Upadek komunizmu w Polsce i transformacja - Poznać przeszłość 4 (ZP)

1.Zastój gospodarczy ZSRS za Breżniewa

Pod koniec lat 70. w ZSRS zaczął się kryzys, bo nie inwestowano w nowoczesne technologie, stale rozbudowywano przemysł zbrojeniowy i ciężki oraz zwiększano wydatki na światowy ruch komunistyczny. Głównym eksportem stały się surowce i broń. Gospodarka centralnie sterowana sprzyjała korupcji i marnotrawstwu, a dochód narodowy na mieszkańca był o połowę mniejszy niż w USA.

2.Zagłada Morza Aralskiego

Symbol degradacji ekologicznej ZSRS. Przez nieprzemyślane eksperymenty, m.in. zmianę biegu rzek w celu nawadniania pustyń i nadużywanie nawozów sztucznych, to dawniej czwarte co do wielkości jezioro na świecie wyschło w prawie 90%.

3.Ronald Reagan (1911-2004)

40. prezydent USA z Partii Republikańskiej, rządził w latach 1981-1989. Odszedł od polityki odprężenia i wszystkie działania podporządkował osłabieniu ZSRS; jego sojusznikami byli Margaret Thatcher (Wielka Brytania) i Helmut Kohl (RFN). Wyścig zbrojeń zwiększył dług USA, ale doprowadził ZSRS do ruiny gospodarczej.

4.Wyścig zbrojeń i program „gwiezdnych wojen”

Reagan zwiększył wydatki na armię USA o 50%, rozbudował flotę i rozmieścił w Europie rakiety Pershing 2 i Cruise. Program „gwiezdnych wojen” zakładał militaryzację kosmosu - system przechwytujący i niszczący rakiety Układu Warszawskiego. Niepokoił Sowietów, bo odbierał im możliwość skutecznego ataku nuklearnego na USA.

5.Gospodarcze osłabianie ZSRS przez USA

USA ograniczyły sprzedaż towarów i usług do bloku wschodniego (eksport nowych technologii spadł o 80%). W zamian za nowoczesną broń nakłoniły Arabię Saudyjską do zwiększenia wydobycia ropy, a RPA namówiły do zwiększenia wydobycia złota, co obniżyło ceny tych surowców. Dochody ZSRS z eksportu surowców spadły o 50%.

6.Wojna w Afganistanie (XII 1979-II 1989 r.)

W 1978 r. władzę w Afganistanie przejęli komuniści, a w grudniu 1979 r. wojska sowieckie wkroczyły do kraju i zainstalowały lojalne wobec siebie władze. USA wsparły mudżahedinów. Po dziewięciu latach walk, w lutym 1989 r., Sowieci musieli się wycofać; komunistyczny reżim przetrwał jeszcze trzy lata, a potem władzę zdobyli talibowie.

7.Mudżahedini

Afgańscy bojownicy opozycji, którzy prowadzili walkę partyzancką z armią sowiecką. Początkowo mieli prymitywną broń, ale dzięki amerykańskim dostawom broni i obozom szkoleniowym w Pakistanie stawiali skuteczny opór.

8.Koszty wojny w Afganistanie dla ZSRS

Wojna kosztowała ZSRS średnio 4 mld dolarów rocznie, a razem z sankcjami USA zrujnowała jego gospodarkę i przyspieszyła upadek państwa. ZSRS poniósł też porażkę wizerunkową: USA i wiele państw zbojkotowały igrzyska w Moskwie w 1980 r., a w rewanżu blok wschodni nie pojechał na igrzyska w Los Angeles w 1984 r.

9.Następcy Breżniewa: Andropow i Czernienko

Po śmierci Breżniewa w listopadzie 1982 r. partią kierował były szef KGB Jurij Andropow, który nie zdążył przeprowadzić reform. Po nim przez około rok rządził Konstantin Czernienko, a po jego śmierci w marcu 1985 r. sekretarzem generalnym został Michaił Gorbaczow.

10.Michaił Gorbaczow (1931-2022)

Ostatni I sekretarz KPZS (od 1985 r.), który próbował zreformować chylący się ku upadkowi ZSRS i poprawić relacje z Zachodem. Zawarł porozumienia rozbrojeniowe z USA, a za jego zgodą przemiany ustrojowe w krajach komunistycznych odbyły się pokojowo. W 1990 r. został prezydentem ZSRS; w tym samym roku ZSRS przyznał się do zbrodni katyńskiej.

