
W wielonarodowej II Rzeczypospolitej największą mniejszość narodową stanowili Ukraińcy, a kolejne pod względem liczebności - Żydzi, Białorusini i Niemcy. Obok katolików obrządku łacińskiego żyli m.in. grekokatolicy, prawosławni, wyznawcy judaizmu i ewangelicy; większość mieszkańców stanowili chłopi.
32.Eugeniusz Kwiatkowski
Minister przemysłu i handlu, a potem skarbu i wicepremier. Kierował rozbudową portu w Gdyni i budową Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP, m.in. Stalowa Wola), który miał zmniejszyć różnice między bogatszą Polską A a biedniejszą Polską B.
33.Osiągnięcia kultury i nauki międzywojnia
Władysław Reymont otrzymał w 1924 r. Nagrodę Nobla za powieść „Chłopi”. Matematycy lwowskiej szkoły ze Stefanem Banachem rozwinęli nowe działy matematyki. Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski złamali szyfr niemieckiej maszyny Enigma (pierwszy przełom w 1932 r.).
34.Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej
Polska zawarła sojusze z Francją i Rumunią (1921). Minister Józef Beck prowadził politykę równowagi między ZSRS a Niemcami: obowiązywały pakt o nieagresji z ZSRS (1932) i deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami (26 stycznia 1934 r.).
35.Rozbijanie ładu wersalskiego przez Hitlera
Hitler ogłosił wystąpienie Niemiec z Ligi Narodów (1933), przywrócił powszechną służbę wojskową (1935) i wprowadził wojsko do zdemilitaryzowanej Nadrenii (remilitaryzacja Nadrenii, 1936). W marcu 1938 r. dokonał Anschlussu, czyli przyłączenia Austrii do III Rzeszy.
36.Polityka ustępstw (appeasement)
Premierzy Neville Chamberlain (Wielka Brytania) i Édouard Daladier (Francja) ustępowali Hitlerowi, by uniknąć wojny. W Monachium (29-30 września 1938 r.) bez udziału Czechosłowacji zgodzili się na przekazanie Niemcom jej obszarów przygranicznych, zwanych Krajem Sudeckim; w marcu 1939 r. Niemcy zajęły resztę ziem czeskich.
37.Zaolzie
Część Śląska Cieszyńskiego, którą przy podziale tego regionu w 1920 r. przyznano Czechosłowacji, choć mieszkało tam wielu Polaków. Polska zajęła Zaolzie w październiku 1938 r., po konferencji w Monachium.
38.Żądania Niemiec wobec Polski (1938-1939)
Hitler żądał włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy oraz eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej przez Pomorze. Polska otrzymała gwarancje brytyjskie w marcu 1939 r.; w kwietniu Hitler wypowiedział deklarację z 1934 r., a 5 maja Beck odrzucił niemieckie żądania w Sejmie.
39.Pakt Ribbentrop-Mołotow
Pakt o nieagresji między III Rzeszą a ZSRS podpisali 23 sierpnia 1939 r. Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow. Tajny protokół wyznaczał strefy wpływów w przypadku zmian terytorialnych w Europie Wschodniej; na ziemiach polskich ich przybliżona granica biegła wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu.
40.Konsekwencje paktu Ribbentrop-Mołotow
Pakt o nieagresji i tajne ustalenia o strefach wpływów pozwoliły Hitlerowi zaatakować Polskę bez obawy o sprzeciw ZSRS. Niemcy napadły na Polskę 1 września 1939 r., a ZSRS 17 września; agresja obu państw doprowadziła do czwartego rozbioru Polski.
Notatka
Świat po I wojnie światowej i ład wersalski
Wojna zmieniła mapę i codzienne życie Europy. Upadły monarchie w Rosji, Niemczech i Austro-Węgrzech, a w Europie Środkowej powstały nowe państwa. W wielu krajach kobiety uzyskały prawa wyborcze. Ludzi, których młodość zabrała wojna, nazwano „straconym pokoleniem”. Radio, kino dźwiękowe i jazz złożyły się na kulturę masową.
