„Solidarność" i stan wojenny - Poznać przeszłość 4 (ZP)

1.Przyczyny niezadowolenia społecznego w 1980 r.

Polityczne: niespełnione obietnice ekipy Gierka, szykany wobec opozycjonistów i propaganda sukcesu sprzeczna z rzeczywistością. Społeczne: puste półki sklepowe i brak mieszkań dla dorastającego pokolenia wyżu demograficznego. Ekonomiczne: nieefektywne, centralne zarządzanie gospodarką i rosnący dług zagraniczny z kredytów zaciągniętych na Zachodzie na nietrafione inwestycje.

2.Anna Walentynowicz (1929-2010)

Suwnicowa (osoba obsługująca suwnicę, rodzaj dźwigu) w Stoczni Gdańskiej i działaczka związkowa, współzałożycielka Wolnych Związków Zawodowych (1978). Jej zwolnienie z pracy na początku sierpnia 1980 r. stało się bezpośrednią przyczyną strajku w stoczni. Później krytykowała Wałęsę za zbyt ugodową politykę wobec komunistów i nie poparła porozumień Okrągłego Stołu. Zginęła w katastrofie samolotu w Smoleńsku 10 IV 2010 r.

3.Strajk w Stoczni Gdańskiej (14 VIII 1980 r.)

Latem 1980 r. strajki na Lubelszczyźnie władze gasiły podwyżkami płac i obietnicami. W połowie sierpnia stoczniowcy w Gdańsku zastrajkowali w obronie zwolnionej Anny Walentynowicz, a na czele protestu stanął zwolniony wcześniej elektryk Lech Wałęsa. Gdy dyrekcja zgodziła się na część postulatów, kobiety, m.in. Walentynowicz i Alina Pienkowska, zatrzymały rozchodzących się stoczniowców i strajk trwał dalej.

4.Lech Wałęsa (ur. 1943)

Elektryk ze Stoczni Gdańskiej i działacz Wolnych Związków Zawodowych. W sierpniu 1980 r. stanął na czele MKS i podpisał porozumienia sierpniowe, potem został pierwszym przewodniczącym „Solidarności”. W 1989 r. przewodził stronie opozycyjnej przy Okrągłym Stole, a rok później został wybrany na prezydenta Polski. Według IPN w latach 1971-1976 był zarejestrowany jako tajny współpracownik SB, czemu sam zaprzecza.

5.Strajk solidarnościowy

Strajk prowadzony w interesie nie tylko własnym, lecz wszystkich pracowników w kraju, także tych, którzy ze względu na zawód nie mogli strajkować (np. służba zdrowia). Taki - ogólnopolski i solidarnościowy - charakter przybrał w sierpniu 1980 r. strajk w Stoczni Gdańskiej.

6.Międzyzakładowy Komitet Strajkowy (MKS)

Komitet powołany 16 VIII 1980 r. przez stoczniowców z Gdańska w porozumieniu z robotnikami z ponad 20 innych zakładów; kierował nim Lech Wałęsa. 17 VIII ogłosił 21 postulatów, a delegaci strajkujących zakładów z całej Polski przybywali do niego do Gdańska.

7.21 postulatów MKS (1980 r.)

Żądania strajkujących: polityczne (wolne związki zawodowe niezależne od partii i pracodawców, prawo do strajku, wolność słowa, uwolnienie więźniów politycznych, dobór kadr wg kwalifikacji, a nie przynależności partyjnej), ekonomiczne (podwyżki płac, wzrost płac razem z cenami, zaopatrzenie rynku, kartki na mięso) i socjalne (m.in. emerytury, żłobki i przedszkola, mieszkania, wolne soboty). Pierwszy postulat - wolne związki - opierał się na ratyfikowanej przez PRL Konwencji nr 87 Międzynarodowej Organizacji Pracy.

8.Komisja Ekspertów (1980 r.)

Zespół warszawskich intelektualistów z Bronisławem Geremkiem i Tadeuszem Mazowieckim na czele, wspierany przez trójmiejskich prawników, m.in. Lecha Kaczyńskiego. Doradzał MKS w negocjacjach ze stroną rządową, którą reprezentował wicepremier Mieczysław Jagielski, pomagał redagować postulaty i organizować druk.

9.Porozumienie sierpniowe (31 VIII 1980 r.)

Porozumienie zawarte w Gdańsku, podpisane przez wicepremiera Mieczysława Jagielskiego i Lecha Wałęsę: władze zgodziły się zrealizować 21 postulatów. Ustąpiły z obawy przed strajkiem generalnym i wobec sojuszu robotników z inteligencją. Podobne porozumienia podpisano dzień wcześniej w Szczecinie i 3 IX w Jastrzębiu-Zdroju.

