Jesień Narodów, integracja europejska, NATO i UE - Poznać przeszłość 4 (ZP)

1.Jesień Narodów (III 1988-XII 1991)

Fala przemian społeczno-politycznych w Europie Środkowo-Wschodniej, podczas której prozachodnia opozycja przejmowała władzę w krajach komunistycznych, głównie w 1989 r. Objęła m.in. Polskę, Węgry, NRD, Czechosłowację, Bułgarię i Rumunię, a potem Jugosławię i Albanię. W Bułgarii 10 XI 1989 r. po 35 latach rządów ustąpił Todor Żiwkow, a w grudniu ruszyły obrady bułgarskiego Okrągłego Stołu.

2.Przemiany na Węgrzech (1987-1989)

W 1987 r. powstało opozycyjne Węgierskie Forum Demokratyczne. Po demonstracji 15 III 1988 r. i rosnących protestach w maju 1988 r. odszedł János Kádár, rządzący od zdławienia powstania w 1956 r. W 1989 r. pochowano uroczyście przywódców powstania z 1956 r. i rozebrano zasieki na granicy z Austrią - był to pierwszy odcinek żelaznej kurtyny, który zniknął. Latem tą drogą masowo uciekali na Zachód Niemcy z NRD.

3.Trójkątny Stół (1989 r.)

Rozmowy komunistycznych władz Węgier z opozycją rozpoczęte w czerwcu 1989 r. Na mocy ustaleń podpisanych we wrześniu zmieniono m.in. nazwę państwa na Republika Węgierska i przeprowadzono wolne wybory, w których komuniści ponieśli klęskę, a zwyciężyło Węgierskie Forum Demokratyczne.

4.Upadek muru berlińskiego (9 XI 1989 r.)

Jesienią 1989 r. w NRD trwały pokojowe demonstracje: 16 X w Lipsku, głównym ośrodku oporu, protestowało blisko 120 tys. osób, dzień później dymisję złożył Erich Honecker, a 4 XI w Berlinie Wschodnim demonstrowało blisko milion ludzi. 9 XI berliński szef partii przypadkowo ogłosił otwarcie granicy z Berlinem Zachodnim i RFN. Tłum ruszył pod mur i zaczął go rozbierać, a strażnicy nie reagowali.

5.Zjednoczenie Niemiec (3 X 1990 r.)

W grudniu 1989 r. kanclerz RFN Helmut Kohl przedstawił 10-punktowy plan zjednoczenia. 18 III 1990 r. odbyły się pierwsze i zarazem ostatnie wolne wybory w NRD, wygrane przez chadecję. 12 IX 1990 r. mocarstwa podpisały z RFN i NRD traktat akceptujący zjednoczenie. Wprowadzono unię walutową, a 3 X 1990 r. proces formalnie się zakończył. Kanclerzem zjednoczonych Niemiec pozostał Kohl.

6.Traktat z 12 IX 1990 r. w sprawie zjednoczenia Niemiec

Umowa podpisana w Moskwie przez RFN i NRD oraz USA, ZSRS, Francję i Wielką Brytanię. Prawa czterech mocarstw wobec Niemiec i Berlina wygasły, a granice zjednoczonych Niemiec uznano za ostateczne. Niemcy wyrzekły się roszczeń terytorialnych wobec sąsiadów (ważne dla Polski), zrezygnowały z broni atomowej, biologicznej i chemicznej i zobowiązały się zredukować armię.

7.Václav Havel (1936-2011)

Czeski pisarz i dramaturg, przywódca opozycji w Czechosłowacji. Współtworzył organizację opozycyjną Karta 77, za co był represjonowany, a w 1989 r. założył Forum Obywatelskie. Pod koniec 1989 r. został pierwszym prezydentem demokratycznej Czechosłowacji, a po jej podziale do 2003 r. był prezydentem Czech. Stał się symbolem pokojowej walki z komunizmem.

8.Aksamitna rewolucja (1989 r.)

Pokojowy upadek komunizmu w Czechosłowacji. Po brutalnym rozbiciu wiecu w Pradze 17 XI 1989 r. wybuchły strajki w całym kraju i po 10 dniach demonstracji zmieniły się władze. 10 XII odszedł prezydent Gustáv Husák, 28 XII na czele parlamentu stanął Alexander Dubček, przywódca Praskiej Wiosny, a 29 XII prezydentem został Václav Havel. Wolne wybory odbyły się w czerwcu 1990 r. Tempo przemian oddawało powiedzenie: Polska - 10 lat, Węgry - 10 miesięcy, Czechosłowacja - 10 dni.

