Komuniści u władzy, stalinizm i odwilż 1956 - Poznać przeszłość 4 (ZP)

1.Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN)

Samozwańczy rząd komunistów wybranych przez Sowietów, powołany w Moskwie i zatwierdzony przez Stalina. Tworzyli go działacze ZPP i KRN, a przewodniczącym był Edward Osóbka-Morawski. Od 1 VIII 1944 r. rezydował w Lublinie i zarządzał tzw. Polską lubelską - ziemiami między linią Curzona a Wisłą.

2.Manifest PKWN (22 VII 1944 r.)

Program PKWN ogłoszony przez komunistyczne Radio „Moskwa”. Odmawiał legalności władzom na emigracji, uznawał konstytucję kwietniową za nieobowiązującą i przywracał konstytucję marcową z 1921 r., zapowiadał rządy parlamentu i reformę rolną bez odszkodowania. Dla pozorów niezależności od ZSRS nie zapowiadał wprost komunizmu.

3.Rząd Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej (31 XII 1944 r.)

Rząd, w który przekształcono PKWN; premierem był Edward Osóbka-Morawski. Uznawały go tylko ZSRS, Jugosławia i Czechosłowacja. W lutym 1945 r. przeniósł się do zrujnowanej Warszawy.

4.Granica wschodnia Polski po 1945 r.

Oparta na linii Curzona (propozycji granicy z grudnia 1919 r.), co Wielka Trójka ustaliła w Teheranie w 1943 r. i potwierdziła w Jałcie w 1945 r. PKWN zrzekł się Kresów w porozumieniu z ZSRS z 27 VII 1944 r. Kresy z Wilnem, Grodnem i Lwowem (ok. 180 tys. km²) włączono do ZSRS, a granicę usankcjonował układ z 16 VIII 1945 r.

5.Granica południowa Polski po 1945 r.

W maju 1945 r. granica z Czechosłowacją wróciła do stanu sprzed września 1938 r., więc Zaolzie oraz część Spisza i Orawy ponownie przypadły Czechosłowacji. Odrzucono jej pretensje do Kotliny Kłodzkiej i Raciborza. Ostateczny układ graniczny podpisano w 1958 r.

6.Granica zachodnia - decyzje konferencji w Poczdamie (1945 r.)

Alianci przekazali pod polską administrację Pomorze Zachodnie, ziemię lubuską, Dolny i Górny Śląsk, Wolne Miasto Gdańsk, Warmię i Mazury (prawie 104 tys. km²). Ostatecznie miał o nich zdecydować traktat pokojowy z Niemcami, a do tego czasu gwarantem granic był ZSRS. W Poczdamie zdecydowano też o wysiedleniu Niemców z tych ziem.

7.Ziemie Odzyskane

Propagandowa nazwa ziem przyłączonych do Polski na zachodzie i północy. Były wysoko rozwinięte gospodarczo, a mimo demontażu części fabryk przez Sowietów ich włączenie było dla Polski korzystne. Zasiedlano je osadnikami z Polski centralnej, Wielkopolski i Kresów. Polska liczyła odtąd 312 tys. km² i miała znacznie dłuższe wybrzeże niż przed wojną.

8.Straty wojenne Polski

Polska była najbardziej zrujnowanym państwem Europy. Wojny nie przeżyło ok. 6 mln mieszkańców - ok. 3 mln Żydów i podobna liczba Polaków; ludność spadła z 35 mln (1939 r.) do ok. 24 mln (1945 r.). Niemal zrównano z ziemią Warszawę (ok. 85% zniszczeń w centrum), Gdańsk, Szczecin i Wrocław.

9.Powojenne przesiedlenia ludności w Polsce

W latach 1945-1950 przymusowo wysiedlono prawie wszystkich Niemców z Ziem Odzyskanych. Na ich miejsce przybyli Polacy z ziem włączonych do ZSRS, wracający z obczyzny i ponad 3 mln osób z Polski centralnej. Stalin dążył do jednolitości narodowej - w 1950 r. Polacy stanowili 97,7% ludności.

10.Akcja „Wisła” (1947 r.)

