Historia
Bezkrólewie, wolna elekcja i Henryk Walezy
autor: Rice41
Poznasz społeczeństwo XVI-wiecznej Rzeczypospolitej, organizację państwa podczas bezkrólewia i zasady wolnej elekcji. Utrwalisz postanowienia konfederacji warszawskiej, zobowiązania królów elekcyjnych oraz przebieg krótkich rządów Henryka Walezego.
1.Obszar i ludność Rzeczypospolitej w 1569 r.
Rzeczpospolita zajmowała ponad 800 tysięcy kilometrów kwadratowych i liczyła około 7,5 miliona mieszkańców. Była trzecim pod względem powierzchni państwem Europy, po Moskwie i Turcji.
2.Wielonarodowość Rzeczypospolitej w XVI w.
Rzeczpospolitą zamieszkiwali m.in. Polacy, Rusini, Niemcy, Litwini i Żydzi. Była więc państwem wielu narodowości, a nie tylko Polaków.
3.Udział głównych narodowości w ludności XVI-wiecznej Rzeczypospolitej
Polacy stanowili około 40% mieszkańców, Rusini co najmniej 25%, Niemcy około 15%, Litwini około 10%, a Żydzi około 5%.
4.Chrześcijańskie wyznania w XVI-wiecznej Rzeczypospolitej
Współistniały katolicyzm, prawosławie, luteranizm, kalwinizm i arianizm.
5.Religie niechrześcijańskie w XVI-wiecznej Rzeczypospolitej
Obok wyznań chrześcijańskich występowały judaizm i islam.
6.Cztery stany społeczne Rzeczypospolitej
Społeczeństwo dzieliło się na duchowieństwo, szlachtę, mieszczaństwo i chłopstwo.
7.Polityczna przewaga szlachty nad innymi stanami
Szlachta miała prawo głosu w sejmie i na sejmikach, dzięki czemu decydowała o sprawach państwa.
8.Gospodarcza przewaga szlachty nad mieszczaństwem i chłopstwem
Szlachta pozbawiła mieszczan prawa posiadania ziemi, usuwając konkurentów w handlu zbożem. Na jej utrzymanie pracowali chłopi.
9.Bezkrólewie po śmierci Zygmunta Augusta
Był to okres bez monarchy w latach 1572-1573, po bezpotomnej śmierci Zygmunta Augusta w 1572 r. i wygaśnięciu panującej w Polsce dynastii Jagiellonów.
10.Zagrożenia podczas bezkrólewia
Państwu bez monarchy groziły napaść wrogów, wzrost przestępczości i wojna domowa.
11.Konfederacje wojewódzkie podczas bezkrólewia
Były zbrojnymi związkami szlachty poszczególnych województw. Zastępowały władzę państwową, utrzymując porządek i sądząc przestępców.
12.Interreks
Zastępca monarchy na czas bezkrólewia. Po śmierci Zygmunta Augusta senatorowie powierzyli tę funkcję prymasowi Polski, który miał m.in. zapewnić państwu bezpieczeństwo.
13.Konfederacja warszawska - data i cel
Akt uchwalony przez sejm w 1573 r., określający zasady zachowania porządku i obrony Rzeczypospolitej podczas bezkrólewia oraz gwarantujący pokój religijny i wolność wyznania.
14.Ustrojowe postanowienia konfederacji warszawskiej
Polska i Litwa miały wspólnie wybierać monarchę, a nowy król miał przysiąc zachowanie wszystkich praw i przywilejów szlacheckich.
15.Religijne postanowienia konfederacji warszawskiej
Katolicy i protestanci mieli zachowywać pokój, a w państwie miała panować wolność wyznania. Za różnice wiary nie wolno było zabijać, konfiskować majątku, więzić ani skazywać na wygnanie.
16.Poparcie dla konfederacji warszawskiej
Akt poparła szlachta katolicka i protestancka; podpisała go większość posłów i część senatorów świeckich. Biskupi odmówili zgody, z wyjątkiem biskupa krakowskiego, który zastrzegł, że podpisuje „dla dobra pokoju”.
