Ilustracja do zestawu: Tolerancja religijna w Polsce i na Litwie

Historia

Tolerancja religijna w Polsce i na Litwie

autor: Rice41

uczy się 1 osoba
35 fiszek40 pytań w 5 etapachnotatka

Poznasz rozwój reformacji, postawy królów i szlachty wobec innych wyznań oraz działalność jezuitów. Dowiesz się także, jak żyli Żydzi w Polsce i na Litwie, czym zajmował się Sejm Czterech Ziem i z czego wynikały napięcia między społecznościami.

1.Główne religie na ziemiach Polski i Litwy na początku XVI wieku

Wśród chrześcijan występowały katolicyzm i prawosławie. Tatarzy wyznawali islam, a Żydzi judaizm.

2.Początek reformacji i pojawienie się luteranów w Polsce

W 1517 r. Marcin Luter ogłosił 95 tez o odpustach, zapoczątkowując reformację. Pierwsi luteranie pojawili się w Polsce w 1518 r.

3.Zwolennicy luteranizmu w Polsce

Luteranizm przyjmowali głównie mieszczanie, zwłaszcza Niemcy, z Gdańska, Torunia oraz innych miast Pomorza i Wielkopolski.

4.Dlaczego luteranizm nie przyciągał polskiej szlachty?

Luteranizm nakazywał posłuszeństwo władzy, a szlachta szczególnie ceniła swoją wolność.

5.Trzy przyczyny przyjmowania kalwinizmu przez szlachtę

Kalwinizm miał demokratyczny charakter: wierni wybierali radę kierującą zborem. Zachęcał do bogacenia się i dopuszczał opór wobec władzy, jeśli pogwałciła prawo Boże.

6.Zasięg kalwinizmu wśród szlachty

Kalwinizm przyjęła około jedna szósta szlachty. Najwięcej zborów kalwińskich powstało w Małopolsce i na Litwie.

7.Arianie, czyli bracia polscy

Arianie odłączyli się od kalwinistów w Polsce w latach 60. XVI wieku. Odrzucali wiarę w Trójcę Świętą i byli pacyfistami.

8.Pacyfizm arian

Arianie potępiali wojny i nie brali w nich udziału.

9.Tolerancja religijna w XVI-wiecznej Polsce i na Litwie

Polegała na dopuszczaniu współistnienia różnych wyznań i nieprzymuszaniu do katolicyzmu. W praktyce nie wykonywano wyroków sądów duchownych za odejście od katolicyzmu.

10.Dlaczego katolicka szlachta broniła protestantów?

Szlachta uważała, że wolny człowiek ma prawo decydować o swoim wyznaniu, a wszyscy szlachcice są sobie równi. W imię wolności i równości sprzeciwiała się prześladowaniu protestantów.

11.Stosunek znacznej części duchowieństwa katolickiego do reformacji

Księża potępiali protestantów, a sądy duchowne skazywały katolików zmieniających wyznanie na surowe kary, włącznie z karą śmierci. Władze świeckie nie wykonywały tych wyroków.

12.Polityka Zygmunta Starego wobec reformacji

Zygmunt Stary zwalczał reformację i wydawał edykty przeciw luteranizmowi. Zakazy często pozostawały nieskuteczne, ale król stosował też represje, m.in. w Gdańsku w 1526 r.

13.Polityka Zygmunta Augusta wobec innych wyznań

Pozostał katolikiem, ale nikogo nie zmuszał do katolicyzmu. Zniósł obowiązek wykonywania przez władze świeckie wyroków sądów duchownych.

14.Polska jako „państwo bez stosów”

Określenie podkreśla wyjątkową na tle ówczesnej Europy tolerancję religijną XVI-wiecznej Polski. Protestanci mogli uczestniczyć w życiu politycznym i stanowili do 30% posłów w sejmie.

15.Zagrożenia i koniec tolerancji religijnej

W drugiej połowie XVI wieku wybuchały tumulty antyprotestanckie i antykatolickie, podczas których stosowano przemoc. Koniec tolerancji religijnej nastąpił w drugiej połowie XVII wieku.

16.Przybycie jezuitów do Polski

Jezuici przybyli do Polski w 1564 r. Byli dobrze wykształceni, głosili kazania i zakładali kolegia jezuickie.

17.Dlaczego kolegia jezuickie przyciągały szlachtę?