10.NSZZ „Solidarność”

Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” - ogólnopolski związek powstały 17 IX 1980 r. z inicjatywy MKS jako konsekwencja porozumień sierpniowych. Przewodniczącym został Lech Wałęsa, a wiceprzewodniczącym Andrzej Gwiazda. Szybko stał się masowym ruchem społecznym: latem 1981 r. zrzeszał ponad 10 mln ludzi.

11.Karnawał „Solidarności”

Okres ponad 15 miesięcy legalnego działania związku, od sierpnia 1980 r. do 13 XII 1981 r. Polacy mogli wtedy bez skrępowania głosić poglądy, a struktury „Solidarności” powstawały w zakładach pracy, sądach i prokuraturach. W lutym 1981 r. zalegalizowano Niezależne Zrzeszenie Studentów (NZS), a w maju 1981 r. zarejestrowano NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”.

12.Nagroda Nobla dla Czesława Miłosza (1980 r.)

Literacką Nagrodę Nobla przyznano w październiku 1980 r. poecie, który w 1951 r. porzucił pracę dyplomaty dla władz komunistycznych i poprosił o azyl w Paryżu, a na emigracji napisał esej „Zniewolony umysł” o uzależnieniu inteligencji od władz komunistycznych. W PRL jego twórczość była zakazana. Nagrodę w roku powstania „Solidarności” odebrano jako poparcie dla zmian w Polsce.

13.Stanisław Kania

Komunista uważany za dość liberalnego, który 6 IX 1980 r. został I sekretarzem KC PZPR po ustąpieniu Edwarda Gierka (Gierek jako powód podał zły stan zdrowia po zawale). Był niechętny rozwiązaniu siłowemu, dlatego w październiku 1981 r. zastąpił go gen. Wojciech Jaruzelski.

14.Polityka władz wobec „Solidarności” (1980-1981)

Komuniści nie zamierzali oddać monopolu władzy: już pod koniec sierpnia 1980 r. wojsko zaczęło prace nad planem stanu wojennego, zgodnie z zaleceniami z Moskwy. Rosnące braki (od lutego 1981 r. kartki na mięso, potem m.in. na mąkę, masło i środki czystości) władze wykorzystywały, by w mediach zrzucać winę za kryzys na „Solidarność”.

15.Postawa ZSRS wobec „Solidarności”

Uwikłany w wojnę w Afganistanie i bliski załamania gospodarczego ZSRS nie dążył do bezpośredniej interwencji, ale straszył manewrami wojskowymi. Breżniew nakłaniał władze PRL do samodzielnego zdławienia „Solidarności”. Rozważane w grudniu 1980 r. wprowadzenie do Polski 15 dywizji sowieckich zaniechano, gdy prezydent USA Jimmy Carter zagroził ZSRS sankcjami.

16.Płk Ryszard Kukliński

Polski oficer z dostępem do najtajniejszych dokumentów sztabu Układu Warszawskiego, który przekazywał je Amerykanom. Poinformował USA o planie wprowadzenia do Polski 15 dywizji sowieckich (XII 1980 r.), a potem o planach stanu wojennego - tej informacji USA nie przekazały „Solidarności”.

17.Postawa Zachodu i podział jałtański

Poza USA kraje zachodnie nie zajęły jasnego stanowiska: Francja i RFN, rządzone przez lewicę, zachowywały dystans, a Wielka Brytania zmagała się ze skutkami polityki premier Margaret Thatcher. Mimo sympatii dla Polaków trzymano się zasady respektowania jałtańskiego podziału kontynentu.

18.Czerwiec '56 i Grudzień '70 jako polskie rewolucje

Krwawo stłumione protesty robotnicze, nazywane niekiedy polskimi rewolucjami lub powstaniami. Propaganda mówiła o „rozruchach czerwcowych”, „zajściach grudniowych” i „kontrrewolucji”, by ukryć skalę sprzeciwu. Łączyło je użycie wojska z czołgami przeciw robotnikom, hasła ekonomiczne i polityczne oraz odwołania do powstania warszawskiego (biało-czerwone opaski, flaga na zdobytym pojeździe).

19.Ballada o Janku Wiśniewskim

Pieśń o Grudniu '70 ze słowami Krzysztofa Dowgiałły, śpiewana potajemnie, bo władze nie pozwalały upamiętniać ofiar. Janek Wiśniewski to symbol anonimowego młodego robotnika, którego ciało na drzwiach nieśli stoczniowcy ulicami Gdyni; naprawdę był to 18-letni Zbyszek Godlewski.