17.Wolna elekcja
Wybór monarchy, w którym każdy szlachcic z Polski i Litwy miał prawo uczestniczyć osobiście. Kandydatem mógł zostać każdy szlachcic z kraju lub zagranicy.
18.Pierwsza wolna elekcja - czas, miejsce i uczestnicy
Odbyła się wiosną 1573 r. pod Warszawą. Na sejm elekcyjny przybyło około 40 tysięcy szlachty.
19.Przebieg głosowania podczas pierwszej wolnej elekcji
Szlachta głosowała województwami: każde województwo wybierało kandydata i przekazywało jego imię senatorom. Królem miał zostać kandydat jednomyślnie poparty przez wszystkie województwa.
20.Wynik pierwszej wolnej elekcji
W 1573 r. wybrano Henryka Walezego, brata króla Francji. W zdobyciu poparcia pomógł mu francuski poseł, który składał szlachcie liczne obietnice.
21.„Piast” w dyskusjach o wolnej elekcji
Tak nazywano rodzimego, polskiego kandydata na króla, a nie wyłącznie potomka historycznej dynastii Piastów.
22.Dlaczego w 1573 r. nie wybrano króla rodaka?
Szlachta obawiała się, że wyniesiony na tron szlachcic zacznie wywyższać się nad dawnych równych sobie. Chętnych było wielu, ale nie wskazano rodzimego kandydata uznanego za godnego korony.
23.Wady wolnej elekcji
Sprzyjała wyborowi cudzoziemców dbających o własne interesy, powodowała długie i niebezpieczne bezkrólewia, prowadziła do sporów elekcyjnych i wojen domowych oraz umożliwiała obcym państwom wpływanie na wybór króla przekupstwem i siłą.
24.Wspólny wybór monarchy przez Polskę i Litwę - znaczenie
Pomagał zachować unię obu państw. Osobne wybory mogły doprowadzić do objęcia tronów przez różnych władców i rozpadu unii.
25.Absolutyzm
Ustrój, w którym monarcha rządzi sam, bez udziału parlamentu, a przywileje stanowe są ograniczone.
26.Przyczyny nieufności szlachty wobec Henryka Walezego
Henryk walczył we Francji po stronie katolickiej przeciw protestantom, więc obawiano się jego nietolerancji religijnej. Lękano się też, że będzie wzmacniał władzę królewską na wzór rozwijającego się we Francji absolutyzmu.
27.Artykuły henrykowskie a pacta conventa
Artykuły henrykowskie były jednakowymi zobowiązaniami wszystkich królów elekcyjnych, ograniczającymi ich władzę. Pacta conventa zawierały dodatkowe, indywidualne zobowiązania każdego kolejnego władcy.
28.Artykuły henrykowskie a następstwo tronu
Król musiał uznać wolną elekcję i nie mógł uważać się za monarchę dziedzicznego.
29.Artykuły henrykowskie - podatki, pospolite ruszenie, wojna i pokój
Król nie mógł bez zgody sejmu nakładać podatków, zwoływać pospolitego ruszenia ani wypowiadać wojny. Do zawarcia pokoju potrzebował zgody senatu.
30.Artykuły henrykowskie - sejm i rada senatorów
Król miał zwoływać sejm co dwa lata na obrady trwające nie dłużej niż sześć tygodni. Przy jego boku miała działać rada 16 senatorów kontrolujących jego poczynania.
31.Artykuły henrykowskie - religia i złamanie zobowiązań
Król musiał przestrzegać konfederacji warszawskiej. Jeśli złamał którekolwiek postanowienie artykułów, poddani mieli prawo wypowiedzieć mu posłuszeństwo i pozbawić go tronu.
32.Pacta conventa - znaczenie i zobowiązanie Henryka Walezego
Były dodatkowymi obietnicami składanymi przez konkretnego króla. Henryk Walezy zobowiązał się m.in. zbudować za własne pieniądze flotę na Bałtyku.