11.Głasnost, pierestrojka i uskorienije

Hasła reform Gorbaczowa: głasnost - jawność, pierestrojka - przebudowa, uskorienije - przyspieszenie. Dzięki jawności obywatele poznali nadużycia rządzących, co zwiększyło niechęć do systemu. Przebudowa się nie powiodła, bo Gorbaczow chciał naprawić gospodarkę bez naruszania podstaw komunizmu i bez zmiany trybu nakazowo-rozdzielczego. Za zgodą Moskwy w Europie Środkowo-Wschodniej zaczęto dopuszczać działalność opozycji.

12.Katastrofa w Czarnobylu (26 IV 1986 r.)

Wybuch reaktora w elektrowni atomowej w Czarnobylu w Ukrainie (wtedy część ZSRS), spowodowany zaniedbaniami. Skażeniu uległo 120 tys. km², blisko 350 tys. osób wysiedlono, a radioaktywna chmura przeszła nad Europą. Władze ukrywały awarię, by nie zakłócić obchodów 1 maja, i przyznały się dopiero po alarmie Szwedów. Katastrofa ujawniła manipulowanie informacjami i podważyła wiarygodność ZSRS.

13.Przyczyny obrad Okrągłego Stołu

W 1988 r. upadły ostatnie próby reform gospodarczych władz, a pogarszająca się sytuacja gospodarcza i fale strajków wiosną i latem 1988 r. skłoniły władze do zaproponowania rozmów. Jednocześnie ludzie Wałęsy odbudowywali NSZZ „Solidarność”.

14.Komitet Obywatelski „Solidarność”

Gremium powstałe w 1988 r. przy przewodniczącym „Solidarności” Lechu Wałęsie. Wyznaczeni przez niego reprezentanci opozycji ustalali w nim stanowisko na negocjacje z władzami, a potem razem z Wałęsą zatwierdzili listę kandydatów do wyborów w 1989 r.

15.Przygotowania do Okrągłego Stołu (1988 r.)

Pośrednikami w pierwszych poufnych rozmowach byli przedstawiciele Kościoła katolickiego. 31 VIII 1988 r. w willi MSW na ul. Zawrat gen. Czesław Kiszczak żądał od Lecha Wałęsy wygaszenia strajków, a Wałęsa domagał się legalizacji „Solidarności”. Po impasie, m.in. postawieniu w stan likwidacji Stoczni Gdańskiej, w styczniu 1989 r. KC PZPR zgodził się na rozmowy i ponowną legalizację związku.

16.Obrady Okrągłego Stołu (6 II-5 IV 1989 r.)

Rozmowy w Pałacu Namiestnikowskim w Warszawie między stroną koalicyjno-rządową pod kierownictwem gen. Czesława Kiszczaka a stroną solidarnościowo-opozycyjną z Lechem Wałęsą; obserwatorami byli duchowni. Pracowały trzy zespoły („stoliki”): reform politycznych, gospodarki oraz pluralizmu związkowego i polityki społecznej. Nazwa z legendy o królu Arturze oznacza, że strony rozmawiają jak równy z równym.

17.Magdalenka

Miejscowość z rządową willą MSW, w której kierownictwo PZPR i opozycjoniści prowadzili nieformalne, poufne rozmowy i uzgadniali najbardziej sporne kwestie Okrągłego Stołu. Szczegółów tych spotkań nie podano do publicznej wiadomości, co później budziło liczne kontrowersje.

18.Porozumienie Okrągłego Stołu (5 IV 1989 r.)

Ustalono: częściowo wolne wybory do sejmu (65% miejsc zagwarantowano stronie rządowej) i w pełni wolne do przywróconego senatu liczącego 100 senatorów; ponowną legalizację NSZZ „Solidarność”; likwidację Rady Państwa oraz przywrócenie urzędu prezydenta wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe, czyli połączone izby sejmu i senatu.

19.Spór o Okrągły Stół

Przeciwnicy, m.in. Andrzej Gwiazda, Kornel Morawiecki z „Solidarności Walczącej” i Leszek Moczulski z KPN, uważali rozmowy z represyjną władzą za niemoralne i za zdradę ideałów Sierpnia '80; krytykowali też brak rozliczeń z PZPR. Zwolennicy odpowiadali, że PZPR kontrolowała resorty siłowe i miała poparcie Moskwy, a kompromis pozwolił pokojowo zdemontować system.

20.Wybory kontraktowe (4 i 18 VI 1989 r.)

Częściowo wolne wybory, nazwane tak, bo umowa (kontrakt) z Okrągłego Stołu gwarantowała obozowi rządzącemu 65% miejsc w sejmie. W pierwszej turze wzięło udział 62% wyborców. Ostatecznie opozycja zdobyła wszystkie 161 miejsc z wolnych 35% sejmu i 99 na 100 miejsc w senacie. Posłowie i senatorowie opozycji utworzyli Obywatelski Klub Parlamentarny (OKP) z Bronisławem Geremkiem na czele.