9.„Aksamitny rozwód” (1 I 1993 r.)

Pokojowy podział Czechosłowacji na Czechy i Słowację. Wynikał z różnic historycznych, kulturowych i gospodarczych - transformacja była dla Słowacji bardziej bolesna. Jesienią 1992 r. decyzję o końcu wspólnego państwa podjęli Václav Klaus i Vladimír Mečiar, a zatwierdził ją parlament federalny. Nie zorganizowano referendum, choć większość obywateli była przeciw, a prezydent Havel na znak protestu podał się do dymisji.

10.Rewolucja w Rumunii (XII 1989 r.)

Jedyny kraj, w którym Jesień Narodów miała krwawy przebieg. 17 XII 1989 r. w Timişoarze milicja aresztowała węgierskiego pastora László Tőkésa, co wywołało protesty i starcia z tajną policją Securitate. Wiec poparcia dla Nicolae Ceauşescu w Bukareszcie 22 XII zmienił się w demonstrację przeciw niemu, a wojsko przeszło na stronę powstańców. 25 XII rozstrzelano dyktatora z żoną. Władzę przejął Front Ocalenia Narodowego.

11.Deklaracja niepodległości Litwy (11 III 1990 r.)

Litwa jako pierwsza z republik ZSRS ogłosiła niepodległość. Nie uznało jej wtedy żadne państwo, a Kreml wysłał do Wilna wojsko - w styczniu 1991 r. sowieccy komandosi zajęli wieżę telewizyjną. Jeszcze w 1991 r. Litwini pozbyli się jednak sowieckiej kontroli.

12.Pucz Janajewa (VIII 1991 r.)

Zbrojny zamach stanu, który zorganizowali współpracownicy Gorbaczowa z wiceprezydentem Giennadijem Janajewem na czele, by nie dopuścić do zapowiedzianego w sierpniu 1991 r. przekształcenia ZSRS w luźną federację. Pucz upadł dzięki postawie prezydenta Republiki Rosyjskiej Borysa Jelcyna, po którego stronie stanęło wojsko. Skompromitowana KPZS ogłosiła samorozwiązanie.

13.Porozumienie białowieskie (8 XII 1991 r.)

Umowa zawarta w Puszczy Białowieskiej przez przywódców Rosji (Borys Jelcyn), Białorusi (Stanisław Szuszkiewicz) i Ukrainy (Leonid Krawczuk). Postanowili utworzyć Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP), która miała zastąpić Związek Sowiecki. Porozumienie przypieczętowało rozpad ZSRS.

14.Rozpad ZSRS (26 XII 1991 r.)

Przyczyny: kryzys gospodarczy i pierestrojka Gorbaczowa, które ożywiły dążenia niepodległościowe republik, ogłoszenie niepodległości przez Litwę oraz utrata wpływów w Europie Środkowej w 1989 r. Po nieudanym puczu Janajewa kolejne republiki ogłaszały niepodległość. 26 XII 1991 r. Michaił Gorbaczow, pierwszy i ostatni prezydent ZSRS, ogłosił w telewizji likwidację państwa.

15.Podział arsenału nuklearnego ZSRS

Sowieckie głowice atomowe znalazły się początkowo w Rosji, Ukrainie, na Białorusi i w Kazachstanie. Ostatecznie tylko Rosja zachowała broń nuklearną, a pozostałe państwa przekazały ją Moskwie. W 1994 r. w zamian za oddanie głowic USA, Wielka Brytania i Rosja zobowiązały się chronić suwerenność i integralność terytorialną Ukrainy - Rosja złamała to w 2014 r., zajmując Krym.

16.Rosyjska strefa wpływów po 1991 r.

Rosja po rozpadzie ZSRS przeżywała do końca lat 90. głęboki kryzys, ale naciskała na inne państwa, ograniczając dostawy ropy i gazu. Wpływy w dawnych republikach utrzymywała przez organizacje: Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP), Organizację Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym (OUBZ, od 1994 r.), Związek Białorusi i Rosji (ZBiR, 1997 r.) i Euroazjatycką Unię Gospodarczą (2014 r.). Najściślej współpracuje z Rosją Białoruś, którą od 1994 r. rządzi Alaksandr Łukaszenka.