Nowy porządek ustalali zwycięzcy na konferencji paryskiej, obradującej od 18 stycznia 1919 r. Decyzje podejmowała Wielka Czwórka, czyli przywódcy USA, Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch. Z każdym pokonanym państwem zawarto osobny traktat pokojowy. Te traktaty razem z Ligą Narodów tworzyły .
z Niemcami, podpisany 28 czerwca 1919 r., miał trwale osłabić pokonanego. Niemcy uznano za winne wojny, dlatego musiały płacić reparacje, czyli odszkodowania wojenne. Straciły kolonie i część ziem, także na rzecz Polski. Nadrenia została przy Niemczech, ale ją zdemilitaryzowano. Armia niemiecka mogła liczyć najwyżej 100 tys. żołnierzy.
Zapamiętaj
Demilitaryzacja obszaru oznacza zakaz stacjonowania tam wojsk i utrzymywania umocnień wojskowych. Remilitaryzacja to ponowne wprowadzenie na ten obszar wojska lub odtworzenie infrastruktury wojskowej.
Pokoju miała strzec Liga Narodów. Osłabiała ją nieobecność USA oraz brak skutecznych sankcji. Niemcy nie godziły się z postanowieniami traktatu.
W 1929 r. krach na nowojorskiej giełdzie („czarny czwartek”) rozpoczął . Na całym świecie upadały firmy, a miliony ludzi traciły pracę. Prezydent USA Franklin D. Roosevelt odpowiedział programem reform i robót publicznych, nazwanym New Deal.
1919
traktat wersalski
100 tys.
limit armii Niemiec
1929
początek wielkiego kryzysu
Totalitaryzmy: system sowiecki i narodowy socjalizm
W ustroju totalitarnym państwo sięga do każdej dziedziny życia: gospodarki, szkoły, kultury i domu. Rządzi wódz razem z jedyną partią, a władzę podtrzymują terror i propaganda. W latach 30. takie ustroje istniały w ZSRS (Związku Sowieckim) i w III Rzeszy.
Te same cechy przybierały w obu państwach inne nazwy i formy:
| Cecha | ZSRS | III Rzesza |
|---|---|---|
| wódz | Józef Stalin | Adolf Hitler (Führer) |
| policja polityczna | NKWD | gestapo |
| obozy | łagry, system Gułag | obozy koncentracyjne, m.in. Dachau |
| represje lat 30. | Wielki Głód (1932-1933), Wielka Czystka (1936-1938) | ustawy norymberskie (1935), noc kryształowa (1938) |
Przeciwników władzy w III Rzeszy ścigały gestapo i SS.
W ZSRS państwo przejęło gospodarkę. Kolektywizacja odebrała chłopom ziemię i połączyła gospodarstwa w kołchozy. Industrializacja według planów pięcioletnich rozbudowywała przemysł ciężki. Propaganda otaczała Stalina kultem jednostki.
był ideologią Hitlera i jego partii NSDAP. Głosił rasistowską tezę o wyższości rzekomej „rasy aryjskiej” i wrogość wobec Żydów. Zapowiadał podbój przestrzeni życiowej (Lebensraum) na wschodzie Europy. Hitler został kanclerzem 30 stycznia 1933 r., a wkrótce NSDAP stała się jedyną partią.
Odrodzenie Polski: centralna władza 1918-1919
Jesienią 1918 r. na ziemiach polskich działało kilka ośrodków władzy. W Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna, a w Poznaniu Naczelna Rada Ludowa. 7 listopada w Lublinie utworzono Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. Działała też Rada Regencyjna.
Centralny ośrodek władzy powstał wokół Józefa Piłsudskiego, który 10 listopada przybył do Warszawy. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu dowództwo nad wojskiem, a kilka dni później również władzę cywilną. Rząd lubelski uznał jego zwierzchnictwo. Piłsudski objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa i sprawował najwyższą władzę do zwołania Sejmu Ustawodawczego.
W 1919 r. rząd utworzył Ignacy Jan Paderewski. W styczniu wybrano Sejm Ustawodawczy, który 20 lutego uchwalił małą konstytucję. Sejm stanowił prawo, a Naczelnik Państwa wykonywał jego uchwały.
Walka o granicę zachodnią i południową oraz o Wilno
Granic odrodzonej Polski nie wyznaczyła jedna decyzja. Na zachodzie liczyły się postanowienia traktatu wersalskiego, powstania i , czyli głosowania mieszkańców spornych ziem. Na wschodzie i południowym wschodzie rozstrzygały walki.