33.Cel zobowiązań królewskich i rola magnatów
Zobowiązania miały chronić państwo przed absolutyzmem i potwierdzać wolności szlacheckie. W praktyce największy wpływ na monarchę zdobyli magnaci, którzy kontrolowali go jako rada senatorów.
34.Henryk Walezy - lata panowania w Polsce i przybycie
Był królem Polski w latach 1573-1574. Przybył do Polski w styczniu 1574 r., a jego pobyt i rzeczywiste rządy trwały około pięciu miesięcy.
35.Henryk Walezy a języki używane przez polską szlachtę
Henryk nie rozumiał języka polskiego i nie próbował się go uczyć. Nie znał też łaciny, którą posługiwała się szlachta.
36.Zachowanie i wygląd Henryka Walezego a niechęć szlachty
Niechęć budziły jego nocne hulanki z francuskimi dworzanami, stroje pełne ozdób oraz podwójne kolczyki w uszach.
37.Działania polityczne i gospodarcze Henryka Walezego w Polsce
Pozyskiwał zwolenników przez rozdawanie urzędów i planował reformę gospodarczą. Aby zmusić prymasa do uległości, kazał wycelować armaty w jego siedzibę.
38.Ucieczka Henryka Walezego z Polski
W czerwcu 1574 r., po wiadomości o śmierci króla Francji, swojego brata, Henryk nocą wymknął się z Wawelu i uciekł do Francji, by objąć tam tron.
39.Henryk Walezy po opuszczeniu Polski
Objął tron Francji jako Henryk III. Do końca życia uważał się także za króla Polski; w 1589 r. został zasztyletowany przez zamachowca.
40.Anna Jagiellonka a wybór Henryka Walezego
Szlachta zażądała, by Henryk poślubił Annę Jagiellonkę, siostrę Zygmunta Augusta, lecz do małżeństwa nie doszło. W następnej elekcji wybrano ją na króla, a jej mężem i współkoronowanym władcą został Stefan Batory.
Notatka
Rzeczpospolita wielu narodów, wyznań i stanów
Po unii lubelskiej z 1569 r. Rzeczpospolita zajmowała ponad 800 tysięcy kilometrów kwadratowych. Była trzecim co do powierzchni krajem Europy, po Moskwie i Turcji, i liczyła około 7,5 miliona mieszkańców.
Narodowości i religie
Najliczniejszą grupą byli Polacy - około 40% ludności. Rusini stanowili co najmniej 25%, Niemcy około 15%, Litwini około 10%, a Żydzi około 5%; żyły tu również mniejsze grupy innych narodowości.
W państwie współistniały katolicyzm, prawosławie, luteranizm, kalwinizm, arianizm, judaizm i islam. Różnorodność religijna sprawiała, że zachowanie pokoju między wyznawcami różnych religii miało duże znaczenie dla bezpieczeństwa państwa.
Podział stanowy i przywileje
Społeczeństwo tworzyły duchowieństwo, szlachta, mieszczaństwo i chłopstwo. Szlachta decydowała o sprawach państwa dzięki udziałowi w sejmie i sejmikach. Ograniczyła mieszczanom możliwość posiadania ziemi, usuwając ich konkurencję w handlu zbożem, a jej utrzymanie opierało się na pracy chłopów.
1569
unia lubelska
ponad 800 tys.
powierzchnia w kilometrach kwadratowych
ok. 7,5 mln
liczba mieszkańców
Jak zapewniono władzę podczas bezkrólewia?
Bezpotomna śmierć Zygmunta Augusta w 1572 r. zakończyła panowanie Jagiellonów w Polsce. Rozpoczęło się bezkrólewie: trzeba było nie tylko wyłonić nowego władcę, lecz także zapewnić państwu bezpieczeństwo do czasu jego wyboru.
Brak monarchy stwarzał ryzyko obcego najazdu, wzrostu przestępczości i wojny domowej. Szlachta organizowała więc konfederacje wojewódzkie, czyli zbrojne związki przejmujące zadania władz. Pilnowały one porządku i sądziły przestępców, dzięki czemu nie doszło do rozruchów.