Jezuici uczyli bezpłatnie i zachęcali uczniów do aktywności. Kolegia stały się konkurencją dla szkół protestanckich.

18.Metody aktywizowania uczniów w kolegiach jezuickich

Uczniowie wygłaszali mowy na tematy zaczerpnięte z życia i występowali w teatrze szkolnym.

19.Uczniowie protestanccy w kolegiach jezuickich

Nie musieli chodzić na nabożeństwa, ale obowiązkowo uczestniczyli w lekcjach katechizmu. Wielu z nich przechodziło na katolicyzm, co było jednym z celów jezuitów.

20.Dwa główne osiągnięcia jezuitów w Polsce w drugiej połowie XVI wieku

Zahamowali rozwój reformacji, przez co Kościoły protestanckie przestały licznie pozyskiwać nowych wiernych. Przekonali też znaczną część szlachty do powrotu do Kościoła Katolickiego.

21.Dlaczego część szlachty wracała do katolicyzmu?

Wpływała na to działalność jezuitów, rozczarowanie niedoskonałościami Kościołów protestanckich i żądanymi przez nie ofiarami pieniężnymi, reformy Kościoła Katolickiego oraz piękno katolickich obrzędów i sztuki baroku.

22.Przyczyna przybywania Żydów do Polski od średniowiecza

Żydzi szukali w Polsce schronienia przed prześladowaniami w innych krajach.

23.Liczebność Żydów w państwie polsko-litewskim

Pod koniec XVI wieku żyło tu co najmniej 150 tysięcy Żydów, a w połowie XVII wieku co najmniej 400 tysięcy. Było to największe skupisko ludności żydowskiej w Europie.

24.Odrębność społeczności żydowskiej

Żydzi różnili się od reszty społeczeństwa religią, obyczajami, strojem i językiem. Wyznawali judaizm, a ich językiem był jidysz.

25.Jidysz

Język używany przez Żydów, zbliżony do języka niemieckiego.

26.Synagoga

Żydowski dom modlitwy.

27.Miejsce zamieszkania i zajęcia Żydów w Polsce

Żydzi mieszkali zwykle w osobnych dzielnicach miast. Zajmowali się handlem oraz dzierżawą karczem, młynów i browarów, często należących do szlachty.

28.Pogłówne płacone przez Żydów

Coroczny podatek wpłacany do kasy państwa od połowy XVI wieku, naliczany od każdej osoby, czyli „od głowy”.

29.Sejm Czterech Ziem

Centralny organ samorządu żydowskiego w Koronie, zajmujący się podziałem podatków oraz sprawami religijnymi, sądowymi i gospodarczymi. Początkowo obejmował także Żydów litewskich, którzy w 1623 r. utworzyli odrębny sejm.

30.Ogólny charakter stosunków Żydów z innymi mieszkańcami państwa

Stosunki najczęściej układały się pokojowo, choć dochodziło do konfliktów, fałszywych oskarżeń i tumultów antyżydowskich. Do połowy XVII wieku Polska była dla Żydów krajem raczej bezpiecznym.

31.Trzy przyczyny napięć między Polakami a Żydami

Były to rywalizacja kupców o klientów, izolowanie się społeczności żydowskiej od innych narodowości oraz rozpowszechnianie kłamliwych opowieści o Żydach.

32.Gospodarcza przyczyna sporów polsko-żydowskich

Polscy i żydowscy kupcy rywalizowali o tych samych klientów.

33.Cel i skutek izolowania się społeczności żydowskiej

Żydzi izolowali się od innych narodowości, aby zachować swój naród i religię judaistyczną. Odrębność ta wzbudzała jednak niechęć części otoczenia.

34.Fałszywe oskarżenia o dodawanie krwi do macy

Kłamliwie oskarżano Żydów o zabijanie chrześcijańskich dzieci w celu dodawania ich krwi do macy. Oskarżenie było nieprawdziwe, a Biblia zakazuje Żydom spożywania krwi.

35.Religijny zakaz spożywania krwi w judaizmie

Biblia zakazuje Żydom spożywania krwi, dlatego nie jedzą oni również potraw zawierających krew zwierząt.

Notatka

Różnorodność religijna i początki reformacji

Na ziemiach Polski i Litwy spotykali się wyznawcy katolicyzmu i prawosławia, a także muzułmańscy Tatarzy oraz Żydzi wyznający judaizm.