Przesiedlenie ludności ukraińskiej z południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane po zabójstwie gen. Karola Świerczewskiego przez UPA. Do lipca 1947 r. wysiedlono ponad 140 tys. osób i rozproszono je na Pomorzu, Dolnym Śląsku oraz Warmii i Mazurach, aby zlikwidować zaplecze UPA.

11.Pogrom kielecki (1946 r.)

Krwawe wydarzenia w Kielcach, sprowokowane prawdopodobnie przez komunistyczne służby bezpieczeństwa, w których zginęło ok. 40 Żydów. Pod jego wpływem część ocalałych z Holokaustu zdecydowała się na emigrację, głównie do Palestyny.

12.Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (VI 1945 r.)

Rząd Edwarda Osóbki-Morawskiego o składzie uzgodnionym ze Stalinem, zdominowany przez komunistów. Wicepremierem i ministrem rolnictwa został Stanisław Mikołajczyk, który założył Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL) - największą partię opozycji. 5 VII 1945 r. rząd uznały USA i Wielka Brytania.

13.Referendum ludowe (30 VI 1946 r.)

Głosowanie nad trzema pytaniami: o likwidację senatu, o nacjonalizację przemysłu i reformę rolną oraz o granice na Bałtyku, Odrze i Nysie Łużyckiej. Komuniści agitowali za „3 razy tak”, a PSL za „nie” na pierwsze pytanie. Wyniki sfałszowano. Referendum pozwoliło komunistom sprawdzić nastroje społeczne i opracować metody fałszowania głosowań.

14.Wybory do Sejmu Ustawodawczego (19 I 1947 r.)

Wybory poprzedzone represjami wobec PSL (zabito ponad 120 działaczy). Komuniści wystartowali w Bloku Demokratycznym (PPR, PPS, SL, SD). Wynik sfałszowano: oficjalnie Blok zdobył 80% głosów, a PSL 10%. W lutym 1947 r. sejm wybrał na prezydenta Bolesława Bieruta, a premierem został Józef Cyrankiewicz.

15.Jak komuniści przejęli władzę w Polsce?

Etapami: ogłoszenie Manifestu PKWN (22 VII 1944 r.), przekształcenie PKWN w Rząd Tymczasowy (31 XII 1944 r.), utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej (VI 1945 r.), sfałszowane referendum ludowe (30 VI 1946 r.) i sfałszowane wybory do sejmu (19 I 1947 r.).

16.Reforma rolna (dekret z 6 IX 1944 r.)

Wywłaszczenie bez odszkodowania majątków powyżej 50 ha użytków rolnych (na Ziemiach Odzyskanych - powyżej 100 ha) i rozdanie działek po ok. 2-3 ha najuboższym chłopom. Miała zdobyć komunistom poparcie chłopów. Zlikwidowała ziemiaństwo jako warstwę i zmniejszyła liczbę bezrolnych, ale utrwaliła rozdrobnienie gospodarstw.

17.Nacjonalizacja przemysłu i handlu (1946-1947)

Przejęcie przez państwo bez odszkodowania przedsiębiorstw Niemców i „zdrajców narodu”, zakładów strategicznych działów gospodarki (m.in. wydobywczego i poligraficznego) oraz pozostałych firm zatrudniających powyżej 50 osób na jedną zmianę. Przeprowadził ją minister Hilary Minc.

18.Plan trzyletni (1947-1949)

Pierwszy powojenny plan gospodarczy, opracowany przez Centralny Urząd Planowania. Jego celem była odbudowa gospodarki i produkcja towarów pierwszej potrzeby. Jako jedyny plan w powojennej historii Polski zakończył się sukcesem - wykonano go dwa miesiące przed terminem.

19.Wyścig pracy

Przeniesiony ze ZSRS system współzawodnictwa, w którym robotnicy przekraczali normy w zamian za wyróżnienia i nagrody. Pierwszym propagandowym bohaterem był górnik Wincenty Pstrowski. Wyniki przodowników często były wysiłkiem kilku osób.

20.Plan sześcioletni (1950-1955)

Plan intensywnego uprzemysłowienia według wytycznych z Moskwy, przygotowany pod kierunkiem Hilarego Minca. Rozwijano przemysł ciężki, służący w znacznej mierze zbrojeniom, a zaniedbano przemysł lekki, spożywczy i rolnictwo, co obniżyło poziom życia. Symbolem planu jest Nowa Huta z kombinatem metalurgicznym.

