Historia
Tolerancja religijna w Polsce i na Litwie
autor: Rice41
Poznasz rozwój reformacji, postawy królów i szlachty wobec innych wyznań oraz działalność jezuitów. Dowiesz się także, jak żyli Żydzi w Polsce i na Litwie, czym zajmował się Sejm Czterech Ziem i z czego wynikały napięcia między społecznościami.
1.Główne religie na ziemiach Polski i Litwy na początku XVI wieku
Wśród chrześcijan występowały katolicyzm i prawosławie. Tatarzy wyznawali islam, a Żydzi judaizm.
2.Początek reformacji i pojawienie się luteranów w Polsce
W 1517 r. Marcin Luter ogłosił 95 tez o odpustach, zapoczątkowując reformację. Pierwsi luteranie pojawili się w Polsce w 1518 r.
3.Zwolennicy luteranizmu w Polsce
Luteranizm przyjmowali głównie mieszczanie, zwłaszcza Niemcy, z Gdańska, Torunia oraz innych miast Pomorza i Wielkopolski.
4.Dlaczego luteranizm nie przyciągał polskiej szlachty?
Luteranizm nakazywał posłuszeństwo władzy, a szlachta szczególnie ceniła swoją wolność.
5.Trzy przyczyny przyjmowania kalwinizmu przez szlachtę
Kalwinizm miał demokratyczny charakter: wierni wybierali radę kierującą zborem. Zachęcał do bogacenia się i dopuszczał opór wobec władzy, jeśli pogwałciła prawo Boże.
6.Zasięg kalwinizmu wśród szlachty
Kalwinizm przyjęła około jedna szósta szlachty. Najwięcej zborów kalwińskich powstało w Małopolsce i na Litwie.
7.Arianie, czyli bracia polscy
Arianie odłączyli się od kalwinistów w Polsce w latach 60. XVI wieku. Odrzucali wiarę w Trójcę Świętą i byli pacyfistami.
8.Pacyfizm arian
Arianie potępiali wojny i nie brali w nich udziału.
9.Tolerancja religijna w XVI-wiecznej Polsce i na Litwie
Polegała na dopuszczaniu współistnienia różnych wyznań i nieprzymuszaniu do katolicyzmu. W praktyce nie wykonywano wyroków sądów duchownych za odejście od katolicyzmu.
10.Dlaczego katolicka szlachta broniła protestantów?
Szlachta uważała, że wolny człowiek ma prawo decydować o swoim wyznaniu, a wszyscy szlachcice są sobie równi. W imię wolności i równości sprzeciwiała się prześladowaniu protestantów.
11.Stosunek znacznej części duchowieństwa katolickiego do reformacji
Księża potępiali protestantów, a sądy duchowne skazywały katolików zmieniających wyznanie na surowe kary, włącznie z karą śmierci. Władze świeckie nie wykonywały tych wyroków.
12.Polityka Zygmunta Starego wobec reformacji
Zygmunt Stary zwalczał reformację i wydawał edykty przeciw luteranizmowi. Zakazy często pozostawały nieskuteczne, ale król stosował też represje, m.in. w Gdańsku w 1526 r.
13.Polityka Zygmunta Augusta wobec innych wyznań
Pozostał katolikiem, ale nikogo nie zmuszał do katolicyzmu. Zniósł obowiązek wykonywania przez władze świeckie wyroków sądów duchownych.
14.Polska jako „państwo bez stosów”
Określenie podkreśla wyjątkową na tle ówczesnej Europy tolerancję religijną XVI-wiecznej Polski. Protestanci mogli uczestniczyć w życiu politycznym i stanowili do 30% posłów w sejmie.
15.Zagrożenia i koniec tolerancji religijnej
W drugiej połowie XVI wieku wybuchały tumulty antyprotestanckie i antykatolickie, podczas których stosowano przemoc. Koniec tolerancji religijnej nastąpił w drugiej połowie XVII wieku.
16.Przybycie jezuitów do Polski
Jezuici przybyli do Polski w 1564 r. Byli dobrze wykształceni, głosili kazania i zakładali kolegia jezuickie.
17.Dlaczego kolegia jezuickie przyciągały szlachtę?
Jezuici uczyli bezpłatnie i zachęcali uczniów do aktywności. Kolegia stały się konkurencją dla szkół protestanckich.