17.Rewolucje w Ukrainie (2004 i 2013-2014)

Pomarańczowa rewolucja wybuchła w 2004 r. po próbie otrucia kandydata opozycji Wiktora Juszczenki i sfałszowaniu wyborów prezydenckich - w jej wyniku Juszczenko został prezydentem. W 2010 r. wygrał Wiktor Janukowycz. Gdy jesienią 2013 r. odrzucił umowę stowarzyszeniową z UE, w Kijowie wybuchły protesty, których ośrodkiem był Euromajdan. W lutym 2014 r. Janukowycz zbiegł do Rosji, a Ukraina utraciła Krym i część obwodów donieckiego i ługańskiego.

18.Wojna o Górski Karabach (1988-1994)

Wojna azersko-ormiańska o Górski Karabach - ormiańską enklawę w Azerbejdżanie. Zakończyła się rozejmem, a tamtejsi Ormianie, wspierani przez Armenię, proklamowali niepodległość. We wrześniu 2023 r. cały region zajął zbrojnie Azerbejdżan, wspierany przez Turcję.

19.Wojny czeczeńskie

W 1991 r. Czeczenia, republika autonomiczna w Federacji Rosyjskiej, ogłosiła niepodległość, a jej prezydentem został Dżochar Dudajew. Pierwszą wojnę, rozpoczętą pod koniec 1994 r. z decyzji Jelcyna, zakończył rozejm w 1996 r. Drugą wojnę Putin rozpoczął w 1999 r. pod pretekstem zamachów w Rosji - Rosjanie zajęli całą Czeczenię i zniszczyli Grozny. Władzę objęli posłuszni Moskwie Kadyrowowie, a setki tysięcy ludzi uciekło z kraju.

20.Abchazja i Osetia Południowa

Dwa regiony Gruzji, które przy rosyjskiej pomocy zbrojnej ogłosiły niepodległość i nie uznają władzy w Tbilisi. Walki o Abchazję zaczęły się w 1989 r. W 2008 r. podczas rosyjskiej inwazji Gruzja ostatecznie straciła kontrolę nad Osetią Południową. Samą Gruzję przed okupacją uratowała postawa europejskich polityków z prezydentem Polski Lechem Kaczyńskim, który przybył do Tbilisi.

21.Naddniestrze

Zbuntowana prowincja Mołdawii zamieszkana w dużej mierze przez Rosjan, którzy sprzeciwiali się połączeniu Mołdawii z Rumunią i rumuńskiemu jako językowi urzędowemu. We wrześniu 1990 r. ogłosiła niepodległość jako Naddniestrzańska Republika Mołdawska. Nieuznawana na świecie, trwa dzięki stacjonującym tam wojskom rosyjskim.

22.Początek rozpadu Jugosławii (1980-1991)

Po śmierci Josipa Broza-Tito w 1980 r. słabła władza centralna i rosły nastroje nacjonalistyczne. Federalny rząd zdominowany przez Serbów stłumił zamieszki w Kosowie i zniósł jego autonomię. W styczniu 1990 r. rozpadł się Związek Komunistów Jugosławii. 25 VI 1991 r. niepodległość ogłosiły Słowenia i Chorwacja, a armia jugosłowiańska zaatakowała najpierw Słowenię, potem Chorwację - obie obroniły niepodległość.

23.Wojna w Bośni i Hercegowinie (1992-1995)

Gdy Bośnia i Hercegowina ogłosiła niepodległość, sprzeciwili się temu bośniaccy Serbowie. Bośniaccy Serbowie walczyli z muzułmańskimi Bośniakami, a potem włączyli się też bośniaccy Chorwaci. Wszystkie strony prowadziły czystki etniczne, największe - Serbowie. Zginęło ok. 100 tys. osób, a ONZ okazała się bezsilna. Wojnę zakończyło porozumienie w Dayton w USA (21 XI 1995 r.), po którym kraj podzielono na Republikę Serbską i Federację Bośni i Hercegowiny.

24.Masakra w Srebrenicy (VII 1995 r.)