- Wielkopolska
- wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu. Powstańcy opanowali większość regionu, a traktat wersalski przyznał Polsce większość Wielkopolski.
- Pomorze Gdańskie
- przypadło Polsce na mocy traktatu wersalskiego i dało jej dostęp do morza. Gdańsk został Wolnym Miastem pod opieką Ligi Narodów.
- Warmia, Mazury i Powiśle
- plebiscyt z lipca 1920 r., przeprowadzony w czasie ofensywy bolszewickiej, wygrały Niemcy.
- Górny Śląsk
- Polacy chwytali za broń trzykrotnie: w 1919, 1920 i 1921 r. Trzecie powstanie, którym kierował Wojciech Korfanty, wybuchło po plebiscycie z marca 1921 r. Region podzielono, a Polska otrzymała mniejszą, lecz silnie uprzemysłowioną część.
- Śląsk Cieszyński
- w 1920 r. podzielono go między Polskę a Czechosłowację. , część Śląska Cieszyńskiego z liczną ludnością polską, przypadło Czechosłowacji.
- Lwów
- w 1918 r. Polacy walczyli o miasto z Ukraińcami, a jego młodych obrońców nazwano Orlętami Lwowskimi.
- Wilno
- w październiku 1920 r. zajęło je wojsko gen. Lucjana Żeligowskiego, za cichą zgodą Piłsudskiego. Powstała Litwa Środkowa, włączona do Polski w 1922 r.
Wojna polsko-bolszewicka i granica wschodnia
O granicę wschodnią spierały się dwie koncepcje. Koncepcja federacyjna Józefa Piłsudskiego zakładała związek Polski z niepodległymi Litwą, Białorusią i Ukrainą, który oddzieliłby Polskę od Rosji. Koncepcja inkorporacyjna Romana Dmowskiego zakładała wcielenie do Polski ziem wschodnich z dużym udziałem Polaków.
Wiosną 1920 r. wojsko polskie w sojuszu z Ukraińcami Symona Petlury podjęło wyprawę kijowską i zajęło Kijów. Latem wojska Armii Czerwonej dowodzone przez Michaiła Tuchaczewskiego dotarły pod Warszawę. W chwili zagrożenia powołano Radę Obrony Państwa i rząd Wincentego Witosa.
W sierpniu 1920 r. , zwana „cudem nad Wisłą”, odwróciła losy wojny. Kontruderzenie znad Wieprza, którym dowodził Piłsudski, przesądziło o klęsce wojsk Tuchaczewskiego pod Warszawą. Na pamiątkę zwycięstwa 15 sierpnia obchodzimy Święto Wojska Polskiego. We wrześniu 1920 r. Polacy zwyciężyli także nad Niemnem.
, podpisany 18 marca 1921 r., zakończył wojnę i wyznaczył granicę Polski z państwami sowieckimi. Granica przecięła ziemie białoruskie i ukraińskie: ich zachodnie części znalazły się w Polsce, a ziemie po drugiej stronie granicy pozostały pod władzą sowiecką.
Ustrój II Rzeczypospolitej: od demokracji do sanacji
Kolejne akty ustrojowe inaczej dzieliły władzę między parlament a głowę państwa:
| Akt ustrojowy | Najsilniejsza władza | Głowa państwa |
|---|---|---|
| mała konstytucja (1919) | Sejm Ustawodawczy | Naczelnik Państwa |
| konstytucja marcowa (1921) | Sejm | prezydent o słabej władzy |
| konstytucja kwietniowa (1935) | prezydent | prezydent stojący ponad Sejmem, Senatem, rządem i sądami |
z 17 marca 1921 r. potwierdziła republikański ustrój Polski, oparty na trójpodziale władzy, i przewidywała pięcioprzymiotnikowe wybory do Sejmu. Prezydenta na 7 lat wybierało Zgromadzenie Narodowe, czyli Sejm i Senat obradujące razem. Pierwszego prezydenta, Gabriela Narutowicza, zastrzelił Eligiusz Niewiadomski 16 grudnia 1922 r. Urząd objął po nim Stanisław Wojciechowski.