18.Metody aktywizowania uczniów w kolegiach jezuickich
Uczniowie wygłaszali mowy na tematy zaczerpnięte z życia i występowali w teatrze szkolnym.
19.Uczniowie protestanccy w kolegiach jezuickich
Nie musieli chodzić na nabożeństwa, ale obowiązkowo uczestniczyli w lekcjach katechizmu. Wielu z nich przechodziło na katolicyzm, co było jednym z celów jezuitów.
20.Dwa główne osiągnięcia jezuitów w Polsce w drugiej połowie XVI wieku
Zahamowali rozwój reformacji, przez co Kościoły protestanckie przestały licznie pozyskiwać nowych wiernych. Przekonali też znaczną część szlachty do powrotu do Kościoła Katolickiego.
21.Dlaczego część szlachty wracała do katolicyzmu?
Wpływała na to działalność jezuitów, rozczarowanie niedoskonałościami Kościołów protestanckich i żądanymi przez nie ofiarami pieniężnymi, reformy Kościoła Katolickiego oraz piękno katolickich obrzędów i sztuki baroku.
22.Przyczyna przybywania Żydów do Polski od średniowiecza
Żydzi szukali w Polsce schronienia przed prześladowaniami w innych krajach.
23.Liczebność Żydów w państwie polsko-litewskim
Pod koniec XVI wieku żyło tu co najmniej 150 tysięcy Żydów, a w połowie XVII wieku co najmniej 400 tysięcy. Było to największe skupisko ludności żydowskiej w Europie.
24.Odrębność społeczności żydowskiej
Żydzi różnili się od reszty społeczeństwa religią, obyczajami, strojem i językiem. Wyznawali judaizm, a ich językiem był jidysz.
25.Jidysz
Język używany przez Żydów, zbliżony do języka niemieckiego.
26.Synagoga
Żydowski dom modlitwy.
27.Miejsce zamieszkania i zajęcia Żydów w Polsce
Żydzi mieszkali zwykle w osobnych dzielnicach miast. Zajmowali się handlem oraz dzierżawą karczem, młynów i browarów, często należących do szlachty.
28.Pogłówne płacone przez Żydów
Coroczny podatek wpłacany do kasy państwa od połowy XVI wieku, naliczany od każdej osoby, czyli „od głowy”.
29.Sejm Czterech Ziem
Centralny organ samorządu żydowskiego w Koronie, zajmujący się podziałem podatków oraz sprawami religijnymi, sądowymi i gospodarczymi. Początkowo obejmował także Żydów litewskich, którzy w 1623 r. utworzyli odrębny sejm.
30.Ogólny charakter stosunków Żydów z innymi mieszkańcami państwa
Stosunki najczęściej układały się pokojowo, choć dochodziło do konfliktów, fałszywych oskarżeń i tumultów antyżydowskich. Do połowy XVII wieku Polska była dla Żydów krajem raczej bezpiecznym.
31.Trzy przyczyny napięć między Polakami a Żydami
Były to rywalizacja kupców o klientów, izolowanie się społeczności żydowskiej od innych narodowości oraz rozpowszechnianie kłamliwych opowieści o Żydach.
32.Gospodarcza przyczyna sporów polsko-żydowskich
Polscy i żydowscy kupcy rywalizowali o tych samych klientów.
33.Cel i skutek izolowania się społeczności żydowskiej
Żydzi izolowali się od innych narodowości, aby zachować swój naród i religię judaistyczną. Odrębność ta wzbudzała jednak niechęć części otoczenia.
34.Fałszywe oskarżenia o dodawanie krwi do macy
Kłamliwie oskarżano Żydów o zabijanie chrześcijańskich dzieci w celu dodawania ich krwi do macy. Oskarżenie było nieprawdziwe, a Biblia zakazuje Żydom spożywania krwi.
35.Religijny zakaz spożywania krwi w judaizmie
Biblia zakazuje Żydom spożywania krwi, dlatego nie jedzą oni również potraw zawierających krew zwierząt.
Notatka
Różnorodność religijna i początki reformacji
Na ziemiach Polski i Litwy spotykali się wyznawcy katolicyzmu i prawosławia, a także muzułmańscy Tatarzy oraz Żydzi wyznający judaizm.
