PRL Gomułki i Gierka - Poznać przeszłość 4 (ZP)

1.Mała stabilizacja

Określenie rządów Władysława Gomułki, wzięte od tytułu sztuki Tadeusza Różewicza. Zniknął strach przed bezpodstawnym aresztowaniem i nachalna indoktrynacja, ale ustrój się nie zmienił, Polska pozostała zależna od Moskwy, a poziom życia rósł powoli i brakowało towarów, np. mięsa.

2.Gospodarka za rządów Gomułki

Gospodarka centralnie sterowana, oparta na planach pięcioletnich. W drugiej połowie lat 50. rozwijano przemysł spożywczy, a w latach 60. znów przemysł ciężki: zakłady petrochemiczne w Płocku, kopalnie miedzi w Lubinie i Polkowicach, produkcję Fiata 125p na licencji. Przemysł opierał się na przestarzałych, energochłonnych technologiach.

3.List 34 (III 1964 r.)

List 34 intelektualistów, pisarzy i naukowców z inicjatywy poety Antoniego Słonimskiego, protestujący przeciwko cenzurze i obniżaniu wydatków na kulturę. Władze odpowiedziały represjami.

4.Jacek Kuroń i Karol Modzelewski

Młodzi działacze PZPR, którzy w liście otwartym do członków partii skrytykowali z pozycji lewicowych politykę władz i domagali się reform, by uczynić socjalizm bardziej demokratycznym. Wydalono ich z partii i skazano na kilka lat więzienia. Wychowankowie Kuronia, zwani „komandosami”, bez zapowiedzi zjawiali się na zebraniach partyjnych i wytykali wady systemu.

5.Stosunki państwo-Kościół za Gomułki

Początkowo pojednanie: więcej zezwoleń na budowę kościołów, swoboda pielgrzymek, a Kościół zachęcał do udziału w wyborach w styczniu 1957 r. Gdy Gomułka umocnił władzę, stosunki się ochłodziły, bo komunistów niepokoiła rosnąca religijność społeczeństwa.

6.Restrykcje wobec Kościoła w latach 60.

Usunięto religię i krzyże ze szkół, kleryków wcielano do wojska, oficerom wojska i milicji zakazano udziału w nabożeństwach i ślubów kościelnych, wstrzymano pozwolenia na budowę kościołów, a 6 stycznia i 15 sierpnia przestały być dniami wolnymi od pracy.

7.List biskupów polskich do biskupów niemieckich (XI 1965 r.)

List o pojednaniu polsko-niemieckim ze słowami „udzielamy wybaczenia i prosimy o nie”. W PRL wywołał burzę - podporządkowane komunistom media wykorzystywały antyniemieckie nastroje, by osłabić autorytet prymasa Wyszyńskiego i Kościoła.

8.Obchody 1966 r. - Millennium Chrztu Polski i Tysiąclecie Państwa Polskiego

Kościół obchodził Millennium (Tysiąclecie) Chrztu Polski z kulminacją 3 V 1966 r. na Jasnej Górze, przypominając o związku Polski z chrześcijaństwem i Zachodem. Władze zorganizowały konkurencyjne obchody Tysiąclecia Państwa Polskiego (m.in. akcja budowy tysiąca szkół na tysiąclecie) i utrudniały uroczystości kościelne.

9.„Partyzanci” (frakcja w PZPR)

Frakcja kierowana przez ministra spraw wewnętrznych Mieczysława Moczara, dążąca do zdominowania PZPR. Po zerwaniu przez PRL stosunków z Izraelem po wojnie sześciodniowej (1967 r.) zarzucała przeciwnikom w partii żydowskie pochodzenie.

10.Zdjęcie „Dziadów” ze sceny (I 1968 r.)

Władze zakazały wystawiania „Dziadów” Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka, bo publiczność odczytywała dramat jako antyrosyjski. Zaprotestowali intelektualiści (Antoni Słonimski, Paweł Jasienica, Stefan Kisielewski, który nazwał cenzurę „dyktaturą ciemniaków”) oraz studenci z kręgu „komandosów”.

11.Wydarzenia marcowe 1968 r.

4 III władze relegowały z Uniwersytetu Warszawskiego Adama Michnika i Henryka Szlajfera. 8 III 1968 r. pokojowy wiec studentów na UW rozbiły „aktyw robotniczy” PZPR i milicja, a protesty objęły inne uczelnie. Studentów bronili m.in. Episkopat i koło poselskie „Znak”. 19 III Gomułka potępił demonstrantów.

12.Kampania antysemicka 1968 r.

Nagonka na Polaków pochodzenia żydowskiego, którą podsycał Gomułka - w przemówieniu z 19 III 1968 r. zarzucił Żydom nielojalność i zachęcał ich do emigracji. Kraj opuściło ok. 15 tys. osób, pozbawionych obywatelstwa i mienia, w dużej części inteligencji. Kampania skompromitowała PRL na forum międzynarodowym.

