Historia
Czasy zygmuntowskie - Polska i Litwa w złotym wieku
autor: Rice41
Poznasz politykę Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta oraz przyczyny pomyślności Polski i Litwy. Uporządkujesz wydarzenia od ostatniej wojny z Krzyżakami i hołdu pruskiego po walkę o Inflanty oraz wygaśnięcie dynastii Jagiellonów.
1.Czasy zygmuntowskie - władcy i ramy czasowe
Okres rządów Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta w latach 1506-1572.
2.Złoty wiek Polski i Litwy - ramy czasowe
Obejmował czasy zygmuntowskie od 1506 do 1572 r. oraz kolejne lata, do śmierci Stefana Batorego w 1586 r.
3.Przejawy pomyślności Polski i Litwy w czasach zygmuntowskich
Polska i Litwa należały do europejskich potęg, znaczna część ich ziem pozostawała poza obszarem działań wojennych, wzrastał eksport zboża, rozwijała się kultura i panowała tolerancja religijna.
4.Jak Zygmunt Stary wzmacniał państwo?
Zapewniał bezpieczeństwo granicom, zwiększał dochody skarbu królewskiego i dobierał mądrych doradców spośród senatorów.
5.Królowa Bona - pochodzenie i działalność
Włoska księżniczka, od 1518 r. żona Zygmunta Starego. Prowadziła własną politykę, pozyskiwała dobra ziemskie i sprawnie nimi zarządzała, lecz zyski wysyłała do Włoch.
6.Dlaczego szlachta była niechętna królowej Bonie?
Bona prowadziła własną politykę, wysyłała zyski z dóbr do Włoch i doprowadziła do koronacji syna za życia ojca, wbrew polskiej tradycji. Szlachta zarzucała jej zaspokajanie ambicji kosztem Polski.
7.Koronacja Zygmunta Augusta za życia ojca
W 1530 r. królowa Bona doprowadziła do koronacji dziesięcioletniego Zygmunta Augusta, mimo że nadal żył i panował Zygmunt Stary.
8.Drugi pokój toruński - postanowienia dotyczące Prus
W 1466 r. Krzyżacy oddali Polsce ziemie nazwane Prusami Królewskimi. Ich państwo ograniczono do Prus Zakonnych, które stały się lennem Polski.
9.Cele zakonu krzyżackiego po drugim pokoju toruńskim
Zakon dążył do uniezależnienia się od Polski i odzyskania Prus Królewskich.
10.Albrecht Hohenzollern - działania przeciwko Polsce przed ostatnią wojną z zakonem
Jako wielki mistrz odmówił złożenia hołdu lennego Zygmuntowi Staremu i zawarł antypolski sojusz z Moskwą.
11.Ostatnia wojna polsko-krzyżacka - daty i przyczyny
Trwała w latach 1519-1521. Jej przyczynami były dążenie zakonu do niezależności i odzyskania Prus Królewskich, odmowa złożenia hołdu przez Albrechta oraz jego sojusz z Moskwą.
12.Dlaczego w 1521 r. zawarto rozejm polsko-krzyżacki?
Obie strony nie miały pieniędzy na dalszą wojnę, dlatego zawarły czteroletni rozejm.
13.Dlaczego Albrecht zdecydował się przekształcić państwo zakonne?
Nie uzyskał w Niemczech pomocy wojskowej, a wznowienie wojny groziło zakonowi klęską i wcieleniem Prus Zakonnych do Polski. Za namową Marcina Lutra wybrał przekształcenie państwa.
14.Jak Albrecht przekształcił Prusy Zakonne?
Rozwiązał zakon krzyżacki w Prusach, przeszedł z katolicyzmu na luteranizm i ogłosił swoje państwo świeckim księstwem, nazwanym Prusami Książęcymi.
15.Hołd pruski - data, miejsce, uczestnicy i znaczenie
W 1525 r. w Krakowie Albrecht Hohenzollern, jako świecki książę, złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Prusy Książęce stały się lennem Polski.
16.Do czego zobowiązywał się Albrecht podczas hołdu pruskiego?
Przysięgał wierność i posłuszeństwo Zygmuntowi Staremu, jego potomkom, następcom oraz Koronie Polskiej. Obiecywał troszczyć się o ich dobro i wykonywać obowiązki wiernego wasala.
17.Dlaczego Zygmunt Stary uznawał hołd pruski za korzystne rozwiązanie?
Prusy Książęce były słabym lennem Polski, a jako państwo protestanckie pozostawały skłócone z papieżem i cesarzem. Król liczył na ich pokojowe wcielenie do Polski po wygaśnięciu potomków Albrechta.
