Ilustracja do zestawu: Czasy zygmuntowskie - Polska i Litwa w złotym wieku

Historia

Czasy zygmuntowskie - Polska i Litwa w złotym wieku

autor: Rice41

35 fiszek40 pytań w 5 etapachnotatka

Poznasz politykę Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta oraz przyczyny pomyślności Polski i Litwy. Uporządkujesz wydarzenia od ostatniej wojny z Krzyżakami i hołdu pruskiego po walkę o Inflanty oraz wygaśnięcie dynastii Jagiellonów.

1.Czasy zygmuntowskie - władcy i ramy czasowe

Okres rządów Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta w latach 1506-1572.

2.Złoty wiek Polski i Litwy - ramy czasowe

Obejmował czasy zygmuntowskie od 1506 do 1572 r. oraz kolejne lata, do śmierci Stefana Batorego w 1586 r.

3.Przejawy pomyślności Polski i Litwy w czasach zygmuntowskich

Polska i Litwa należały do europejskich potęg, znaczna część ich ziem pozostawała poza obszarem działań wojennych, wzrastał eksport zboża, rozwijała się kultura i panowała tolerancja religijna.

4.Jak Zygmunt Stary wzmacniał państwo?

Zapewniał bezpieczeństwo granicom, zwiększał dochody skarbu królewskiego i dobierał mądrych doradców spośród senatorów.

5.Królowa Bona - pochodzenie i działalność

Włoska księżniczka, od 1518 r. żona Zygmunta Starego. Prowadziła własną politykę, pozyskiwała dobra ziemskie i sprawnie nimi zarządzała, lecz zyski wysyłała do Włoch.

6.Dlaczego szlachta była niechętna królowej Bonie?

Bona prowadziła własną politykę, wysyłała zyski z dóbr do Włoch i doprowadziła do koronacji syna za życia ojca, wbrew polskiej tradycji. Szlachta zarzucała jej zaspokajanie ambicji kosztem Polski.

7.Koronacja Zygmunta Augusta za życia ojca

W 1530 r. królowa Bona doprowadziła do koronacji dziesięcioletniego Zygmunta Augusta, mimo że nadal żył i panował Zygmunt Stary.

8.Drugi pokój toruński - postanowienia dotyczące Prus

W 1466 r. Krzyżacy oddali Polsce ziemie nazwane Prusami Królewskimi. Ich państwo ograniczono do Prus Zakonnych, które stały się lennem Polski.

9.Cele zakonu krzyżackiego po drugim pokoju toruńskim

Zakon dążył do uniezależnienia się od Polski i odzyskania Prus Królewskich.

10.Albrecht Hohenzollern - działania przeciwko Polsce przed ostatnią wojną z zakonem

Jako wielki mistrz odmówił złożenia hołdu lennego Zygmuntowi Staremu i zawarł antypolski sojusz z Moskwą.

11.Ostatnia wojna polsko-krzyżacka - daty i przyczyny

Trwała w latach 1519-1521. Jej przyczynami były dążenie zakonu do niezależności i odzyskania Prus Królewskich, odmowa złożenia hołdu przez Albrechta oraz jego sojusz z Moskwą.

12.Dlaczego w 1521 r. zawarto rozejm polsko-krzyżacki?

Obie strony nie miały pieniędzy na dalszą wojnę, dlatego zawarły czteroletni rozejm.

13.Dlaczego Albrecht zdecydował się przekształcić państwo zakonne?

Nie uzyskał w Niemczech pomocy wojskowej, a wznowienie wojny groziło zakonowi klęską i wcieleniem Prus Zakonnych do Polski. Za namową Marcina Lutra wybrał przekształcenie państwa.

14.Jak Albrecht przekształcił Prusy Zakonne?

Rozwiązał zakon krzyżacki w Prusach, przeszedł z katolicyzmu na luteranizm i ogłosił swoje państwo świeckim księstwem, nazwanym Prusami Książęcymi.

15.Hołd pruski - data, miejsce, uczestnicy i znaczenie

W 1525 r. w Krakowie Albrecht Hohenzollern, jako świecki książę, złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Prusy Książęce stały się lennem Polski.

16.Do czego zobowiązywał się Albrecht podczas hołdu pruskiego?

Przysięgał wierność i posłuszeństwo Zygmuntowi Staremu, jego potomkom, następcom oraz Koronie Polskiej. Obiecywał troszczyć się o ich dobro i wykonywać obowiązki wiernego wasala.

17.Dlaczego Zygmunt Stary uznawał hołd pruski za korzystne rozwiązanie?

Prusy Książęce były słabym lennem Polski, a jako państwo protestanckie pozostawały skłócone z papieżem i cesarzem. Król liczył na ich pokojowe wcielenie do Polski po wygaśnięciu potomków Albrechta.