Sejm był rozbity na wiele partii, a rządy szybko upadały. Do tego doszły kryzys gospodarczy i konflikt Piłsudskiego z prawicą. W dniach 12-15 maja 1926 r. Piłsudski dokonał przewrotu majowego i obalił rząd Wincentego Witosa.
Władzę objął obóz sanacji. Prezydentem został Ignacy Mościcki, a nowela sierpniowa wzmocniła jego urząd. Od 1928 r. sanację wspierał Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR). W 1930 r. uwięziono przywódców Centrolewu, których potem sądzono w procesie brzeskim (1931-1932). Od 1934 r. przeciwników osadzano w Berezie Kartuskiej.
Piłsudski zmarł 12 maja 1935 r. Jednym z przywódców obozu władzy był potem Edward Rydz-Śmigły, a w 1937 r. powstał Obóz Zjednoczenia Narodowego.
Rządy sanacji były autorytarne: władzę skupiał przywódca i jego obóz, a opozycja istniała, choć ją ograniczano. nie dopuszcza legalnej opozycji i dąży do kontroli wszystkich dziedzin życia, także prywatnego.
1921
konstytucja marcowa
1926
przewrót majowy
1935
konstytucja kwietniowa
Społeczeństwo, gospodarka i kultura II Rzeczypospolitej
Gospodarka
Odrodzone państwo trzeba było scalić z trzech dzielnic. Każda miała własne prawo, pieniądz i szkoły, a ich koleje nie tworzyły wspólnej sieci. Kraj był też zniszczony przez fronty wojny. W 1923 r. marka polska gwałtownie traciła wartość (hiperinflacja). Zatrzymał ją w 1924 r. Władysław Grabski, który wprowadził złotego i powołał Bank Polski. Od 1925 r. trwała wojna celna z Niemcami, a od 1929 r. Polskę dotknął wielki kryzys. Przeprowadzano też reformę rolną.
Największymi inwestycjami kierował . Rozbudowano port w Gdyni, a magistrala węglowa połączyła z nim Śląsk. Pod koniec lat 30. budowano Centralny Okręg Przemysłowy (COP), m.in. Stalową Wolę. Miał on zmniejszyć różnice między bogatszą Polską A a biedniejszą Polską B.
Społeczeństwo
II Rzeczpospolita była państwem wielu narodów i wyznań. Największą mniejszość tworzyli Ukraińcy, dalej Żydzi, Białorusini i Niemcy. Mieszkali tu katolicy obrządku łacińskiego, grekokatolicy, prawosławni, wyznawcy judaizmu i ewangelicy. Przeważała ludność wiejska, a obok chłopów żyli robotnicy, inteligencja i ziemiaństwo.
Kultura i nauka
- literatura: Władysław Reymont (Nagroda Nobla w 1924 r. za „Chłopów”), Stefan Żeromski, Julian Tuwim (Skamander), Bruno Schulz, Witold Gombrowicz, Stanisław Ignacy Witkiewicz
- muzyka: Karol Szymanowski
- nauka: lwowska szkoła matematyczna Stefana Banacha; pierwszy przełom w łamaniu szyfru Enigmy osiągnął w 1932 r. Marian Rejewski, a dalsze prace prowadził wspólnie z Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim
- lotnictwo i radio: zwycięstwo Franciszka Żwirki i Stanisława Wigury w zawodach Challenge (1932), rozwój Polskiego Radia
Polityka zagraniczna i droga do wojny
Polska szukała bezpieczeństwa między dwoma silnymi sąsiadami. W 1921 r. zawarła sojusze z Francją i Rumunią. Minister Józef Beck prowadził politykę równowagi: obowiązywały pakt o nieagresji z ZSRS (1932) i deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami (26 stycznia 1934 r.).
Ważne
W polityce równowagi państwo dba o poprawne stosunki z dwoma silnymi sąsiadami naraz, aby nie uzależnić się od żadnego z nich.
Hitler krok po kroku łamał ład wersalski. Ogłosił wystąpienie Niemiec z Ligi Narodów (1933) i przywrócił powszechną służbę wojskową (1935). W 1936 r. wprowadził wojsko do Nadrenii, utworzył oś Berlin-Rzym i zawarł z Japonią pakt antykominternowski. W marcu 1938 r. przyłączył Austrię (Anschluss).