W 1517 r. Marcin Luter ogłosił 95 tez dotyczących odpustów. Już w 1518 r. w Polsce pojawili się pierwsi luteranie. Nowe wyznanie zdobywało zwolenników przede wszystkim wśród mieszczan, zwłaszcza Niemców, w Gdańsku, Toruniu oraz innych miastach Pomorza i Wielkopolski.
1517
wystąpienie Marcina Lutra
1518
pierwsi luteranie w Polsce
Szlachta była mniej zainteresowana luteranizmem, ponieważ nakaz posłuszeństwa władzy nie odpowiadał jej przywiązaniu do wolności.
Kalwiniści i bracia polscy
Kalwinizm odpowiadał części szlachty, ponieważ dawał wiernym wpływ na zarządzanie wspólnotą: członkowie zboru wybierali kierującą nim radę. Zachęcał także do bogacenia się i pozwalał przeciwstawić się władzy naruszającej prawo Boże.
Około jedna szósta szlachty przyjęła to wyznanie. Najwięcej zborów powstało w Małopolsce i na Litwie.
W latach 60. XVI wieku od polskich kalwinistów oddzielili się arianie, nazywani również braćmi polskimi. Nie uznawali wiary w Trójcę Świętą. Byli pacyfistami: potępiali wojny i odmawiali uczestniczenia w nich.
Ważne
Kalwińskie prawo oporu dotyczyło władzy łamiącej prawo Boże, a nie dowolnej sytuacji niezadowolenia z rządów.
Katolicy i królowie wobec nowych wyznań
Większość szlachty pozostała katolicka, ale broniła protestanckich „panów braci”. Wolność oznaczała dla niej prawo wyboru wyznania, a równość zobowiązywała do obrony innych szlachciców bez względu na ich religię.
Znaczna część duchowieństwa reagowała inaczej: potępiała protestantyzm, a sądy duchowne wydawały surowe wyroki za porzucenie katolicyzmu, nawet karę śmierci. Niektórzy duchowni sprzyjali jednak reformacji; osoby zmieniające wyznanie znajdowały ochronę u magnatów i szlachty.
Polityka obu królów wobec reformacji różniła się.
| Władca | Polityka wobec reformacji |
|---|---|
| Zygmunt Stary | Wydawał edykty przeciw reformacji i niekiedy stosował represje, m.in. w Gdańsku w 1526 r.; zakazy często pozostawały nieskuteczne |
| Zygmunt August | Nie przymuszał do katolicyzmu i zniósł obowiązek wykonywania wyroków sądów duchownych przez władze świeckie |
Zygmunt August rozważał zmianę wyznania, lecz ostatecznie pozostał katolikiem. Jego postawa budziła sprzeciw papieża Pawła IV, który w liście z 1556 r. zarzucał mu pobłażanie protestantom i groził surowymi środkami.
„Państwo bez stosów” i granice tolerancji
Tolerancja religijna oznaczała w praktyce możliwość współistnienia różnych wyznań bez narzucania wszystkim katolicyzmu. XVI-wieczną Polskę nazywano „państwem bez stosów”, przeciwstawiając ją prześladowaniom religijnym w Europie Zachodniej. Protestanci stanowili do 30% posłów w sejmie.
Nie oznaczało to jednak pełnego bezpieczeństwa każdej wspólnoty. W drugiej połowie XVI wieku w Krakowie, Wilnie i Poznaniu dochodziło do tumultów antyprotestanckich: plądrowano zbory i bito protestantów. Protestanci organizowali z kolei tumulty antykatolickie.
Ważne
Określenie „państwo bez stosów” nie oznacza, że nie zdarzały się napaści ani konflikty religijne.
Przemoc osłabiała tolerancję, której koniec nastąpił w drugiej połowie XVII wieku.
Jezuici i umocnienie katolicyzmu
Jezuici rozpoczęli działalność w Polsce w 1564 r. Ich wykształcenie pozwalało im oddziaływać na wiernych przez kazania i szkolnictwo.
Kolegia jezuickie konkurowały z dobrymi szkołami protestanckimi, do których wcześniej trafiali także synowie katolickiej szlachty. Jezuici nie pobierali opłat za naukę, a uczniów angażowali w przygotowywanie mów i przedstawień teatralnych.