18.Na czym polega spór o ocenę hołdu pruskiego?

Krytycy wskazywali, że król nie wcielił Prus do Polski, a później stały się one zagrożeniem. Obrońcy podkreślają ówczesną słabość Prus, plan pokojowego wcielenia i to, że pierwszy rozbiór nastąpił dopiero 247 lat później.

19.Przyłączenie Mazowsza do Polski

W 1529 r. Zygmunt Stary przyłączył Mazowsze do Polski po wygaśnięciu miejscowych Piastów. Wcześniej Mazowsze było lennem Polski.

20.Zagrożenie osmańskie za Zygmunta Starego

Imperium Osmańskie prowadziło podboje w Afryce, Azji i Europie. W 1526 r. Turcy pokonali Węgrów pod Mohaczem, następnie zajęli Budę i zbliżyli się do granic Polski.

21.Pokój Zygmunta Starego z sułtanem

W 1533 r. Zygmunt Stary zawarł pokój z władcą Imperium Osmańskiego, ponieważ nie mógł pomóc Węgrom. Zapewnił Polsce bezpieczeństwo od strony Turcji na prawie 90 lat.

22.Zygmunt II August - pochodzenie i początek samodzielnych rządów

Był synem Zygmunta Starego i królowej Bony. Samodzielne rządy w Polsce objął w 1548 r., po śmierci ojca.

23.Barbara Radziwiłłówna - pochodzenie i małżeństwo z królem

Była Litwinką z jednego z najpotężniejszych rodów litewskich. Zygmunt August poślubił ją potajemnie jeszcze za życia ojca, a małżeństwo ujawnił na początku samodzielnych rządów.

24.Dlaczego szlachta sprzeciwiała się koronacji Barbary Radziwiłłówny?

Obawiała się, że po koronacji Barbary litewscy magnaci z rodu Radziwiłłów zaczną decydować o sprawach Polski. Żądała unieważnienia królewskiego małżeństwa.

25.Jak Zygmunt August rozstrzygnął spór o Barbarę Radziwiłłównę?

Nie uległ naciskom szlachty i doprowadził do koronacji Barbary na królową Polski. Barbara wkrótce potem zmarła.

26.Wygaśnięcie dynastii Jagiellonów

Dynastia Jagiellonów wygasła w 1572 r., gdy Zygmunt II August zmarł bezpotomnie.

27.Unia lubelska - znaczenie dla Polski i Litwy

Zawarcie unii lubelskiej w 1569 r. było największym dokonaniem Zygmunta Augusta. Unia zastąpiła unię personalną Polski i Litwy unią realną i utworzyła Rzeczpospolitą Obojga Narodów.

28.Zygmunt August jako człowiek wykształcony i miłośnik kultury

Swobodnie rozmawiał po łacinie, włosku i niemiecku. Zbierał obrazy i księgi oraz utrzymywał dworską kapelę.

29.Inflanty - położenie i państwo zakonne

Inflanty leżały na obszarze dzisiejszej Łotwy i Estonii. Istniało tam słabe państwo zakonu kawalerów mieczowych, które przetrwało rozwiązanie zakonu krzyżackiego w Prusach w 1525 r.

30.Dlaczego Litwa i Moskwa rywalizowały o Inflanty?

Chciały zdobyć porty nad Bałtykiem i czerpać zyski z handlu morskiego.

31.Dlaczego Dania i Szwecja rywalizowały o Inflanty?

Chciały nie dopuścić Litwy i Moskwy do handlu morskiego oraz wzmocnić własną pozycję nad Bałtykiem.

32.Poddanie Inflant Zygmuntowi Augustowi

W 1561 r. zagrożony przez sąsiadów wielki mistrz rozwiązał zakon i poddał Inflanty Zygmuntowi Augustowi. Sam został świeckim księciem niewielkiej części Inflant, będącej lennem polskiego władcy.

33.Pierwsza wojna północna - daty i przyczyny

Trwała w latach 1563-1570. Wynikała z rywalizacji o Inflanty i handel bałtycki oraz sprzeciwu Moskwy, Szwecji i Danii wobec poddania Inflant Polsce i Litwie.

34.Sojusze w pierwszej wojnie północnej

Polska i Litwa sprzymierzyły się z Danią przeciwko Moskwie i Szwecji.

35.Zakończenie pierwszej wojny północnej

Kilkuletnie walki nie przyniosły rozstrzygnięcia. Wojna zakończyła się w 1570 r. podziałem Inflant między jej uczestników.