Wielka Brytania i Francja prowadziły wobec Hitlera politykę ustępstw (appeasement), by uniknąć wojny. W Monachium (29-30 września 1938 r.) premierzy Neville Chamberlain i Édouard Daladier zgodzili się na przekazanie Niemcom Kraju Sudeckiego bez udziału Czechosłowacji. W październiku 1938 r. Polska zajęła Zaolzie. W marcu 1939 r. Niemcy zajęły pozostałe ziemie czeskie i utworzyły Protektorat Czech i Moraw.
Hitler żądał włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy oraz budowy eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej przez Pomorze. Polska odmówiła i w marcu 1939 r. otrzymała gwarancje brytyjskie, a w kwietniu Hitler wypowiedział deklarację z 1934 r. 25 sierpnia 1939 r. Polska zawarła sojusz z Wielką Brytanią.
Dwa dni wcześniej, 23 sierpnia, i ZSRS podpisały . Jego tajny protokół wyznaczał strefy wpływów na wypadek zmian terytorialnych w Europie Wschodniej. Pakt ułatwił agresję Niemiec (1 września 1939 r.) i ZSRS (17 września) na Polskę. Jej skutkiem był czwarty rozbiór Polski.
W skrócie
- 01Ład wersalski tworzyły traktaty z pokonanymi państwami i Liga Narodów, osłabiona brakiem USA i skutecznych sankcji.
- 01Wielki kryzys od 1929 r. przyniósł bankructwa i bezrobocie, a USA walczyły z nim programem New Deal.
- 02Oba totalitaryzmy opierały się na wodzu, jednej partii, terrorze policji politycznej, obozach i propagandzie.
- 02W ZSRS przeprowadzono kolektywizację i industrializację, a nazizm głosił rasizm, antysemityzm i podbój przestrzeni życiowej.
- 03Rada Regencyjna przekazała Piłsudskiemu najpierw dowództwo nad wojskiem, a potem władzę cywilną. Rząd lubelski uznał jego zwierzchnictwo, a Piłsudski objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa.
- 03Zgodnie z małą konstytucją z 1919 r. Sejm Ustawodawczy stanowił prawo, a Naczelnik Państwa wykonywał jego uchwały.
- 04Po zwycięskim powstaniu traktat wersalski przyznał Polsce większość Wielkopolski. Polska otrzymała też Pomorze Gdańskie, a Gdańsk został Wolnym Miastem.
- 04Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu wygrały Niemcy, a Górny Śląsk po trzech powstaniach podzielono.
- 05Koncepcja federacyjna zakładała związek z niepodległymi sąsiadami, a inkorporacyjna - wcielenie ziem wschodnich do Polski.
- 05Po zwycięstwach pod Warszawą i nad Niemnem pokój ryski z 1921 r. ustalił granicę wschodnią Polski.
- 06Konstytucja marcowa dała przewagę Sejmowi, a kwietniowa postawiła prezydenta ponad wszystkimi organami państwa.
- 06Po przewrocie majowym z 1926 r. rządziła sanacja, która ograniczała opozycję, ale jej nie zlikwidowała.
- 07Dziedzictwo zaborów, hiperinflacja i wielki kryzys hamowały gospodarkę, a Gdynia i COP były jej największymi inwestycjami.
- 07II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym i wielowyznaniowym, w którym przeważała ludność wiejska.
- 08Polityka równowagi Becka opierała się na pakcie z ZSRS z 1932 r. i deklaracji z Niemcami z 1934 r.
- 08Ustępstwa Zachodu ułatwiły Hitlerowi podboje, a pakt Ribbentrop-Mołotow otworzył drogę do agresji Niemiec i ZSRS na Polskę.
Pojęcia z fiszek
Quizy w tym zestawie
50 pytań w 5 etapach
Etap 1: Świat po wielkiej wojnie
Etap 1 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Totalitaryzmy w ZSRS i Niemczech
Etap 2 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Odrodzenie Polski i granice
Etap 3 · 10 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Ustrój i życie II Rzeczypospolitej
Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Polityka zagraniczna i droga do wojny
Etap 5 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek
36 fiszek uczy się 2
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
