Historia
Gospodarka dawnej Polski: folwark, pańszczyzna i handel
autor: Rice41
Poznasz gospodarczy podział Europy, rozwój folwarków i zmiany w położeniu chłopów. Dowiesz się, jak spławiano towary Wisłą oraz dlaczego handel zbożem uczynił Gdańsk potężnym miastem.
1.Rolniczy charakter gospodarki dawnej Polski
Najważniejszą gałęzią gospodarki było rolnictwo, a rzemiosło i handel odgrywały znacznie mniejszą rolę.
2.Zagrożenia dla gospodarki opartej głównie na rolnictwie
Gospodarka oparta głównie na rolnictwie mogła się załamać wskutek długotrwałego nieurodzaju, wojny lub spadku cen żywności.
3.Przyczyny wzrostu cen żywności w XVI-wiecznej Europie
W miastach Europy Zachodniej szybko przybywało mieszkańców, a miejscowe rolnictwo nie nadążało z produkcją żywności. Rosnące zapotrzebowanie powodowało wzrost jej cen i konieczność importu.
4.Gospodarczy podział Europy w XVI wieku
Europa podzieliła się na zachodnią część miejsko-rzemieślniczą i wschodnią część rolniczą. Przybliżona granica między nimi przebiegała wzdłuż Łaby.
5.Import
Sprowadzanie towarów z zagranicy.
6.Eksport
Wywożenie towarów za granicę.
7.Polska jako spichlerz Europy
Polskę nazywano spichlerzem Europy, ponieważ produkowała nadwyżki żywności i eksportowała duże ilości zboża do Europy Zachodniej.
8.Folwark
Gospodarstwo szlachcica stanowiące część jego majątku. Początkowo zaopatrywało jego rodzinę w żywność, a później rozwijano w nim produkcję zboża na sprzedaż.
9.Podział szlachty według wielkości majątku
Drobna szlachta posiadała część wsi, średnia szlachta - jedną, kilka lub kilkanaście wsi, a magnateria - kilkadziesiąt, a nawet kilkaset wsi.
10.Dzierżawa ziemi przez chłopów
Chłopi mogli uprawiać ziemię należącą do szlachcica i utrzymywać się z jej plonów, ale nie byli jej właścicielami. W zamian płacili czynsz albo odrabiali pańszczyznę.
11.Dlaczego szlachta powiększała folwarki w XV i XVI wieku?
Chciała produkować i sprzedawać więcej zboża, ponieważ wzrost cen żywności i zapotrzebowanie na nią w Europie Zachodniej pozwalały zwiększać dochody.
12.Sposoby powiększania i ulepszania gruntów folwarcznych
Szlachta karczowała lasy, zamieniała nieużytki w pola, przejmowała ziemię zmarłych lub zbiegłych chłopów, usuwała sołtysów i wykupywała ich gospodarstwa oraz przyłączała lepsze grunty, przesiedlając chłopów na gorsze.
13.Przywilej z 1423 roku dotyczący sołtysów
Władysław Jagiełło pozwolił szlachcicowi usunąć sołtysa z błahego powodu i wykupić jego gospodarstwo. Ułatwiało to powiększanie folwarków.
14.Wpływ powiększania folwarków na zapotrzebowanie na pracę
Większe folwarki wymagały większej liczby pracowników, dlatego szlachta zamieniała chłopom czynsz na pańszczyznę.
15.Czynsz chłopski
Opłata pieniężna płacona panu przez chłopa w zamian za dzierżawę ziemi.
16.Pańszczyzna
Praca wykonywana przez chłopa na folwarku pana w zamian za możliwość użytkowania należącej do niego ziemi.
17.System folwarczno-pańszczyźniany
System, w którym chłopi dzierżawili ziemię od pana, a w zamian odrabiali pańszczyznę na jego folwarku.
18.Postanowienie sejmu z 1520 roku o pańszczyźnie
Ustanowiono minimum jednego dnia pańszczyzny tygodniowo z łanu ziemi chłopskiej. Tam, gdzie obowiązywał wyższy wymiar pańszczyzny, zachowano go.
19.Początkowe korzyści chłopów z zamiany czynszu na pańszczyznę
W XV i XVI wieku chłop mógł zamiast płacić czynsz posłać do pracy na folwarku syna lub parobka, a pieniądze zachować dla siebie.
20.Dlaczego system folwarczno-pańszczyźniany stał się niekorzystny dla rolnictwa?