21.Bitwa o handel (od 1947 r.)

Rozpoczęta przez ministra Minca walka z prywatnym handlem i rzemiosłem, rzekomo grożącymi odrodzeniem kapitalizmu. Zmalała liczba prywatnych sklepów i hurtowni, co utrudniło dostęp do towarów, a rzemieślników zmuszono do pracy w spółdzielniach.

22.Kolektywizacja rolnictwa (1948-1956)

Próba upaństwowienia rolnictwa: utworzono ponad 8 tys. spółdzielni rolniczych, a od 1949 r. Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR). Na rolników indywidualnych nakładano obowiązkowe kontyngenty (dostawy na rzecz państwa) i wysokie podatki. Kolektywizacja się nie powiodła - większość rolników zachowała gospodarstwa.

23.Proces szesnastu (VI 1945 r.)

Proces pokazowy (oparty często na fałszywych oskarżeniach, by zastraszyć obywateli) przywódców Polskiego Państwa Podziemnego w Moskwie. W marcu 1945 r. aresztowano ich w Pruszkowie, choć gen. NKWD Iwan Sierow obiecał im bezpieczeństwo; byli wśród nich gen. Leopold Okulicki, Jan Stanisław Jankowski i Kazimierz Pużak. Okulicki, który 19 I 1945 r. rozwiązał AK, i Jankowski zmarli w sowieckich więzieniach.

24.Żołnierze niezłomni (wyklęci)

Żołnierze antykomunistycznego podziemia (ok. 25-30 tys.) z organizacji takich jak Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (WiN), NSZ i NZW. Walczyli z NKWD, UB, KBW, MO i wojskiem, m.in. pod Kuryłówką i w Lesie Stockim. Oddziały kpt. Antoniego Hedy „Szarego” rozbiły w 1945 r. więzienia w Radomiu i Kielcach.

25.Obława augustowska (VII 1945 r.)

Operacja NKWD i UB w okolicach Augustowa, gdzie działały liczne oddziały partyzanckie. Zamordowano lub uwięziono ponad 2 tys. żołnierzy podziemia i pomagających im mieszkańców.

26.Bohaterowie podziemia skazani na śmierć

Na śmierć skazano m.in. rtm. Witolda Pileckiego, autora raportów o zbrodniach w Auschwitz, ppłk. Łukasza Cieplińskiego „Pługa” z WiN, sanitariuszkę AK Danutę Siedzikównę „Inkę” i szefa Kedywu AK gen. Augusta Emila Fieldorfa „Nila” (stracony w 1953 r.). Ciała wielu ofiar potajemnie zakopano na Łączce na Powązkach.

27.Budowa systemu jednopartyjnego

Stopniowa likwidacja partii niezależnych od komunistów: w 1944 r. nie dopuszczono do reaktywacji Stronnictwa Narodowego i rozbito Stronnictwo Pracy, po wyborach 1947 r. rozbito PSL, a Mikołajczyka zmuszono do emigracji. W 1948 r. powstała PZPR, a w 1949 r. resztki PSL połączono z SL w Zjednoczone Stronnictwo Ludowe (ZSL).

28.Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR)

Komunistyczna partia utworzona w grudniu 1948 r. z połączenia PPR i PPS. Na jej czele stanął prezydent Bolesław Bierut - formalnie bezpartyjny, a w rzeczywistości długoletni komunista i współpracownik sowieckich służb.

29.Odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne

Zarzut postawiony w czerwcu 1948 r. Władysławowi Gomułce, zwolennikowi polskiej drogi do socjalizmu, który sprzeciwiał się m.in. przymusowej kolektywizacji. Gomułkę i jego zwolenników usunięto z partii i uwięziono.

30.Okres stalinowski w Polsce (1948-1956)

Czas wdrażania wzorców sowieckich w polityce, gospodarce i kulturze: kult Stalina, indoktrynacja, kontrola władz i służb nad życiem społecznym, terror i izolacja od Zachodu. Inwigilowano 1/3 dorosłych, a represje uzasadniano tezą Stalina o zaostrzaniu się walki klasowej. W 1949 r. ministrem obrony został Konstanty Rokossowski.