21.Kampania wyborcza „Solidarności” w 1989 r.

Opozycja wystawiła jedną listę kandydatów, zatwierdzoną przez Wałęsę i Komitet Obywatelski, i zgłosiła tylko tylu kandydatów, ile było miejsc do zdobycia. Ponieważ PZPR kontrolowała media, opozycja rozwieszała plakaty i kolportowała ulotki. Zgodnie z pomysłem Andrzeja Wajdy kandydatów sfotografowano z Wałęsą, którego znali wszyscy wyborcy.

22.„Wasz prezydent, nasz premier”

Tytuł artykułu Adama Michnika w „Gazecie Wyborczej”, proponującego podział najwyższych stanowisk między komunistów i opozycję. 19 VII 1989 r. część posłów opozycji celowo oddała nieważne głosy i gen. Wojciech Jaruzelski został wybrany na prezydenta PRL większością zaledwie jednego głosu.

23.Rząd Tadeusza Mazowieckiego (12 IX 1989 r.)

Gdy Jaruzelski chciał powierzyć misję tworzenia rządu Czesławowi Kiszczakowi, ZSL i SD zerwały współpracę z PZPR i utworzyły koalicję z „Solidarnością”. Premierem został kandydat Wałęsy Tadeusz Mazowiecki - pierwszy niekomunistyczny premier. W rządzie koalicyjnym komuniści zachowali resorty siłowe (MSW - Kiszczak, MON - Florian Siwicki), a finansami pokierował Leszek Balcerowicz.

24.Tadeusz Mazowiecki (1927-2013)

Publicysta, w 1980 r. szef ekspertów przy MKS, potem redaktor „Tygodnika Solidarność” i internowany w stanie wojennym. Jako premier (1989-1991) ogłosił politykę grubej kreski: odcięcia się od dawnego systemu i budowy demokracji, co oznaczało rezygnację z rozliczania komunistów. W 1990 r. przegrał wybory prezydenckie.

25.Nowela grudniowa (29 XII 1989 r.)

Nowelizacja Konstytucji PRL uchwalona przez sejm kontraktowy, oznaczająca formalny koniec PRL. Przywróciła nazwę Rzeczpospolita Polska i koronę Orła Białego, uczyniła Polskę demokratycznym państwem prawa z pluralizmem politycznym, gwarantowała swobodę działalności gospodarczej i prawo własności oraz usunęła zapisy o kierowniczej roli PZPR i przyjaźni z ZSRS.

26.Samorozwiązanie PZPR (29 I 1990 r.)

Na XI Zjeździe PZPR, na wniosek I sekretarza Mieczysława Rakowskiego, partia się rozwiązała. Jej spadkobierczynią została Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej (SdRP) z przewodniczącym Aleksandrem Kwaśniewskim, która przekształciła się potem w Sojusz Lewicy Demokratycznej (SLD).

27.„Wojna na górze” (1990 r.)

Strategia Wałęsy z połowy 1990 r., która miała stworzyć w Polsce system wielopartyjny, a doprowadziła do rozpadu obozu solidarnościowego. Powstały: ROAD Zbigniewa Bujaka (poparł Mazowieckiego), Porozumienie Centrum Jarosława Kaczyńskiego i Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe (poparły Wałęsę) oraz Solidarność Pracy.

28.Wybory prezydenckie 1990 r.

Pierwsze powszechne wybory prezydenckie, w których w grudniu 1990 r. zwyciężył Lech Wałęsa. Insygnia władzy II Rzeczypospolitej przekazał mu ostatni Prezydent RP na Uchodźstwie Ryszard Kaczorowski.

29.Wybory parlamentarne 1991 i 1993 r.

W pierwszych w pełni wolnych wyborach (X 1991 r.) do sejmu weszło aż 29 ugrupowań - rozdrobnienie typowe dla młodych demokracji. W 1993 r. wprowadzono próg wyborczy: 5% dla partii i 8% dla koalicji. Większość partii postsolidarnościowych poszła do wyborów osobno i nie przekroczyła progu, więc rządy przejęły SLD i PSL.

30.Transformacja gospodarcza

Przejście od gospodarki centralnie sterowanej do gospodarki rynkowej. Polska przeprowadzała je jako pierwsza, więc decyzje miały charakter pionierski, a utrudniały je trwający od ponad dekady kryzys i ogromne zadłużenie w zachodnich bankach.