18.Na czym polega spór o ocenę hołdu pruskiego?
Krytycy wskazywali, że król nie wcielił Prus do Polski, a później stały się one zagrożeniem. Obrońcy podkreślają ówczesną słabość Prus, plan pokojowego wcielenia i to, że pierwszy rozbiór nastąpił dopiero 247 lat później.
19.Przyłączenie Mazowsza do Polski
W 1529 r. Zygmunt Stary przyłączył Mazowsze do Polski po wygaśnięciu miejscowych Piastów. Wcześniej Mazowsze było lennem Polski.
20.Zagrożenie osmańskie za Zygmunta Starego
Imperium Osmańskie prowadziło podboje w Afryce, Azji i Europie. W 1526 r. Turcy pokonali Węgrów pod Mohaczem, następnie zajęli Budę i zbliżyli się do granic Polski.
21.Pokój Zygmunta Starego z sułtanem
W 1533 r. Zygmunt Stary zawarł pokój z władcą Imperium Osmańskiego, ponieważ nie mógł pomóc Węgrom. Zapewnił Polsce bezpieczeństwo od strony Turcji na prawie 90 lat.
22.Zygmunt II August - pochodzenie i początek samodzielnych rządów
Był synem Zygmunta Starego i królowej Bony. Samodzielne rządy w Polsce objął w 1548 r., po śmierci ojca.
23.Barbara Radziwiłłówna - pochodzenie i małżeństwo z królem
Była Litwinką z jednego z najpotężniejszych rodów litewskich. Zygmunt August poślubił ją potajemnie jeszcze za życia ojca, a małżeństwo ujawnił na początku samodzielnych rządów.
24.Dlaczego szlachta sprzeciwiała się koronacji Barbary Radziwiłłówny?
Obawiała się, że po koronacji Barbary litewscy magnaci z rodu Radziwiłłów zaczną decydować o sprawach Polski. Żądała unieważnienia królewskiego małżeństwa.
25.Jak Zygmunt August rozstrzygnął spór o Barbarę Radziwiłłównę?
Nie uległ naciskom szlachty i doprowadził do koronacji Barbary na królową Polski. Barbara wkrótce potem zmarła.
26.Wygaśnięcie dynastii Jagiellonów
Dynastia Jagiellonów wygasła w 1572 r., gdy Zygmunt II August zmarł bezpotomnie.
27.Unia lubelska - znaczenie dla Polski i Litwy
Zawarcie unii lubelskiej w 1569 r. było największym dokonaniem Zygmunta Augusta. Unia zastąpiła unię personalną Polski i Litwy unią realną i utworzyła Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
28.Zygmunt August jako człowiek wykształcony i miłośnik kultury
Swobodnie rozmawiał po łacinie, włosku i niemiecku. Zbierał obrazy i księgi oraz utrzymywał dworską kapelę.
29.Inflanty - położenie i państwo zakonne
Inflanty leżały na obszarze dzisiejszej Łotwy i Estonii. Istniało tam słabe państwo zakonu kawalerów mieczowych, które przetrwało rozwiązanie zakonu krzyżackiego w Prusach w 1525 r.
30.Dlaczego Litwa i Moskwa rywalizowały o Inflanty?
Chciały zdobyć porty nad Bałtykiem i czerpać zyski z handlu morskiego.
31.Dlaczego Dania i Szwecja rywalizowały o Inflanty?
Chciały nie dopuścić Litwy i Moskwy do handlu morskiego oraz wzmocnić własną pozycję nad Bałtykiem.
32.Poddanie Inflant Zygmuntowi Augustowi
W 1561 r. zagrożony przez sąsiadów wielki mistrz rozwiązał zakon i poddał Inflanty Zygmuntowi Augustowi. Sam został świeckim księciem niewielkiej części Inflant, będącej lennem polskiego władcy.
33.Pierwsza wojna północna - daty i przyczyny
Trwała w latach 1563-1570. Wynikała z rywalizacji o Inflanty i handel bałtycki oraz sprzeciwu Moskwy, Szwecji i Danii wobec poddania Inflant Polsce i Litwie.
34.Sojusze w pierwszej wojnie północnej
Polska i Litwa sprzymierzyły się z Danią przeciwko Moskwie i Szwecji.
35.Zakończenie pierwszej wojny północnej
Kilkuletnie walki nie przyniosły rozstrzygnięcia. Wojna zakończyła się w 1570 r. podziałem Inflant między jej uczestników.