31.Konstytucja PRL (22 VII 1952 r.)

Ustawa wzorowana na konstytucji ZSRS i poprawiona przez Stalina. Wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa, odebrała orłowi koronę, odrzuciła trójpodział władzy, pozostawiła tylko sejm i zlikwidowała urząd prezydenta na rzecz Rady Państwa. Z licznymi zmianami obowiązywała do 1997 r.

32.Prześladowania Kościoła w okresie stalinowskim

Władze dążyły do ateizacji: inwigilowały i więziły księży, przejęły majątek kościelny, w 1953 r. aresztowały bp. Czesława Kaczmarka. Prymas Stefan Wyszyński odmówił podporządkowania Kościoła („Non possumus”) i był internowany w latach 1953-1956. Kościół osłabiano przez Stowarzyszenie PAX Bolesława Piaseckiego i ruch księży patriotów.

33.Socrealizm (realizm socjalistyczny)

Obowiązujący od 1949 r. (zjazd literatów w Szczecinie) kierunek w kulturze, przejęty z ZSRS. Dzieła wychwalały partię, przywódców i życie w komunizmie: powieść produkcyjna, filmy propagandowe, obrazy o pracy robotników. W tym stylu zbudowano Nową Hutę, MDM i Pałac Kultury i Nauki - „dar” ZSRS.

34.Ucieczka ppłk. Józefa Światły (XII 1953 r.)

Wysoki funkcjonariusz Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego uciekł na Zachód i w audycjach Radia Wolna Europa ujawnił zbrodnie stalinistów i przywileje władz. W efekcie MBP przekształcono w Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, a 13 XII 1954 r. uwolniono Władysława Gomułkę.

35.Odwilż w kulturze (1955 r.)

Odejście od socrealizmu: ukazały się powieść Leopolda Tyrmanda „Zły” i „Poemat dla dorosłych” Adama Ważyka o życiu budowniczych Nowej Huty, a wystawa „Arsenał” zerwała z socrealizmem w sztuce. Osłabła cenzura - reform żądało pismo „Po Prostu”.

36.Puławianie i natolińczycy

Dwie frakcje w PZPR po śmierci Stalina. Puławianie postulowali zmiany systemowe i liberalizację, aby utrzymać władzę. Natolińczycy byli przeciwni łagodzeniu reżimu i chcieli zachować silną władzę i kontrolę nad społeczeństwem.

37.Tajny referat Chruszczowa (24/25 II 1956 r.)

Wystąpienie Nikity Chruszczowa na XX Zjeździe KPZS, w którym potępił kult Stalina i ujawnił niektóre jego zbrodnie. Przyspieszył zmiany w Polsce: w marcu 1956 r. zmarł w Moskwie Bolesław Bierut, a I sekretarzem PZPR został Edward Ochab.

38.Poznański Czerwiec (28-30 VI 1956 r.)

Demonstracje robotników Poznania, głównie z Zakładów im. Hipolita Cegielskiego. Żądali m.in. zwrotu nieprawnie pobranego podatku, obniżenia norm i podwyżek płac, potem pojawiły się hasła antykomunistyczne. Władze użyły wojska i czołgów, zginęło ok. 60 osób, a symbolem stał się Roman Strzałkowski.

39.Październik 1956 r.

Na VIII Plenum KC PZPR 21 X 1956 r. I sekretarzem został Władysław Gomułka, dzięki poparciu puławian i zapowiedzi polskiej drogi do socjalizmu. Mimo ruchów wojsk sowieckich przekonał Chruszczowa, że nie podważy ustroju i sojuszu z ZSRS. 24 X poparło go ok. 400 tys. osób na Placu Defilad.

40.Skutki odwilży 1956 r.

M.in. uwolnienie prymasa Wyszyńskiego, amnestia dla więźniów politycznych, rezygnacja z kolektywizacji, zaprzestanie forsowania przemysłu ciężkiego, odejście Rokossowskiego i sowieckich doradców, reaktywacja ZHP i utworzenie SB. Od 1957 r. Gomułka ograniczał swobody; symbolem końca odwilży było zamknięcie „Po Prostu” w październiku 1957 r.