Największa zbrodnia wojny w Bośni: bośniaccy Serbowie pod dowództwem gen. Ratko Mladicia rozstrzelali tysiące muzułmańskich mężczyzn i chłopców. Srebrenica była strefą bezpieczeństwa ONZ, ale stacjonujący tam holenderski batalion, bez rozkazów i wsparcia, nie zapobiegł zbrodni. Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii skazał Mladicia na dożywocie.

25.Kosowo i ostateczny rozpad Jugosławii

W 1996 r. Albańczycy z Kosowa podjęli walkę o oderwanie się od Serbii. Gdy w 1999 r. wojska serbskie uderzyły na nich, NATO zbombardowało Serbię i zmusiło ją do wycofania się z Kosowa. W 2003 r. Federalna Republika Jugosławii przyjęła nazwę Serbia i Czarnogóra, a w 2006 r. Czarnogórcy ogłosili w referendum niepodległość - był to koniec Jugosławii. W lutym 2008 r. niepodległość proklamowało Kosowo.

26.Traktat z Maastricht (7 II 1992 r.)

Traktat o Unii Europejskiej podpisany w holenderskim Maastricht przez 12 państw EWG, EWWiS i Euratomu. Zakładał ścisłą integrację gospodarczą i polityczną opartą na demokracji i wolnym rynku oraz trzy filary: unię polityczną (wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa), gospodarczą (wspólny rynek, polityka rolna, unia walutowa) i policyjno-sądowniczą (imigracja, przestępczość, terroryzm). Wszedł w życie 1 XI 1993 r. - to dzień powstania UE.

27.Rozszerzenia Unii Europejskiej

UE założyło 12 państw. W 1995 r. dołączyły Austria, Finlandia i Szwecja, w 2004 r. aż 10 państw, w tym Polska, w 2007 r. Bułgaria i Rumunia, a w 2013 r. Chorwacja. 31 I 2020 r. Unię opuściła Wielka Brytania, po referendum z 2016 r. (brexit). Obecnie UE liczy 27 państw i ok. 450 mln mieszkańców.

28.Parlament Europejski

Organ UE reprezentujący obywateli. Powstał w 1952 r. jako Wspólne Zgromadzenie EWWiS, a od 1979 r. posłów wybiera się w wyborach bezpośrednich co pięć lat; liczba posłów z danego kraju zależy od jego ludności. Razem z Radą UE uchwala prawo i budżet Unii oraz kontroluje Komisję Europejską. Obraduje w Strasburgu i Brukseli.

29.Komisja Europejska

Organ wykonawczy UE, zwany rządem Unii, powstały w 1958 r. z siedzibą w Brukseli. Tworzą ją przewodniczący i komisarze - po jednym z każdego państwa, każdy odpowiada za inną dziedzinę. Opracowuje projekty aktów prawnych, realizuje politykę i budżet UE, pilnuje stosowania prawa unijnego i negocjuje umowy międzynarodowe. Jej skład zatwierdza Rada Europejska.

30.Rada Europejska a Rada Unii Europejskiej

Rada Europejska (formalna instytucja od 2009 r., Bruksela) to przywódcy państw UE, jej przewodniczący wybierany na 2,5 roku, zwany prezydentem UE, oraz przewodniczący Komisji - wyznacza ogólne cele i priorytety Unii. Rada Unii Europejskiej to ministrowie z państw członkowskich, spotykający się według dziedzin; razem z Parlamentem uchwala prawo i budżet, a przewodnictwo w niej co pół roku przechodzi na inne państwo.

31.Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

Najważniejszy organ sądowy UE z siedzibą w Luksemburgu. Tworzą go sędziowie, po jednym z każdego państwa, oraz rzecznicy generalni. Orzeka o zgodności aktów unijnych z prawem, kontroluje, czy państwa wypełniają zobowiązania traktatowe, i rozstrzyga spory, np. skargi jednych państw na inne. Jego orzeczenia wiążą wszystkie państwa członkowskie.

32.Strefa Schengen

Obszar państw, między którymi zniesiono kontrole graniczne, co obniżyło koszty transportu i ułatwiło turystykę. 14 VI 1985 r. w Schengen w Luksemburgu pięć państw zawarło układ o stopniowym znoszeniu kontroli na wspólnych granicach. Strefa działa od 26 III 1995 r.; należy do niej większość państw UE oraz Islandia, Norwegia, Szwajcaria i Liechtenstein. Polska weszła do niej 21 XII 2007 r.