20.Pomnik Poległych Stoczniowców 1970

Pomnik z trzech 42-metrowych krzyży z kotwicami, odsłonięty 16 XII 1980 r. przy bramie Stoczni Gdańskiej, czyli dopiero po powstaniu „Solidarności”. Umieszczono na nim fragment wiersza Czesława Miłosza „Który skrzywdziłeś”. Wtedy też w Poznaniu stanął pomnik ofiar Czerwca '56.

21.Gen. Wojciech Jaruzelski (1923-2014)

Wojskowy i działacz PZPR, jako minister obrony współodpowiedzialny za masakrę robotników na Wybrzeżu w 1970 r. W lutym 1981 r. został premierem, w październiku 1981 r. I sekretarzem KC PZPR, a 13 XII 1981 r. stanął na czele WRON i wprowadził stan wojenny. W 1985 r. został przewodniczącym Rady Państwa, a w lipcu 1989 r. sejm wybrał go na prezydenta Polski.

22.Wydarzenia bydgoskie (marzec 1981 r.)

Pobicie bydgoskich działaczy związkowych z Janem Rulewskim na czele. „Solidarność” zapowiedziała strajk generalny na 31 marca, a przedłużone do kwietnia manewry wojsk Układu Warszawskiego „Sojuz '81” groziły użyciem tych oddziałów do stłumienia strajku. 30 marca władze zawarły kompromis ze związkowcami.

23.Droga do stanu wojennego (1981 r.)

Po wydarzeniach bydgoskich władze szykowały się do rozprawy z „Solidarnością”: w październiku 1981 r. Jaruzelski zastąpił Kanię, wojsko i służby nasiliły przygotowania, a media atakowały związek. Na początku grudnia ogłoszono projekt ustawy o nadzwyczajnych pełnomocnictwach dla rządu; 3 XII Komisja Krajowa „Solidarności” w Radomiu zapowiedziała strajk powszechny.

24.Stan wojenny (13 XII 1981-22 VII 1983 r.)

Rozpoczął się operacją milicyjno-wojskową w nocy z 12 na 13 XII 1981 r., a rano gen. Jaruzelski ogłosił go w telewizji. Działalność „Solidarności” i innych organizacji zawieszono, a na ulicach pojawiły się czołgi. Stan wojenny, ironicznie zwany „wojną polsko-jaruzelską”, zawieszono 19 XII 1982 r., a formalnie zniesiono 22 VII 1983 r.

25.Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON)

Niezgodny z konstytucją organ z gen. Jaruzelskim na czele, powołany 13 XII 1981 r., by przejąć władzę w Polsce. W proklamacji twierdził, że siły antysocjalistyczne wspierane z zagranicy i działające pod szyldem „Solidarności” zepchnęły kraj na krawędź wojny domowej.

26.Internowanie działaczy w stanie wojennym

W nocy z 12 na 13 XII 1981 r. zatrzymano i internowano ponad 10 tys. osób - najaktywniejszych członków „Solidarności”; uwięziono też nielicznych działaczy partyjnych z Edwardem Gierkiem. Internowanych przetrzymywano m.in. w areszcie na Białołęce.

27.Obostrzenia stanu wojennego

Ograniczenia praw obywatelskich, m.in.: godzina milicyjna, zakaz wyjazdów (także zagranicznych), zawieszenie nauki w szkołach i na uczelniach, kontrola rozmów telefonicznych i blokada rozmów międzymiastowych, cenzura korespondencji oraz zawieszenie wszystkich gazet poza „Trybuną Ludu” i „Żołnierzem Wolności”.

28.Kopalnia „Wujek” (16 XII 1981 r.)

Najkrwawsze wydarzenie pierwszych dni stanu wojennego: strajk w kopalni w Katowicach stłumiły oddziały wojska i ZOMO; zginęło 9 górników, a 21 zostało rannych. Strajkowały też m.in. inne kopalnie, Stocznia Gdańska i Huta Lenina, ale do 28 grudnia wszystkie strajki zdławiono.

29.Przyczyny i skutki stanu wojennego

Komuniści chcieli utrzymać monopol władzy, a Kreml naciskał na rozprawę z „Solidarnością”. Skutki: internowanie działaczy, delegalizacja „Solidarności”, krwawo tłumione protesty oraz polityczna izolacja Polski i sankcje gospodarcze Zachodu, które pogłębiły kryzys.