31.Plan Balcerowicza (od I 1990 r.)

Pakiet 10 ustaw przygotowany przez ministra finansów Leszka Balcerowicza. Założenia: przestawienie gospodarki z centralnie planowanej na rynkową, ograniczenie deficytu budżetowego, walka z hiperinflacją i prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych. Plan zyskał akceptację i wsparcie finansowe Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego; Polsce obiecano kredyty, a także zredukowano dużą część zadłużenia zagranicznego z czasów PRL.

32.Hiperinflacja w Polsce

Bardzo szybki wzrost cen, który wybuchł w połowie 1989 r. Najwyższy poziom osiągnął w lutym 1990 r., gdy ceny były o 1183% wyższe niż rok wcześniej; inflacja w całym 1990 r. wyniosła rekordowe 588%. Rosnące ceny zmusiły państwo do druku banknotów o coraz wyższych nominałach.

33.Zwalczanie inflacji przez Balcerowicza

Ustalono realny kurs złotówki do dolara, wprowadzono popiwek - podatek od wzrostu wynagrodzeń, który hamował popyt - ograniczono dotacje dla deficytowych działów gospodarki i drastycznie podniesiono stopy procentowe. W 1991 r. inflacja spadła pięciokrotnie, a na początku 1992 r., po 40-procentowym spadku produkcji w latach 1989-1990, gospodarka się ustabilizowała.

34.Prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych

W 1990 r. sejm przyjął ustawę o prywatyzacji. Firmy sprzedawano bezpośrednio nowym właścicielom, często zagranicznym koncernom, albo przez Giełdę Papierów Wartościowych (powołaną w kwietniu 1991 r.): najpierw komercjalizacja, czyli przekształcenie w spółkę Skarbu Państwa ze 100% udziałem państwa, potem sprzedaż jej akcji prywatnym inwestorom.

35.Denominacja złotego (1 I 1995 r.)

Obniżenie nominału pieniądza po latach hiperinflacji, gdy banknoty osiągały nominał 2 000 000 zł, a bilon wyszedł z użycia. Od 1 stycznia 1995 r. 10 000 dawnych złotych było warte 1 nowy złoty; wprowadzono nowe monety i banknoty, a przez rok obowiązywały podwójne ceny.

36.Korzyści z transformacji

Od 1991 r. gospodarka stale rosła. Powstała gospodarka wielosektorowa z wieloma małymi i średnimi firmami, rozwinęły się sektor usług i nowoczesne gospodarstwa rolne, a firmy zagraniczne dały nowe miejsca pracy. Sklepy zapełniły się towarami, choć ceny wzrosły, pojawiły się wolne media i zręby społeczeństwa obywatelskiego.

37.Bezrobocie strukturalne

Bezrobocie wynikające ze zmiany struktury gospodarki - trwały koszt transformacji. Dotknęło regiony upadającego przemysłu (ziemia łódzka, region świętokrzyski, Zagłębie Dąbrowskie, Śląsk) oraz byłych pracowników zlikwidowanych PGR-ów, często wykluczonych komunikacyjnie. Bezrobocie w Polsce w szczycie (2003 r.) sięgnęło 20%.

38.Lustracja

Ujawnienie tożsamości osób, które pracowały w organach bezpieczeństwa PRL lub z nimi współpracowały (tajnych współpracowników), zwłaszcza pełniących funkcje publiczne. W Polsce była opóźniona, m.in. przez niszczenie akt MSW w latach 1989-1990. 4 VI 1992 r. odwołano rząd Jana Olszewskiego po opublikowaniu listy polityków zewidencjonowanych przez SB; ustawę lustracyjną uchwalono w 1997 r.

39.Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej (2 IV 1997 r.)

Uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe, przyjęta w referendum, weszła w życie 17 X 1997 r. Zasady: demokratyczne państwo prawa, trójpodział władzy, władza zwierzchnia narodu, równość obywateli wobec prawa, wolność sumienia i religii, pluralizm polityczny. Wcześniej, w 1992 r., uchwalono tymczasową małą konstytucję, która wzmocniła władzę wykonawczą i utrudniła odwołanie rządu.

40.Reforma samorządowa i administracyjna (1990-1999)

W marcu 1990 r. uchwalono Ustawę o samorządzie terytorialnym, która w miejsce zdominowanych przez komunistów Rad Narodowych wprowadziła samorząd; wybory samorządowe w maju 1990 r. wygrała „Solidarność”. W 1999 r. rząd AWS i UW zastąpił 49 województw podziałem na 16 województw, przywrócił powiaty i utworzył samorząd województwa z marszałkiem i sejmikiem.