Chłopi stawali się coraz bardziej zależni od panów, a od XVII wieku byli nadmiernie obciążani pańszczyzną. Praca na folwarku zabierała im czas potrzebny do prowadzenia własnych gospodarstw.
21.Władza sądowa szlachty nad chłopami w XVI wieku
Król przekazał panom prawo sądzenia ich poddanych, łącznie z możliwością skazania ich na śmierć. Zwiększało to zależność chłopów od szlachty.
22.Skutki zbyt surowego traktowania chłopów przez pana
Chłopi niekiedy uciekali do łagodniejszego pana. Dotychczasowy właściciel tracił wówczas pracowników, co zmniejszało jego dochody.
23.Dlaczego zboże przewożono do Gdańska Wisłą?
Transport rzeczny był znacznie tańszy: przewóz lądem kosztował dziesięć razy więcej. Wisłą dostarczano zboże do Gdańska, gdzie sprzedawano je kupcom.
24.Powrót Gdańska do Polski w 1466 roku
Gdańsk wrócił do Polski na mocy drugiego pokoju toruńskiego po zwycięskiej wojnie z Krzyżakami.
25.Spichlerz
Magazyn służący do przechowywania zboża.
26.Szkuta
Największy z wiślanych statków używanych do przewozu towarów.
27.Flis i flisak
Flis to spław rzeczny. Flisak był żeglarzem zajmującym się takim spławem.
28.Szyper
Dowódca małego statku, najczęściej wynajmowany przez jego właściciela.
29.Droga zboża od folwarku do zagranicznego nabywcy
Zboże przewożono z folwarku do spichlerza nad Wisłą, następnie spławiano do Gdańska. Szlachcic sprzedawał je gdańskiemu kupcowi, który odsprzedawał je z zyskiem kupcom z Zachodu.
30.Towary spławiane Wisłą do Gdańska
Spławiano przede wszystkim zboże i drewno oraz inne towary rolne i leśne, m.in. skóry, futra, len, masło, mięso, piwo, miód, wosk i płótno.
31.Znaczenie Gdańska dla polskiego handlu od XV do XVIII wieku
Gdańsk był jedynym liczącym się polskim portem nad Bałtykiem i głównym miejscem pośrednictwa w handlu Polski z Zachodem.
32.Rola kupców gdańskich w handlu
Pośredniczyli między polską szlachtą a kupcami zagranicznymi. Kupowali towary przywożone do miasta i odsprzedawali je drożej, zarabiając także na towarach sprowadzanych z zagranicy.
33.Towary kupowane przez szlachtę w Gdańsku
Szlachta kupowała towary przywożone z Zachodu, m.in. wino, jedwab, angielskie sukno, oliwę, przyprawy korzenne, broń i biżuterię, a także meble gdańskie.
34.Pochodzenie statków przybywających z Zachodu do Gdańska
Przypływały głównie statki niderlandzkie, a także niemieckie, francuskie, angielskie i hiszpańskie.
35.Rozwój sprzedaży polskiego zboża przez Gdańsk
Od powrotu Gdańska do Polski w 1466 roku sprzedaż zboża na Zachód rosła aż do 1618 roku, gdy osiągnęła największą wielkość.
36.Źródło potęgi gospodarczej Gdańska
Podstawą potęgi miasta były zyski z pośrednictwa w handlu Polski z Zachodem, zarówno przy sprzedaży polskich towarów, jak i towarów sprowadzanych z zagranicy.
37.Wady prowadzenia polskiego handlu zagranicznego przez jeden główny port
Gdańsk stawał się nadmiernie potężny i dążył do samodzielności. Ponadto odcięcie go od reszty państwa pozwalało wrogowi przejąć kontrolę nad polskim handlem zagranicznym.
38.Konflikt Gdańska ze Stefanem Batorym
W XVI wieku Gdańsk, dążąc do samodzielności, prowadził wojnę z królem Stefanem Batorym. Ostatecznie gdańszczanie musieli przeprosić władcę i zapłacić mu odszkodowanie.
Notatka
Europa Zachodnia potrzebuje żywności
W XVI wieku miasta Europy Zachodniej szybko się rozrastały. Ich mieszkańcy wytwarzali wyroby rzemieślnicze, ale potrzebowali coraz więcej jedzenia. Miejscowe rolnictwo nie zaspokajało tych potrzeb, dlatego żywność sprowadzano ze Wschodu. Rosnące zapotrzebowanie podnosiło jej ceny.