30.Reakcja Zachodu na stan wojenny

Ostrożna: wiele państw wprowadziło sankcje gospodarcze wobec PRL, które bardziej uderzyły w społeczeństwo niż we władze. Zachodnie elity nie widziały szans na skuteczną pomoc dla „Solidarności” i obawiały się interwencji ZSRS oraz rozszerzenia konfliktu na cały kontynent.

31.Tymczasowa Komisja Koordynacyjna (TKK)

Kierownictwo podziemnej „Solidarności” powołane w kwietniu 1982 r. przez działaczy, którzy uniknęli internowania, m.in. Zbigniewa Bujaka i Bogdana Lisa. Zapowiedziała strajk generalny w razie delegalizacji związku. W 1987 r. zastąpiła ją półjawna Krajowa Komisja Wykonawcza NSZZ „Solidarność”.

32.Manifestacje 1982 r. i Lubin

Największe demonstracje stanu wojennego odbyły się 1 i 3 maja oraz 31 sierpnia 1982 r.; milicja tłumiła je, używając nawet ostrej amunicji. 31 VIII 1982 r. ZOMO i milicja zaatakowały pokojową demonstrację w Lubinie - od kul zginęły 3 osoby, a w całej Polsce tego dnia 7 osób.

33.„Solidarność Walcząca”

Podziemna organizacja założona w czerwcu 1982 r. we Wrocławiu przez Kornela Morawieckiego, głosząca radykalny program antykomunistyczny i niepodległościowy. Morawieckiego aresztowano dopiero w 1987 r.

34.Ks. Jerzy Popiełuszko

Kapelan „Solidarności”, który pomagał internowanym i ich rodzinom, a od 1982 r. odprawiał comiesięczne msze za ojczyznę. W nocy z 18 na 19 X 1984 r. uprowadzili go i zamordowali funkcjonariusze SB. Tzw. proces toruński morderców nie ujawnił wysoko postawionych zleceniodawców zbrodni.

35.Opozycja w podziemiu po stanie wojennym

Represje trwały nadal - milicjanci śmiertelnie pobili licealistę Grzegorza Przemyka. O „Solidarności” przypominała Pokojowa Nagroda Nobla dla Lecha Wałęsy w 1983 r. Większość więźniów politycznych wyszła na wolność dopiero w 1986 r. W drugim obiegu wydawano pisma i zakazaną literaturę, słuchano Radia Wolna Europa i Głosu Ameryki.

36.Pomarańczowa Alternatywa

Ruch powstały na początku lat 80. w środowisku studenckim Wrocławia, który organizował happeningi wyśmiewające władze i propagandę, np. z udziałem tłumu przebranego za krasnoludki. Obok niej działały m.in. Federacja Młodzieży Walczącej i Ruch Wolność i Pokój.

37.Kryzys gospodarczy w latach 80.

Większość towarów sprzedawano na kartki, półki były puste, a ludzie stali w kolejkach nawet kilka dni; kartki na mięso obowiązywały do 1989 r. Kryzys pogłębiały sankcje Zachodu i zadłużenie zagraniczne, które w 1989 r. wyniosło 40 mld dolarów. Z Polski wyjechało blisko 1 mln obywateli, głównie lepiej wykształconych.

38.Reforma Messnera i referendum (1987 r.)

Premier Zbigniew Messner, ekonomista, któremu w 1985 r. Jaruzelski przekazał kierowanie rządem, przygotował w 1987 r. projekt reformy gospodarczej i poddał go pod referendum. Odpowiedzi negatywnych było tak wiele, że władze nie sfałszowały wyników i przyznały się do porażki.

39.Ustawa Wilczka (XII 1988 r.)

Liberalna ustawa o działalności gospodarczej, nazwana od ministra przemysłu Mieczysława Wilczka; położyła podwaliny pod system wolnorynkowy. Uchwalono ją za rządu Mieczysława Rakowskiego, który chciał wprowadzić „socjalizm rynkowy” (wariant chiński) i zachować władzę PZPR. Ten rząd postawił też w stan likwidacji Stocznię Gdańską, co uznano za atak na „Solidarność”.

40.Czy stan wojenny był mniejszym złem?

Spór o to, czy stan wojenny uchronił Polskę przed interwencją wojsk sowieckich, jak na Węgrzech w 1956 r. i w Czechosłowacji w 1968 r., czy był pretekstem do utrzymania monopolu władzy PZPR. 10 XII 1981 r. kierownictwo partii sowieckiej wykluczyło interwencję zbrojną z powodu wojny w Afganistanie i ostrzeżeń USA.