Notatka

Czasy zygmuntowskie na tle złotego wieku

rozpoczęły się w 1506 r., gdy Zygmunt I Stary został wielkim księciem litewskim, a następnie królem Polski. Zakończyła je śmierć jego syna, Zygmunta II Augusta, w 1572 r. Określenie złoty wiek Polski i Litwy obejmuje także dalsze lata, aż do śmierci Stefana Batorego w 1586 r.

Połączone unią Polska i Litwa należały do europejskich potęg. Pomyślności sprzyjało to, że znaczna część ich ziem pozostawała poza obszarem działań wojennych. Rosnący eksport zboża przynosił dochody, rozwijała się kultura, a tolerancja religijna wyróżniała państwo na tle Europy.

Ważne

Pomyślność czasów zygmuntowskich nie oznacza, że władcy nie prowadzili wojen. Polska walczyła między innymi z Krzyżakami i o .

1506

początek czasów zygmuntowskich

1572

koniec czasów zygmuntowskich

1586

koniec złotego wieku

Rządy Zygmunta Starego i polityka Bony

Zygmunt Stary wzmacniał państwo przez ochronę granic, poprawę dochodów skarbu oraz korzystanie z pomocy senatorów. Zorganizował także obronę południowo-wschodnich kresów przed Tatarami. Ogół szlachty lekceważył, uznając go za niedojrzały do kierowania państwem.

, włoska księżniczka poślubiona przez króla w 1518 r., była dobrze wykształcona, ambitna i wymagająca posłuszeństwa. Powiększała swoje dobra ziemskie i sprawnie nimi zarządzała. Jej samodzielna polityka oraz wysyłanie zysków do Włoch wzbudzały sprzeciw szlachty.

Szczególnie ważnym sukcesem Bony była koronacja Zygmunta Augusta w 1530 r. Syn miał dziesięć lat, a jego ojciec nadal panował. Takie postępowanie naruszało polską tradycję i umacniało zarzut, że królowa realizuje własne ambicje kosztem kraju.

Rodzina ostatnich Jagiellonów

Zapamiętaj

Zygmunt August został koronowany w 1530 r., ale samodzielnie rządził dopiero od 1548 r.

Od drugiego pokoju toruńskiego do upadku zakonu w Prusach

z 1466 r. pozostawił zakonowi tylko część ziem pruskich, zależną od Polski.

ObszarSytuacja po pokoju
Prusy KrólewskieOddane Polsce
Prusy ZakonnePaństwo zakonne, lenno Polski

Krzyżacy chcieli odzyskać utracone ziemie i niezależność. Wielki mistrz odmówił hołdu Zygmuntowi Staremu i sprzymierzył się z Moskwą. Wojska polskie wkroczyły do Prus Zakonnych i dotarły pod Królewiec. Rozpoczęta w 1519 r. wojna była ostatnią wojną polsko-krzyżacką.

W 1520 r. pomoc wojskowa z Niemiec i Danii poprawiła położenie Krzyżaków, ale pod koniec roku Polacy ponownie odnosili sukcesy. W styczniu 1521 r. obroną Olsztyna skutecznie kierował Mikołaj Kopernik. Brak pieniędzy po obu stronach doprowadził w 1521 r. do czteroletniego rozejmu.

Albrecht bezskutecznie szukał dalszej pomocy w Niemczech. Obawiał się, że wznowienie walk zakończy się utratą całego państwa. Za radą Marcina Lutra rozwiązał zakon w Prusach, przyjął luteranizm i przekształcił państwo w świeckie Prusy Książęce.

Droga do Prus Książęcych

Hołd pruski - znaczenie i ocena

W 1525 r. Albrecht jako świecki książę ukląkł w Krakowie przed Zygmuntem Starym i złożył mu hołd. Przysięgał wierność królowi, jego potomkom, następcom i Koronie Polskiej. Uroczystość potwierdziła, że Prusy Książęce były lennem Polski, a nie ziemią bezpośrednio do niej wcieloną.

Dla króla było to korzystne zakończenie konfliktu bez dalszej wojny. Nowe księstwo pozostawało słabe, a jego protestancki charakter skłócał je z papieżem i cesarzem. Zygmunt Stary spodziewał się, że po wygaśnięciu potomków Albrechta Prusy zostaną pokojowo przyłączone do Polski.

Znaczenie ugody pruskiej

Późniejszy wzrost potęgi Prus skłaniał wielu historyków do krytyki decyzji króla. Wskazywali oni, że należało od razu wcielić te ziemie. Przy ocenie trzeba jednak uwzględnić realia XVI w.: od hołdu do pierwszego rozbioru w 1772 r. minęło 247 lat, a dalszy rozwój wydarzeń zależał także od następców Zygmunta Starego.