Gospodarczy podział kontynentu przebiegał w przybliżeniu wzdłuż Łaby.
| Część Europy | Charakter gospodarki | Rola w wymianie |
|---|---|---|
| Zachodnia | Miejsko-rzemieślniczy | Odbiorca żywności |
| Wschodnia | Rolniczy | Dostawca żywności |
oznacza sprowadzanie towarów z zagranicy, a - wywożenie ich za granicę. Polska produkowała więcej żywności, niż potrzebowała, dzięki czemu mogła zarabiać na jej sprzedaży.
Gospodarka zależna przede wszystkim od rolnictwa była jednak narażona na skutki nieurodzaju, wojny i spadku cen żywności.
Majątek szlachecki i folwark
W dawnej Polsce największe korzyści ze sprzedaży nadwyżek żywności odnosiła szlachta, do której należały majątki ziemskie. Jej zamożność zależała od wielkości posiadłości.
- Drobna szlachta
- miała część wsi.
- Średnia szlachta
- posiadała jedną, kilka lub kilkanaście wsi.
- Magnateria
- dysponowała kilkudziesięcioma, a nawet kilkuset wsiami.
był gospodarstwem prowadzonym dla właściciela majątku. Początkowo dostarczał żywność jego rodzinie. Gdy sprzedaż zboża stawała się coraz bardziej dochodowa, szlachcic rozbudowywał produkcję przeznaczoną na rynek.
Pozostałą ziemię dzierżawili chłopi. Mogli utrzymywać się z jej plonów, lecz grunt nadal należał do pana. Za korzystanie z niego należało spełniać określone świadczenia.
Powiększanie folwarków
W XV i XVI wieku szlachta zwiększała powierzchnię folwarków, aby uzyskiwać więcej zboża na sprzedaż. Nową ziemię zdobywała na różne sposoby:
- Karczowanie lasów
- przygotowywano teren pod uprawę.
- Zagospodarowywanie nieużytków
- zamieniano je w pola.
- Przejmowanie gruntów chłopskich
- przyłączano ziemię po śmierci lub ucieczce poddanego.
- Wykupywanie gospodarstw sołtysów
- usuwano sołtysów i przejmowano ich duże gospodarstwa.
- Przejmowanie lepszych gruntów
- przesiedlano rodziny chłopskie na mniej urodzajną ziemię.
Przywilej Władysława Jagiełły z 1423 roku pozwalał usunąć sołtysa z błahego powodu i wykupić jego gospodarstwo. Rozrost folwarków zwiększał zapotrzebowanie na pracowników, dlatego panowie zastępowali czynsz obowiązkiem pracy.
Pańszczyzna i zmiany w życiu chłopów
Chłop świadczył panu opłatę lub pracę za możliwość korzystania z jego ziemi.
| Świadczenie | Na czym polegało? |
|---|---|
| Czynsz | Opłata w pieniądzach |
| Pańszczyzna | Praca na folwarku pana |
łączył dzierżawę ziemi z obowiązkiem pracy na pańskim folwarku. W 1520 roku sejm ustanowił wynoszącą co najmniej jeden dzień w tygodniu z łanu ziemi chłopskiej.
Ważne
Jeden dzień był dolną granicą obowiązku, a nie zakazem żądania dłuższej pracy.
Początkowo zamiana czynszu na pracę mogła być korzystna także dla chłopa: wysyłał na folwark syna lub parobka, a pieniądze zostawiał w swoim gospodarstwie.
Z czasem zależność poddanych rosła. W XVI wieku panowie otrzymali prawo ich sądzenia, także z możliwością orzekania kary śmierci. Od XVII wieku nadmierna pańszczyzna odbierała rodzinom chłopskim czas na uprawę własnych pól.
Nie wszyscy właściciele traktowali poddanych jednakowo. Zbyt surowi panowie ryzykowali ucieczkę chłopów do łagodniejszych właścicieli, a przez to utratę pracowników i części dochodów.
Spław Wisłą do Gdańska
Do przewozu zboża wybierano Wisłę, ponieważ transport lądowy był dziesięć razy droższy od rzecznego. Ziarno gromadzono najpierw w spichlerzu, czyli magazynie zbożowym, a następnie ładowano na statek.
- Szkuta
- największy z wiślanych statków; miała około 30 metrów długości i zabierała do 100 ton ładunku.
- Flisacy
- żeglarze trudniący się flisem, czyli spławem rzecznym; załoga szkuty liczyła 16-20 osób.