Wyznania obecne przed reformacją

W 1517 r. Marcin Luter ogłosił 95 tez dotyczących odpustów. Już w 1518 r. w Polsce pojawili się pierwsi luteranie. Nowe wyznanie zdobywało zwolenników przede wszystkim wśród mieszczan, zwłaszcza Niemców, w Gdańsku, Toruniu oraz innych miastach Pomorza i Wielkopolski.

1517

wystąpienie Marcina Lutra

1518

pierwsi luteranie w Polsce

Szlachta była mniej zainteresowana luteranizmem, ponieważ nakaz posłuszeństwa władzy nie odpowiadał jej przywiązaniu do wolności.

Kalwiniści i bracia polscy

Kalwinizm odpowiadał części szlachty, ponieważ dawał wiernym wpływ na zarządzanie wspólnotą: członkowie zboru wybierali kierującą nim radę. Zachęcał także do bogacenia się i pozwalał przeciwstawić się władzy naruszającej prawo Boże.

Około jedna szósta szlachty przyjęła to wyznanie. Najwięcej zborów powstało w Małopolsce i na Litwie.

W latach 60. XVI wieku od polskich kalwinistów oddzielili się arianie, nazywani również braćmi polskimi. Nie uznawali wiary w Trójcę Świętą. Byli pacyfistami: potępiali wojny i odmawiali uczestniczenia w nich.

Wyodrębnienie braci polskich

Ważne

Kalwińskie prawo oporu dotyczyło władzy łamiącej prawo Boże, a nie dowolnej sytuacji niezadowolenia z rządów.

Katolicy i królowie wobec nowych wyznań

Większość szlachty pozostała katolicka, ale broniła protestanckich „panów braci”. Wolność oznaczała dla niej prawo wyboru wyznania, a równość zobowiązywała do obrony innych szlachciców bez względu na ich religię.

Znaczna część duchowieństwa reagowała inaczej: potępiała protestantyzm, a sądy duchowne wydawały surowe wyroki za porzucenie katolicyzmu, nawet karę śmierci. Niektórzy duchowni sprzyjali jednak reformacji; osoby zmieniające wyznanie znajdowały ochronę u magnatów i szlachty.

Polityka obu królów wobec reformacji różniła się.

WładcaPolityka wobec reformacji
Zygmunt StaryWydawał edykty przeciw reformacji i niekiedy stosował represje, m.in. w Gdańsku w 1526 r.; zakazy często pozostawały nieskuteczne
Zygmunt AugustNie przymuszał do katolicyzmu i zniósł obowiązek wykonywania wyroków sądów duchownych przez władze świeckie

Zygmunt August rozważał zmianę wyznania, lecz ostatecznie pozostał katolikiem. Jego postawa budziła sprzeciw papieża Pawła IV, który w liście z 1556 r. zarzucał mu pobłażanie protestantom i groził surowymi środkami.

„Państwo bez stosów” i granice tolerancji

Tolerancja religijna oznaczała w praktyce możliwość współistnienia różnych wyznań bez narzucania wszystkim katolicyzmu. XVI-wieczną Polskę nazywano „państwem bez stosów”, przeciwstawiając ją prześladowaniom religijnym w Europie Zachodniej. Protestanci stanowili do 30% posłów w sejmie.

Nie oznaczało to jednak pełnego bezpieczeństwa każdej wspólnoty. W drugiej połowie XVI wieku w Krakowie, Wilnie i Poznaniu dochodziło do tumultów antyprotestanckich: plądrowano zbory i bito protestantów. Protestanci organizowali z kolei tumulty antykatolickie.

Ważne

Określenie „państwo bez stosów” nie oznacza, że nie zdarzały się napaści ani konflikty religijne.

Przemoc osłabiała tolerancję, której koniec nastąpił w drugiej połowie XVII wieku.

Zagrożenie tolerancji

Jezuici i umocnienie katolicyzmu

Jezuici rozpoczęli działalność w Polsce w 1564 r. Ich wykształcenie pozwalało im oddziaływać na wiernych przez kazania i szkolnictwo.

Kolegia jezuickie konkurowały z dobrymi szkołami protestanckimi, do których wcześniej trafiali także synowie katolickiej szlachty. Jezuici nie pobierali opłat za naukę, a uczniów angażowali w przygotowywanie mów i przedstawień teatralnych.

Protestanccy uczniowie byli zwolnieni z udziału w nabożeństwach, lecz musieli uczęszczać na katechizm. Poznawanie katolicyzmu prowadziło wielu z nich do zmiany wyznania.