Notatka
Czasy zygmuntowskie na tle złotego wieku
rozpoczęły się w 1506 r., gdy Zygmunt I Stary został wielkim księciem litewskim, a następnie królem Polski. Zakończyła je śmierć jego syna, Zygmunta II Augusta, w 1572 r. Określenie złoty wiek Polski i Litwy obejmuje także dalsze lata, aż do śmierci Stefana Batorego w 1586 r.
Połączone unią Polska i Litwa należały do europejskich potęg. Pomyślności sprzyjało to, że znaczna część ich ziem pozostawała poza obszarem działań wojennych. Rosnący eksport zboża przynosił dochody, rozwijała się kultura, a tolerancja religijna wyróżniała państwo na tle Europy.
Ważne
Pomyślność czasów zygmuntowskich nie oznacza, że władcy nie prowadzili wojen. Polska walczyła między innymi z Krzyżakami i o .
1506
początek czasów zygmuntowskich
1572
koniec czasów zygmuntowskich
1586
koniec złotego wieku
Rządy Zygmunta Starego i polityka Bony
Zygmunt Stary wzmacniał państwo przez ochronę granic, poprawę dochodów skarbu oraz korzystanie z pomocy senatorów. Zorganizował także obronę południowo-wschodnich kresów przed Tatarami. Ogół szlachty lekceważył, uznając go za niedojrzały do kierowania państwem.
, włoska księżniczka poślubiona przez króla w 1518 r., była dobrze wykształcona, ambitna i wymagająca posłuszeństwa. Powiększała swoje dobra ziemskie i sprawnie nimi zarządzała. Jej samodzielna polityka oraz wysyłanie zysków do Włoch wzbudzały sprzeciw szlachty.
Szczególnie ważnym sukcesem Bony była koronacja Zygmunta Augusta w 1530 r. Syn miał dziesięć lat, a jego ojciec nadal panował. Takie postępowanie naruszało polską tradycję i umacniało zarzut, że królowa realizuje własne ambicje kosztem kraju.
Zapamiętaj
Zygmunt August został koronowany w 1530 r., ale samodzielnie rządził dopiero od 1548 r.
Od drugiego pokoju toruńskiego do upadku zakonu w Prusach
z 1466 r. pozostawił zakonowi tylko część ziem pruskich, zależną od Polski.
| Obszar | Sytuacja po pokoju |
|---|---|
| Prusy Królewskie | Oddane Polsce |
| Prusy Zakonne | Państwo zakonne, lenno Polski |
Krzyżacy chcieli odzyskać utracone ziemie i niezależność. Wielki mistrz odmówił hołdu Zygmuntowi Staremu i sprzymierzył się z Moskwą. Wojska polskie wkroczyły do Prus Zakonnych i dotarły pod Królewiec. Rozpoczęta w 1519 r. wojna była ostatnią wojną polsko-krzyżacką.
W 1520 r. pomoc wojskowa z Niemiec i Danii poprawiła położenie Krzyżaków, ale pod koniec roku Polacy ponownie odnosili sukcesy. W styczniu 1521 r. obroną Olsztyna skutecznie kierował Mikołaj Kopernik. Brak pieniędzy po obu stronach doprowadził w 1521 r. do czteroletniego rozejmu.
Albrecht bezskutecznie szukał dalszej pomocy w Niemczech. Obawiał się, że wznowienie walk zakończy się utratą całego państwa. Za radą Marcina Lutra rozwiązał zakon w Prusach, przyjął luteranizm i przekształcił państwo w świeckie Prusy Książęce.
Hołd pruski - znaczenie i ocena
W 1525 r. Albrecht jako świecki książę ukląkł w Krakowie przed Zygmuntem Starym i złożył mu hołd. Przysięgał wierność królowi, jego potomkom, następcom i Koronie Polskiej. Uroczystość potwierdziła, że Prusy Książęce były lennem Polski, a nie ziemią bezpośrednio do niej wcieloną.
Dla króla było to korzystne zakończenie konfliktu bez dalszej wojny. Nowe księstwo pozostawało słabe, a jego protestancki charakter skłócał je z papieżem i cesarzem. Zygmunt Stary spodziewał się, że po wygaśnięciu potomków Albrechta Prusy zostaną pokojowo przyłączone do Polski.
Późniejszy wzrost potęgi Prus skłaniał wielu historyków do krytyki decyzji króla. Wskazywali oni, że należało od razu wcielić te ziemie. Przy ocenie trzeba jednak uwzględnić realia XVI w.: od hołdu do pierwszego rozbioru w 1772 r. minęło 247 lat, a dalszy rozwój wydarzeń zależał także od następców Zygmunta Starego.
Mazowsze i bezpieczeństwo od południa
Mazowsze przed bezpośrednim przyłączeniem pozostawało lennem Polski. Po wygaśnięciu miejscowej linii Piastów Zygmunt Stary włączył je do państwa w 1529 r.