33.Wspólna waluta euro

Wspólna waluta UE, przewidziana w traktacie z Maastricht. Od 1 I 2002 r. obowiązywała w 12 krajach Unii - była to największa operacja walutowa w historii. Później przyjęły ją kolejne państwa, m.in. w 2023 r. Chorwacja. Kraj chcący wprowadzić euro musi mieć m.in. niską inflację i niski deficyt budżetowy. O wartość waluty dbają Europejski Bank Centralny i Komisja Europejska.

34.Symbole Unii Europejskiej

Hymn - Oda do radości z IX Symfonii Ludwiga van Beethovena (w wersji instrumentalnej), flaga z 12 złotymi gwiazdami na niebieskim tle (wprowadzona przez Radę Europy w 1955 r.; liczba gwiazd nie zależy od liczby członków), dewiza „Zjednoczona w różnorodności”, Dzień Europy 9 maja (rocznica planu Schumana z 1950 r.), domena .eu i paszporty z ciemnoczerwonymi okładkami.

35.Kryteria kopenhaskie (1993 r.)

Warunki członkostwa w UE ustalone na szczycie Rady Europejskiej w Kopenhadze. Członkiem może zostać państwo europejskie, w którym istnieje stabilna demokracja, przestrzega się praw człowieka, szanuje prawa mniejszości narodowych, a gospodarka opiera się na zasadach wolnorynkowych.

36.Wycofanie wojsk rosyjskich z Polski (1993 r.)

Wojska sowieckie stacjonowały w Polsce od 1945 r., głównie na Dolnym Śląsku (Legnicę nazywano Małą Moskwą). Rząd Mazowieckiego zwlekał z rozmowami, bo obawiał się, że zjednoczone Niemcy zakwestionują polską granicę zachodnią. W 1991 r. rozwiązano RWPG (28 VI) i Układ Warszawski (1 VII), a porozumienie w sprawie wycofania wojsk osiągnięto z prezydentem Rosji Borysem Jelcynem. Ostatnie oddziały wyjechały 17 IX 1993 r., w 54. rocznicę napaści sowieckiej na Polskę.

37.Droga Polski do NATO (1990-1999)

W 1990 r. rząd Mazowieckiego nawiązał stosunki z NATO, a w 1992 r. rząd Jana Olszewskiego jako pierwszy podjął sprawę członkostwa. W 1994 r. Polska przystąpiła do programu Partnerstwo dla Pokoju (wspólne ćwiczenia z NATO), a jej żołnierze brali udział w misjach, m.in. na Haiti i w Bośni i Hercegowinie. W 1997 r. NATO zaprosiło Polskę, Czechy i Węgry do rozmów, a w 1999 r. - do członkostwa.

38.Przystąpienie Polski do NATO (12 III 1999 r.)

Po zaproszeniu ze stycznia 1999 r. prezydent Aleksander Kwaśniewski podpisał akt przystąpienia, a 12 III 1999 r. minister spraw zagranicznych Bronisław Geremek przekazał go władzom USA. Razem z Polską do NATO weszły Czechy i Węgry. Najważniejszy skutek to gwarancja bezpieczeństwa: według art. 5 traktatu waszyngtońskiego wszyscy członkowie wspólnie odpowiadają za bezpieczeństwo każdego z nich.

39.Droga Polski do Unii Europejskiej (1991-2004)

16 XII 1991 r. Polska podpisała z EWG Układ Europejski (umowę stowarzyszeniową), którego celem było pełne członkostwo. W 1994 r. złożyła wniosek o członkostwo, a negocjacje akcesyjne zakończyły się w grudniu 2002 r. 16 IV 2003 r. w Atenach podpisała traktat akcesyjny. W referendum 7-8 VI 2003 r. ponad 77% głosujących poparło wejście do UE. 1 V 2004 r. Polska została członkiem Unii.

40.Skutki członkostwa Polski w UE

Fundusze unijne przyspieszyły budowę dróg i autostrad, modernizację kolei i inwestycje samorządów. Rolnictwo objęto dopłatami bezpośrednimi, a polskie firmy zyskały dostęp do rynku europejskiego. Polacy mogli legalnie pracować w części krajów UE - w latach 2004-2010 wyjechało ok. 2-3 mln osób. Wzrosła rola Polski: Jerzy Buzek kierował Parlamentem Europejskim, a Donald Tusk - Radą Europejską.