W drugiej połowie XVI wieku działalność jezuitów zahamowała reformację i pomogła skłonić znaczną część szlachty do powrotu do katolicyzmu.

Powrotom sprzyjały również rozczarowanie Kościołami protestanckimi, które miały własne niedoskonałości i wymagały ofiar pieniężnych, oraz zdolność Kościoła Katolickiego do reformy. Znaczenie miały też piękno obrzędów i sztuka baroku. Katolicki charakter kraju utrzymał się dzięki atrakcyjności wyznania, a nie przymusowi.

Dlaczego katolicyzm odzyskiwał wiernych?

Żydzi: osadnictwo, kultura i własne instytucje

Osadnictwo i kultura

Żydzi osiedlali się w Polsce od średniowiecza, uciekając przed prześladowaniami. Pod koniec XVI wieku w państwie polsko-litewskim mieszkało ich co najmniej 150 tysięcy, a w połowie XVII wieku co najmniej 400 tysięcy. Było to największe skupisko ludności żydowskiej w Europie.

150 tys.

co najmniej pod koniec XVI wieku

400 tys.

co najmniej w połowie XVII wieku

Społeczność zachowywała własną religię, obyczaje, strój i język. Jidysz był zbliżony do niemieckiego, a synagoga służyła jako dom modlitwy. Żydzi zwykle mieszkali w osobnych dzielnicach miast.

Praca i samorząd

Zajmowali się handlem oraz dzierżawieniem karczem, młynów i browarów, często należących do szlachty.

Od połowy XVI wieku Żydzi płacili coroczne pogłówne, naliczane od osoby. Podziałem zobowiązań podatkowych zajmował się ich centralny organ samorządowy, Sejm Czterech Ziem. Rozpatrywał także sprawy religijne, sądowe i gospodarcze. Początkowo obejmował również Żydów litewskich, którzy w 1623 r. utworzyli odrębny sejm.

Pokojowe współżycie i przyczyny konfliktów

Relacje Żydów z Polakami i innymi narodowościami były przeważnie pokojowe. Mimo zdarzających się oskarżeń i tumultów antyżydowskich Polska pozostawała dla Żydów krajem raczej bezpiecznym do połowy XVII wieku.

Napięcia miały kilka źródeł:

Rywalizacja gospodarcza
polscy i żydowscy kupcy zabiegali o tych samych klientów.
Izolowanie się społeczności
miało pomóc zachować naród żydowski i judaizm, lecz wzbudzało niechęć części otoczenia.
Kłamliwe opowieści
rozpowszechniały nieprawdziwy obraz Żydów i pogłębiały wrogość.
Źródła konfliktów

Szczególnie krzywdzące było fałszywe oskarżanie Żydów o zabijanie chrześcijańskich dzieci w celu dodawania krwi do macy. Biblia zakazuje spożywania krwi; zakaz obejmuje także potrawy zawierające krew zwierząt.

Zapamiętaj

Oskarżenia o używanie krwi do macy były oszczerstwem, a nie opisem żydowskiego obyczaju.

W skrócie

  • 01Reformacja dotarła do Polski rok po wystąpieniu Lutra; luteranizm przyciągał przede wszystkim mieszczan.
  • 02Kalwinizm przyciągał część szlachty swoją organizacją i prawem oporu; arian wyróżniały odrzucenie Trójcy i pacyfizm.
  • 03Zygmunt Stary zwalczał reformację, natomiast Zygmunt August prowadził politykę bardziej tolerancyjną.
  • 04Polska wyróżniała się tolerancją, ale przemoc wyznaniowa stopniowo zagrażała pokojowemu współistnieniu.
  • 05Bezpłatne szkoły i nauczanie jezuitów wzmacniały katolicyzm, któremu pomagały także reformy i kultura barokowa.
  • 06Liczna społeczność żydowska zachowywała własną kulturę i miała rozbudowany samorząd.
  • 07Konflikty wynikały z konkurencji, niechęci do odrębności i oszczerstw, choć codzienne relacje były zwykle pokojowe.

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

40 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Wyznania i reformacja

    Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Władcy i tolerancja

    Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Jezuici i powrót katolicyzmu

    Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Życie społeczności żydowskiej

    Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań

  5. Etap 5: Współżycie i źródła napięć

    Etap 5 · 8 fiszek · 8 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z historii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.