Protestanccy uczniowie byli zwolnieni z udziału w nabożeństwach, lecz musieli uczęszczać na katechizm. Poznawanie katolicyzmu prowadziło wielu z nich do zmiany wyznania.
W drugiej połowie XVI wieku działalność jezuitów zahamowała reformację i pomogła skłonić znaczną część szlachty do powrotu do katolicyzmu.
Powrotom sprzyjały również rozczarowanie Kościołami protestanckimi, które miały własne niedoskonałości i wymagały ofiar pieniężnych, oraz zdolność Kościoła Katolickiego do reformy. Znaczenie miały też piękno obrzędów i sztuka baroku. Katolicki charakter kraju utrzymał się dzięki atrakcyjności wyznania, a nie przymusowi.
Żydzi: osadnictwo, kultura i własne instytucje
Osadnictwo i kultura
Żydzi osiedlali się w Polsce od średniowiecza, uciekając przed prześladowaniami. Pod koniec XVI wieku w państwie polsko-litewskim mieszkało ich co najmniej 150 tysięcy, a w połowie XVII wieku co najmniej 400 tysięcy. Było to największe skupisko ludności żydowskiej w Europie.
150 tys.
co najmniej pod koniec XVI wieku
400 tys.
co najmniej w połowie XVII wieku
Społeczność zachowywała własną religię, obyczaje, strój i język. Jidysz był zbliżony do niemieckiego, a synagoga służyła jako dom modlitwy. Żydzi zwykle mieszkali w osobnych dzielnicach miast.
Praca i samorząd
Zajmowali się handlem oraz dzierżawieniem karczem, młynów i browarów, często należących do szlachty.
Od połowy XVI wieku Żydzi płacili coroczne pogłówne, naliczane od osoby. Podziałem zobowiązań podatkowych zajmował się ich centralny organ samorządowy, Sejm Czterech Ziem. Rozpatrywał także sprawy religijne, sądowe i gospodarcze. Początkowo obejmował również Żydów litewskich, którzy w 1623 r. utworzyli odrębny sejm.
Pokojowe współżycie i przyczyny konfliktów
Relacje Żydów z Polakami i innymi narodowościami były przeważnie pokojowe. Mimo zdarzających się oskarżeń i tumultów antyżydowskich Polska pozostawała dla Żydów krajem raczej bezpiecznym do połowy XVII wieku.
Napięcia miały kilka źródeł:
- Rywalizacja gospodarcza
- polscy i żydowscy kupcy zabiegali o tych samych klientów.
- Izolowanie się społeczności
- miało pomóc zachować naród żydowski i judaizm, lecz wzbudzało niechęć części otoczenia.
- Kłamliwe opowieści
- rozpowszechniały nieprawdziwy obraz Żydów i pogłębiały wrogość.
Szczególnie krzywdzące było fałszywe oskarżanie Żydów o zabijanie chrześcijańskich dzieci w celu dodawania krwi do macy. Biblia zakazuje spożywania krwi; zakaz obejmuje także potrawy zawierające krew zwierząt.
Zapamiętaj
Oskarżenia o używanie krwi do macy były oszczerstwem, a nie opisem żydowskiego obyczaju.
W skrócie
- 01Reformacja dotarła do Polski rok po wystąpieniu Lutra; luteranizm przyciągał przede wszystkim mieszczan.
- 02Kalwinizm przyciągał część szlachty swoją organizacją i prawem oporu; arian wyróżniały odrzucenie Trójcy i pacyfizm.
- 03Zygmunt Stary zwalczał reformację, natomiast Zygmunt August prowadził politykę bardziej tolerancyjną.
- 04Polska wyróżniała się tolerancją, ale przemoc wyznaniowa stopniowo zagrażała pokojowemu współistnieniu.
- 05Bezpłatne szkoły i nauczanie jezuitów wzmacniały katolicyzm, któremu pomagały także reformy i kultura barokowa.
- 06Liczna społeczność żydowska zachowywała własną kulturę i miała rozbudowany samorząd.
- 07Konflikty wynikały z konkurencji, niechęci do odrębności i oszczerstw, choć codzienne relacje były zwykle pokojowe.
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Wyznania i reformacja
Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Władcy i tolerancja
Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Jezuici i powrót katolicyzmu
Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Życie społeczności żydowskiej
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Współżycie i źródła napięć
Etap 5 · 8 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek
36 fiszek uczy się 2
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