Na południu rosła potęga Imperium Osmańskiego, prowadzącego podboje na trzech kontynentach. Zwycięstwo Turków nad Węgrami pod Mohaczem w 1526 r., a następnie zdobycie Budy przybliżyły zagrożenie do polskich granic.
Zygmunt Stary nie był w stanie udzielić Węgrom pomocy. Wybrał porozumienie z sułtanem, czyli władcą Imperium Osmańskiego. Pokój z 1533 r. zapewnił Polsce bezpieczeństwo od strony Turcji na prawie 90 lat.
Zygmunt August - małżeństwo, kultura i koniec dynastii
Po śmierci ojca w 1548 r. Zygmunt August rozpoczął samodzielne panowanie. Ujawnił wówczas, że wcześniej potajemnie poślubił Barbarę Radziwiłłównę, Litwinkę z wpływowego rodu magnackiego.
Polska szlachta obawiała się, że Radziwiłłowie zaczną decydować o sprawach kraju. Domagała się unieważnienia małżeństwa i sprzeciwiała koronacji Barbary. Król nie ustąpił i doprowadził do jej koronacji, lecz Barbara wkrótce zmarła.
Zygmunt August znał łacinę, włoski i niemiecki, gromadził księgi oraz obrazy, a także utrzymywał kapelę dworską. Jego największym dokonaniem było zawarcie unii lubelskiej, która zacieśniła związek Polski i Litwy.
Po śmierci Barbary król ożenił się ponownie, ale nie doczekał się potomstwa. Umarł w 1572 r., co oznaczało .
Inflanty i pierwsza wojna północna
Inflanty, leżące na obszarze dzisiejszej Łotwy i Estonii, pozostawały państwem zakonu kawalerów mieczowych także po likwidacji zakonu w Prusach w 1525 r. Ich słabość zachęcała sąsiadów do rywalizacji o nadbałtyckie ziemie.
| Państwa | Cele w Inflantach |
|---|---|
| Litwa i Moskwa | Porty i zyski z handlu |
| Dania i Szwecja | Przewaga na Bałtyku, blokowanie konkurentów |
Zagrożony wielki mistrz szukał opieki polskiego króla. W 1561 r. rozwiązał zakon i poddał Inflanty Zygmuntowi Augustowi. Niewielką częścią ziem, Kurlandią, rządził jako świecki książę zależny od polskiego władcy.
Sprzeciw Moskwy, Szwecji i Danii wobec tego rozwiązania doprowadził do pierwszej wojny północnej w latach 1563-1570. Podczas walk Polska i Litwa zawarły sojusz z Danią przeciw Moskwie i Szwecji. Wojska moskiewskie zdobyły litewski Połock w 1563 r.
Wojna nie dała rozstrzygającego zwycięstwa żadnej ze stron. Zakończyła się podziałem Inflant między uczestników konfliktu.
Ważne
Dania początkowo sprzeciwiała się poddaniu Inflant Zygmuntowi Augustowi, ale podczas wojny była sojuszniczką Polski i Litwy.
1561
poddanie Inflant Zygmuntowi Augustowi
1563
początek wojny północnej
1570
koniec wojny i podział Inflant
W skrócie
- 01Złoty wiek obejmował rządy obu Zygmuntów i trwał jeszcze po wygaśnięciu Jagiellonów.
- 02Zygmunt Stary wzmacniał skarb i granice, a działania Bony wywoływały konflikt ze szlachtą.
- 03Konflikt o zależność Prus doprowadził do wojny 1519-1521, a następnie do likwidacji państwa zakonnego.
- 04Hołd podporządkował księcia Prus Polsce, lecz nie oznaczał przyłączenia jego państwa.
- 05Mazowsze przyłączono po wygaśnięciu Piastów, a zagrożenie osmańskie ograniczono przez pokój z sułtanem.
- 06Zygmunt August obronił małżeństwo z Barbarą, zacieśnił związek z Litwą i zmarł bezpotomnie.
- 07Walka o porty i handel bałtycki doprowadziła do wojny, która zakończyła się podziałem Inflant.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
40 pytań w 5 etapach
Etap 1: Pomyślność państwa i Bona
Etap 1 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Ostatnia wojna z Krzyżakami
Etap 2 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Hołd pruski i granice
Etap 3 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Ostatni Jagiellon
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Inflanty i wojna północna
Etap 5 · 7 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek
36 fiszek uczy się 2
40 fiszek
40 fiszek uczy się 3
32 fiszki uczy się 2
24 fiszki uczy się 1
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