13.Wydarzenia grudniowe 1970 r.

Protesty robotników Wybrzeża po podwyżkach cen żywności wprowadzonych 13 XII 1970 r. 14 XII zastrajkowała Stocznia Gdańska, a tłum podpalił gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR. 15 XII doszło do starć, w Gdańsku ogłoszono stan wyjątkowy. Protesty objęły też Gdynię, Szczecin i Elbląg; władze użyły wojska i milicji, zginęło ponad 40 osób.

14.Czarny czwartek (17 XII 1970 r.)

W Gdyni wojsko otworzyło ogień do robotników stoczni i portu, którzy na wezwanie wicepremiera Stanisława Kociołka szli do pracy. Symbolem ofiar stał się 18-letni Zbyszek Godlewski, opiewany w balladzie jako Janek Wiśniewski.

15.Skutki Grudnia 1970 r.

Gomułka stracił zaufanie społeczeństwa i poparcie Moskwy - 20 XII 1970 r. odwołano go, a I sekretarzem został popierany przez Breżniewa Edward Gierek. Winnych użycia broni nigdy nie ukarano. Pomnik Ofiar Grudnia '70 w Gdyni wzniesiono dopiero w 1980 r.

16.Polska szkoła filmowa i polska szkoła plakatu

Polska szkoła filmowa, która po 1956 r. podjęła rozrachunek z II wojną światową i mitem polskiego bohaterstwa, zasłynęła filmami Andrzeja Wajdy (m.in. „Popiół i diament”), Andrzeja Munka i Jerzego Kawalerowicza. Polska szkoła plakatu była ceniona za oszczędną, a zarazem mistrzowską formę.

17.Kultura masowa i literatura lat 60.

Telewizja nadawała w latach 1952-1970 jeden czarno-biały program, w tym Teatr Telewizji, Kabaret Starszych Panów i seriale („Stawka większa niż życie”, „Czterej pancerni i pies”). Czytano nonkonformistów Marka Hłaskę i Leopolda Tyrmanda, a z emigracji wrócili m.in. Melchior Wańkowicz i Zofia Kossak-Szczucka.

18.Polska emigracja po 1945 r.

Na Zachodzie, głównie w Wielkiej Brytanii, pozostała duża część elit - emigracja liczyła ok. 150 tys. osób. Głównym ośrodkiem kultury był Londyn z blisko 40 polskimi instytucjami. Na emigracji tworzyli m.in. Gustaw Herling-Grudziński, Witold Gombrowicz, Jan Lechoń, Józef Czapski oraz od 1951 r. Czesław Miłosz.

19.Paryska „Kultura”

Najbardziej opiniotwórczy miesięcznik polskiej emigracji, założony w Paryżu przez Jerzego Giedroycia. W ramach Instytutu Literackiego wydano ponad 500 książek autorów zakazanych w Polsce.

20.Edward Gierek

I sekretarz KC PZPR od 20 XII 1970 r. do 6 IX 1980 r., wcześniej szef partii na Śląsku. Premierem został Piotr Jaroszewicz. Gierek spotkał się ze strajkującymi stoczniowcami i wycofał podwyżki cen, choć były ekonomicznie niezbędne. Uchodził za nowoczesnego polityka i budował wizerunek dobrego gospodarza.

21.Modernizacja na kredyt

Plan Gierka: za kredyty zaciągnięte na Zachodzie kupić licencje, budować fabryki i infrastrukturę, a z eksportu wyprodukowanych towarów spłacać długi. W latach 1972-1974 rosły dochód narodowy, produkcja, płace i konsumpcja.

22.Fiat 126p („maluch”)

Samochód produkowany w Tychach i Bielsku-Białej na licencji kupionej od Włochów - symbol gospodarki Gierka. Był trudno dostępny: na przydział czekało się kilka lat.

23.Inwestycje epoki Gierka

M.in. Port Północny i Rafineria Gdańska, Trasa Łazienkowska i Dworzec Centralny w Warszawie, kopalnia węgla brunatnego w Bełchatowie, odbudowa Zamku Królewskiego w Warszawie oraz trasa szybkiego ruchu Warszawa-Katowice. Największą inwestycją była nierentowna Huta Katowice.

24.Bloki z wielkiej płyty

Bloki składane z gotowych elementów z tzw. fabryk domów. W latach 70. oddawano ok. 200 tys. mieszkań rocznie, a mimo to niedobór rósł, bo w dorosłość wchodził powojenny wyż demograficzny, ludzie przenosili się ze wsi do miast i odchodzono od rodziny wielopokoleniowej.

25.Otwarcie PRL na Zachód za Gierka

Gierek utrzymywał dobre stosunki z przywódcami Francji i RFN, a Polskę odwiedziło trzech prezydentów USA. W 1972 r. otwarto granicę z NRD, a w 1973 r. z Czechosłowacją; łatwiej było dostać paszport i wyjechać na Zachód. W 1977 r. Gierek jako pierwszy komunistyczny przywódca Polski spotkał się z papieżem Pawłem VI.