- Szyper
- dowódca małego statku, zwykle wynajmowany przez właściciela.
Podróż trwała kilka tygodni. Flisacy przygotowywali posiłki na statku i spali pod gołym niebem. Po dopłynięciu do portu szlachcic sprzedawał zboże miejscowemu kupcowi.
Przykład
Zboże zgromadzone w Kazimierzu nad Wisłą mogło czekać w spichlerzu na załadunek i dalszy spław do Gdańska.
30 m
przybliżona długość szkuty
100 ton
maksymalny ładunek szkuty
16-20
liczba flisaków w załodze
Towary i rozwój handlu zbożem
Do Gdańska spławiano zboże, drewno i inne produkty rolne oraz leśne. Drewno było na Zachodzie potrzebne zwłaszcza do budowy okrętów. Handlowano również skórami, futrami, lnem, masłem, mięsem, piwem, miodem, woskiem i płótnem.
Za uzyskane pieniądze szlachta nabywała towary sprowadzane z Zachodu: wino, jedwab, angielskie sukno, oliwę, przyprawy korzenne, broń i biżuterię. Kupowała także miejscowe meble gdańskie. Do portu przybywały przede wszystkim statki niderlandzkie, ale również niemieckie, francuskie, angielskie i hiszpańskie.
Gdańsk wrócił do Polski w 1466 roku, na mocy drugiego pokoju toruńskiego po wojnie z Krzyżakami. Sprzedaż zboża rosła do 1618 roku, gdy osiągnęła 116 289 łasztów. W późniejszych podanych latach była mniejsza; w 1650 roku wyniosła 87 040 łasztów. Łaszt odpowiadał około 2,2-2,4 tony zboża.
Zapamiętaj
Określenie „ Europy” podkreśla znaczenie Polski jako eksportera zboża.
Potęga Gdańska i jej skutki dla Polski
Od XV do XVIII wieku Gdańsk był jedynym liczącym się polskim portem nad Bałtykiem. Miejscowi kupcy zarabiali na pośrednictwie: kupowali towary od przybyszów, a następnie odsprzedawali je drożej. Korzystali zarówno na eksporcie polskich produktów, jak i na sprzedaży towarów zagranicznych.
U schyłku XVI wieku Gdańsk liczył 40 tysięcy mieszkańców, prawie dwa razy więcej niż Kraków. Dochody portowego miasta były 35 razy większe od dochodów ówczesnej stolicy.
Skupienie handlu w jednym porcie przynosiło Polsce dwa zagrożenia:
- Nadmierna potęga miasta
- Gdańsk chciał rządzić się samodzielnie, choć należał do Polski.
- Zależność handlu od jednego ośrodka
- wróg odcinający port od kraju mógł uzyskać kontrolę nad polską wymianą zagraniczną.
W XVI wieku doszło nawet do wojny Gdańska z królem Stefanem Batorym. Ostatecznie mieszczanie przeprosili władcę i zapłacili odszkodowanie. Zagrożenie odcięciem portu od reszty państwa urzeczywistniło się w XVIII wieku.
40 tys.
mieszkańcy Gdańska u schyłku XVI wieku
35 razy
przewaga dochodów nad ówczesną stolicą
W skrócie
- 01Rozwój miast Zachodu zwiększał popyt na żywność, co sprzyjało eksportowi z rolniczego Wschodu.
- 02Majątek szlachcica obejmował jego folwark oraz ziemię oddawaną chłopom w dzierżawę.
- 03Większa produkcja na sprzedaż wymagała zarówno nowych pól, jak i większej liczby ludzi do pracy.
- 04Pańszczyzna zapewniała pracę folwarkom, ale jej nadmierny wymiar osłabiał gospodarstwa chłopskie.
- 05Wisła była tanią drogą przewozu dużych ładunków z głębi kraju do portu gdańskiego.
- 06Polska sprzedawała produkty rolne i leśne, a szlachta za dochody z eksportu kupowała towary zagraniczne.
- 07Pośrednictwo wzbogacało Gdańsk, lecz zależność Polski od jednego głównego portu osłabiała bezpieczeństwo handlu.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Gospodarczy podział Europy
Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Rozwój folwarków szlacheckich
Etap 2 · 11 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Pańszczyzna i los chłopów
Etap 3 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 4: Wisłą do Gdańska
Etap 4 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Handel i potęga Gdańska
Etap 5 · 6 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek
36 fiszek uczy się 2
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