Mazowsze i bezpieczeństwo od południa

Mazowsze przed bezpośrednim przyłączeniem pozostawało lennem Polski. Po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów Zygmunt Stary włączył je do państwa w 1529 r.

Na południu rosła potęga Imperium Osmańskiego, prowadzącego podboje na trzech kontynentach. Zwycięstwo Turków nad Węgrami pod Mohaczem w 1526 r., a następnie zdobycie Budy przybliżyły zagrożenie do polskich granic.

Zygmunt Stary nie był w stanie udzielić Węgrom pomocy. Wybrał porozumienie z sułtanem, czyli władcą Imperium Osmańskiego. Pokój z 1533 r. zapewnił Polsce bezpieczeństwo od strony Turcji na prawie 90 lat.

Ograniczenie zagrożenia osmańskiego

Zygmunt August - małżeństwo, kultura i koniec dynastii

Po śmierci ojca w 1548 r. Zygmunt August rozpoczął samodzielne panowanie. Ujawnił wówczas, że wcześniej potajemnie poślubił Barbarę Radziwiłłównę, Litwinkę z wpływowego rodu magnackiego.

Polska szlachta obawiała się, że Radziwiłłowie zaczną decydować o sprawach kraju. Domagała się unieważnienia małżeństwa i sprzeciwiała koronacji Barbary. Król nie ustąpił i doprowadził do jej koronacji, lecz Barbara wkrótce zmarła.

Spór o Barbarę Radziwiłłównę

Zygmunt August znał łacinę, włoski i niemiecki, gromadził księgi oraz obrazy, a także utrzymywał kapelę dworską. Jego największym dokonaniem było zawarcie unii lubelskiej, która zacieśniła związek Polski i Litwy.

Po śmierci Barbary król ożenił się ponownie, ale nie doczekał się potomstwa. Umarł w 1572 r., co oznaczało .

Inflanty i pierwsza wojna północna

Inflanty, leżące na obszarze dzisiejszej Łotwy i Estonii, pozostawały państwem zakonu kawalerów mieczowych także po likwidacji zakonu w Prusach w 1525 r. Ich słabość zachęcała sąsiadów do rywalizacji o nadbałtyckie ziemie.

PaństwaCele w Inflantach
Litwa i MoskwaPorty i zyski z handlu
Dania i SzwecjaPrzewaga na Bałtyku, blokowanie konkurentów

Zagrożony wielki mistrz szukał opieki polskiego króla. W 1561 r. rozwiązał zakon i poddał Inflanty Zygmuntowi Augustowi. Niewielką częścią ziem, Kurlandią, rządził jako świecki książę zależny od polskiego władcy.

Sprzeciw Moskwy, Szwecji i Danii wobec tego rozwiązania doprowadził do pierwszej wojny północnej w latach 1563-1570. Podczas walk Polska i Litwa zawarły sojusz z Danią przeciw Moskwie i Szwecji. Wojska moskiewskie zdobyły litewski Połock w 1563 r.

Wojna nie dała rozstrzygającego zwycięstwa żadnej ze stron. Zakończyła się podziałem Inflant między uczestników konfliktu.

Od rywalizacji do podziału Inflant

Ważne

Dania początkowo sprzeciwiała się poddaniu Inflant Zygmuntowi Augustowi, ale podczas wojny była sojuszniczką Polski i Litwy.

1561

poddanie Inflant Zygmuntowi Augustowi

1563

początek wojny północnej

1570

koniec wojny i podział Inflant

W skrócie

  • 01Złoty wiek obejmował rządy obu Zygmuntów i trwał jeszcze po wygaśnięciu Jagiellonów.
  • 02Zygmunt Stary wzmacniał skarb i granice, a działania Bony wywoływały konflikt ze szlachtą.
  • 03Konflikt o zależność Prus doprowadził do wojny 1519-1521, a następnie do likwidacji państwa zakonnego.
  • 04Hołd podporządkował księcia Prus Polsce, lecz nie oznaczał przyłączenia jego państwa.
  • 05Mazowsze przyłączono po wygaśnięciu Piastów, a zagrożenie osmańskie ograniczono przez pokój z sułtanem.
  • 06Zygmunt August obronił małżeństwo z Barbarą, zacieśnił związek z Litwą i zmarł bezpotomnie.
  • 07Walka o porty i handel bałtycki doprowadziła do wojny, która zakończyła się podziałem Inflant.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

40 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Pomyślność państwa i Bona

    Etap 1 · 7 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Ostatnia wojna z Krzyżakami

    Etap 2 · 9 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Hołd pruski i granice

    Etap 3 · 5 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Ostatni Jagiellon

    Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań

  5. Etap 5: Inflanty i wojna północna

    Etap 5 · 7 fiszek · 8 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z historii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.