Senatorowie ustanowili również zastępcę monarchy - interreksa. Został nim prymas Polski, odpowiedzialny m.in. za bezpieczeństwo państwa.
Ważne
Konfederacje wojewódzkie działały w poszczególnych województwach, a zastępował monarchę na czas bezkrólewia.
Konfederacja warszawska - ochrona unii i pokoju
W styczniu 1573 r. sejm w Warszawie ustalał zasady powołania nowego monarchy. Uchwalony akt konfederacji warszawskiej regulował zachowanie porządku i obronę państwa podczas bezkrólewia.
- Wspólna elekcja
- Polska i Litwa miały wybierać jednego monarchę, aby nie dopuścić do rozpadu unii.
- Prawa szlachty
- przyszły król miał przysiąc, że zachowa jej prawa i przywileje.
- Pokój religijny
- katolicy i protestanci mieli powstrzymać się od walk, a w państwie miała obowiązywać wolność wyznania.
Sygnatariusze zobowiązywali się, że różnice wiary nie staną się powodem przelewu krwi, konfiskaty dóbr, więzienia ani wygnania. Chcieli uchronić Rzeczpospolitą przed wojnami religijnymi, które pustoszyły inne kraje.
Akt przyjęła szlachta katolicka i protestancka; podpisała go większość posłów i część senatorów świeckich. Biskupi odmówili zgody poza biskupem krakowskim, który podpisał dokument z zastrzeżeniem „dla dobra pokoju”.
Zapamiętaj
z 1573 r. gwarantowała pokój religijny i wolność wyznania.
Pierwsza wolna elekcja
pozwalała każdemu szlachcicowi z Polski i Litwy osobiście uczestniczyć w wyborze monarchy. Kandydować mógł szlachcic zarówno z Rzeczypospolitej, jak i z zagranicy; nie były to jednak wybory dostępne wszystkim mieszkańcom.
Wiosną 1573 r. pod Warszawę przybyło około 40 tysięcy szlachty. Senatorowie obradowali w budynku zwanym szopą, a szlachta zgromadziła się wokół według województw. Po nabożeństwie posłowie obcych państw przedstawili kandydatów.
Głosowanie odbywało się województwami. Po uzgodnieniu własnego kandydata szlachta przekazywała jego imię senatorom; wybór wymagał jednomyślnego poparcia wszystkich województw.
Zwyciężył , brat króla Francji. Francuski poseł zabiegał o poparcie, składając liczne obietnice bez pokrycia.
Ważne
Prawo udziału całej szlachty nie oznaczało prawa głosu wszystkich stanów społecznych.
Król rodak i zagrożenia wolnej elekcji
Rodzimego kandydata określano mianem „Piasta”. Dostrzegano zalety takiego wyboru, zwłaszcza znajomość języka i troskę o własny kraj, ale obawiano się wywyższania się króla nad dawnych równych mu szlachciców. Wielu chciało korony, jednak nie uzgodniono odpowiedniego polskiego kandydata.
Szlachta nie porzuciła myśli o związaniu tronu z rodzimą rodziną: zażądała małżeństwa Henryka z Anną Jagiellonką, siostrą Zygmunta Augusta. Król nie spełnił tego żądania. W następnej elekcji Annę wybrano na króla, a jej mężem został Stefan Batory, koronowany w 1576 r.
Wady sposobu wyboru
- Interesy cudzoziemskich monarchów
- wybrani królowie często przedkładali własne cele nad sprawy Rzeczypospolitej.
- Długie bezkrólewia
- przerwy między panowaniami narażały państwo na niebezpieczeństwo.
- Spory elekcyjne
- brak zgody mógł prowadzić do wojny domowej.
- Obce ingerencje
- sąsiedzi wykorzystywali przekupstwo i siłę, by osadzić własnego kandydata.