26.Propaganda sukcesu

Propaganda czasów Gierka, głównie telewizyjna, przekonująca, że Polska jest 10. potęgą gospodarczą świata. Odbiegała od rzeczywistości: kupione licencje były zwykle przestarzałe, a nadal rozbudowywano nierentowny przemysł ciężki.

27.Kryzys gospodarczy w Polsce od 1975 r.

Po kryzysie paliwowym z 1973 r. wzrosło oprocentowanie kredytów i PRL miała coraz większe problemy ze spłatą długów. Zadłużenie w 1980 r. sięgnęło blisko 24 mld dolarów i Polska stała się niewypłacalna. Rosły bieda, poczucie beznadziei i emigracja.

28.Nowelizacja Konstytucji PRL (1976 r.)

Sejm wprowadził do konstytucji zapisy o przewodniej roli PZPR i przyjaźni z ZSRS, co wynikało z zależności od Moskwy (doktryna Breżniewa). Zmiany wywołały protesty opozycji i Kościoła.

29.Wydarzenia radomskie (25 VI 1976 r.)

Protest po ogłoszeniu w czerwcu 1976 r. podwyżki cen żywności. W Radomiu strajk zaczął się w Zakładach Metalowych „Łucznik” i objął ok. 20 tys. osób z ponad 30 zakładów; tłum podpalił gmach Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Protestowano też w Ursusie i Płocku. MO i ZOMO spacyfikowały strajk, zginęło dwóch robotników.

30.Ścieżka zdrowia i wilczy bilet

Ścieżka zdrowia - forma tortur: zatrzymanych przepuszczano między dwoma szeregami milicjantów bijących ich pałkami. Wilczy bilet - opinia wydawana zwolnionym z pracy, która bardzo utrudniała znalezienie nowego zatrudnienia. Obie represje dotknęły robotników po protestach z czerwca 1976 r.

31.Komitet Obrony Robotników (KOR, IX 1976 r.)

Jawna organizacja opozycji, utworzona m.in. przez Jacka Kuronia, Jana Józefa Lipskiego, Jana Lityńskiego i Antoniego Macierewicza, by pomagać represjonowanym robotnikom. Udzielała pomocy prawnej i medycznej, zbierała pieniądze dla rodzin i ujawniała łamanie praw człowieka; wydawała pismo „Robotnik”. W 1977 r. przekształcił się w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”.

32.Studencki Komitet Solidarności (SKS)

Opozycyjna organizacja studencka powstała po zabójstwie w Krakowie w maju 1977 r. studenta Stanisława Pyjasa, współpracownika KOR-u.

33.ROPCiO i Konfederacja Polski Niepodległej (KPN)

Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (wiosna 1977 r.) skupiał działaczy prawicowych i antykomunistycznych z Andrzejem Czumą i Leszkiem Moczulskim. Moczulski założył we wrześniu 1979 r. KPN - pierwszą partię antykomunistyczną w bloku wschodnim.

34.Wolne Związki Zawodowe (WZZ, 1978 r.) i Ruch Młodej Polski

WZZ broniły praw pracowniczych i obywatelskich; na Śląsku tworzył je Kazimierz Świtoń, a na Wybrzeżu m.in. Bogdan Borusewicz, Andrzej Gwiazda, Anna Walentynowicz i Lech Wałęsa. Ruch Młodej Polski (Gdańsk, 1979 r.) skupiał młodzież katolicką z Aleksandrem Hallem na czele.

35.Latający Uniwersytet (1977 r.)

Niezależne wykłady łamiące państwowy monopol na nauczanie akademickie, przekształcone w 1978 r. w Towarzystwo Kursów Naukowych. Upowszechniały treści objęte cenzurą, m.in. z historii i literatury.

36.Drugi obieg

Nielegalne wydawanie książek, czasopism i ulotek poza cenzurą. Pierwszym wydawnictwem drugiego obiegu była Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA (1977 r.), która wydała m.in. „Archipelag GUŁag” Sołżenicyna i zakazane utwory Miłosza i Gombrowicza.

37.Wybór Karola Wojtyły na papieża (16 X 1978 r.)

Arcybiskup krakowski Karol Wojtyła został papieżem i przyjął imię Jan Paweł II. Gierek, dążący do poprawnych relacji z Kościołem, wysłał gratulacje, a delegacja rządowa uczestniczyła w inauguracji pontyfikatu, który trwał 27 lat.

38.I pielgrzymka Jana Pawła II do Polski (2 VI 1979 r.)

Ośmiodniowa pielgrzymka pod hasłem „Gaude Mater Polonia”. Msze zgromadziły ponad 1,5 mln osób, co pokazało Polakom siłę społeczeństwa. Na Placu Zwycięstwa w Warszawie padły słowa „Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi!”, odebrane jako zapowiedź zmian.