Zobowiązania króla i ograniczenie jego samodzielności
Szlachta obawiała się nietolerancji Henryka, który we Francji walczył przeciw protestantom, oraz absolutyzmu - samodzielnych rządów monarchy bez parlamentu i z ograniczeniem przywilejów stanowych. Dlatego uzależniła jego władzę od zaprzysiężenia warunków.
| Dokument | Kogo obowiązywał? | Charakter |
|---|---|---|
| Artykuły henrykowskie | Każdego króla elekcyjnego | Stałe ograniczenia władzy |
| Pacta conventa | Konkretnego wybranego króla | Indywidualne obietnice |
Najważniejsze ograniczenia
- Następstwo tronu i religia
- król uznawał wolną elekcję, odrzucał dziedziczność tronu i przestrzegał konfederacji warszawskiej.
- Podatki i wojsko
- na podatki, zwołanie pospolitego ruszenia i wypowiedzenie wojny potrzebował zgody sejmu; na zawarcie pokoju - senatu.
- Sejm i kontrola
- zwoływał sejm co dwa lata, na najwyżej sześć tygodni, i utrzymywał przy sobie radę 16 senatorów.
- Odpowiedzialność
- za złamanie postanowień poddani mogli wypowiedzieć mu posłuszeństwo i pozbawić go tronu.
W swoich Henryk obiecał m.in. sfinansowanie floty na Bałtyku z własnych pieniędzy. Oba dokumenty stanowiły rodzaj umowy z poddanymi, chroniącej wolności szlacheckie; w praktyce szczególnie silną pozycję zdobyli magnaci działający w radzie senatorów.
Zapamiętaj
były wspólne dla kolejnych władców, a pacta conventa różniły się zależnie od osoby króla.
Pięć miesięcy Henryka Walezego w Polsce
Henryk Walezy był królem Polski w latach 1573-1574, ale przybył do kraju dopiero w styczniu 1574 r. Nie znał polskiego ani łaciny i nie próbował uczyć się języka poddanych. Niechęć szlachty budziły także nocne zabawy z francuskimi dworzanami, ozdobne stroje i kolczyki.
Nie był jednak zupełnie bierny: rozdawał urzędy, aby zdobywać zwolenników, oraz planował reformę gospodarczą. W konflikcie z prymasem posunął się do groźby użycia siły - rozkazał skierować armaty w jego siedzibę.
W czerwcu 1574 r., po wiadomości o śmierci brata, króla Francji, Henryk nocą opuścił Wawel i uciekł do ojczyzny. Tam przejął koronę jako Henryk III. Jego pobyt w Polsce trwał około pięciu miesięcy, mimo że wybór na króla nastąpił rok wcześniej.
Do końca życia uważał się za króla Polski. Zginął w 1589 r., zasztyletowany przez zamachowca.
1573-1574
panowanie w Polsce
styczeń 1574
przyjazd do Polski
czerwiec 1574
ucieczka do Francji
1589
śmierć Henryka
W skrócie
- 01Wielonarodowa i wielowyznaniowa Rzeczpospolita była państwem stanowym, w którym dominowała politycznie i gospodarczo szlachta.
- 02Po śmierci ostatniego panującego Jagiellona porządku strzegły konfederacje wojewódzkie, a zastępcą monarchy został prymas.
- 03Konfederacja łączyła ochronę wspólnego państwa i praw szlacheckich z zakazem prześladowań za wiarę.
- 04W 1573 r. szlachta zgromadzona pod Warszawą wybrała Henryka Walezego, głosując według województw.
- 05Wolna elekcja dawała szlachcie wpływ na obsadę tronu, ale otwierała drogę do sporów, bezkrólewi i nacisków obcych państw.
- 06Król elekcyjny musiał współdziałać z sejmem i senatorami, a złamanie przyjętych warunków groziło utratą posłuszeństwa poddanych.
- 07Henryk opuścił Polskę po śmierci brata, ponieważ otworzyła mu ona drogę do objęcia francuskiego tronu.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Społeczeństwo Rzeczypospolitej
Etap 1 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Bezkrólewie i pokój religijny
Etap 2 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Zasady wolnej elekcji
Etap 3 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Zobowiązania i kontrola króla
Etap 4 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Rządy Henryka Walezego
Etap 5 · 5 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 1
36 fiszek uczy się 2
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
