Bliski Wschód, zimna wojna i przemiany na Zachodzie - Poznać przeszłość 4 (ZP)

1.Deklaracja Balfoura (1917 r.)

Oficjalna deklaracja szefa brytyjskiej dyplomacji lorda Arthura Balfoura w sprawie utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie. W okresie międzywojennym, gdy Palestyna była pod zarządem brytyjskim, trwała tam emigracja Żydów koordynowana przez organizacje syjonistyczne, głoszące potrzebę utworzenia niepodległego Izraela.

2.Powstanie państwa Izrael (14 V 1948 r.)

Po Holokauście opinia publiczna poparła ideę państwa żydowskiego. W listopadzie 1947 r. ONZ zdecydowała o podziale Palestyny na państwo żydowskie i palestyńskie, a 14 V 1948 r. Żydzi proklamowali Izrael. Pierwszym premierem został Dawid Ben Gurion z Partii Pracy. Izrael stał się wysoko rozwiniętą demokracją; na zajętych terenach zakładano kibuce - zmilitaryzowane spółdzielnie produkcyjne.

3.Wojna Izraela z państwami arabskimi (1948 r.)

Egipt, Liban, Transjordania, Jemen, Irak i Arabia Saudyjska nie uznały Izraela i zaatakowały go. Po ponad roku walk Izrael zwyciężył i zajął część ziem przyznanych Palestyńczykom; Zachodni Brzeg Jordanu zajęła Jordania, Strefę Gazy - Egipt, a Wzgórza Golan - Syria. Państwo palestyńskie nie powstało, a ponad 700 tys. Palestyńczyków musiało opuścić swoje ziemie.

4.Kryzys sueski (1956 r.)

W lipcu 1956 r. prezydent Egiptu Gamal Abdel Naser ogłosił nacjonalizację Kanału Sueskiego, kontrolowanego wcześniej przez Brytyjczyków. Izrael zajął Strefę Gazy i Synaj, a Wielka Brytania i Francja opanowały kanał. USA z pomocą ONZ i przy aprobacie ZSRS zmusiły agresorów do wycofania się. Naser stał się bohaterem Arabów, a kompromitacja Wielkiej Brytanii i Francji przyspieszyła dekolonizację.

5.Wojna sześciodniowa (VI 1967 r.)

Gdy Egipt, Syria i Jordania przygotowywały atak, Izrael dzięki informacjom wywiadu uprzedził go i 5 VI 1967 r. nagle uderzył na ich wojska. W błyskawicznej kampanii rozbił armie trzech państw i zajął Zachodni Brzeg Jordanu ze wschodnią Jerozolimą, Strefę Gazy, półwysep Synaj i Wzgórza Golan.

6.Wojna Jom Kippur (X 1973 r.)

6 X 1973 r., w żydowskie święto Jom Kippur (Dzień Pojednania), Egipt i Syria zaatakowały Izrael, by odzyskać utracone ziemie. Po początkowych sukcesach Arabów armia izraelska odzyskała tereny; walki zakończono pod koniec października za pośrednictwem USA i ZSRS. Skutkiem był kryzys paliwowy: państwa arabskie podniosły ceny ropy w proteście przeciw pomocy Zachodu dla Izraela.

7.Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP)

Założona na emigracji organizacja kierowana przez Jasira Arafata, która walczyła o niepodległość Palestyny głównie metodami terrorystycznymi: zamachami na ludność cywilną i obiekty w Izraelu, a potem też w państwach zachodnich, oraz porwaniami samolotów. Najgłośniejszym aktem terroru był zamach organizacji Czarny Wrzesień na sportowców izraelskich podczas igrzysk w Monachium w 1972 r.

8.Porozumienie w Camp David (1978 r.)

Porozumienie Izraela z Egiptem zawarte w USA - Egipt był pierwszym krajem arabskim, który uznał istnienie Izraela. Nie zakończyło konfliktów: w 1982 r. Izrael zajął południe Libanu, skąd atakowali go Palestyńczycy, i otoczył Bejrut; wycofał się na mocy porozumienia z 1985 r.

9.Intifada (1987 r.) i porozumienia z Oslo (1993 r.)

Intifada to masowe powstanie Palestyńczyków przeciw izraelskiej okupacji Strefy Gazy, Zachodniego Brzegu i wschodniej Jerozolimy - tłumy cywilów atakowały wojsko kamieniami i butelkami z benzyną. W 1993 r. w Oslo Izrael i OWP uznały się wzajemnie i uzgodniły wycofanie wojsk izraelskich oraz stopniowe tworzenie państwa palestyńskiego, które utknęło na etapie Autonomii Palestyńskiej.

10.Rewolucja islamska w Iranie (1979 r.)

Od 1953 r. Iranem rządził wspierany przez USA szach Reza Pahlavi, który zwalczał opozycję przy pomocy służb bezpieczeństwa i wprowadzał wzorowane na Zachodzie reformy, źle przyjmowane przez konserwatywne społeczeństwo. Niezadowolenie wykorzystali muzułmańscy fundamentaliści: po krwawej rewolucji w 1979 r. upadła monarchia, szach uciekł, a władzę przejęli szyici z Ruhollahem Chomeinim.

11.Ajatollah Ruhollah Chomeini

Przywódca duchowy (ajatollah) szyitów, który po rewolucji 1979 r. miał decydujący głos we wszystkich sprawach państwowych, religijnych i obyczajowych. Uczynił Iran republiką islamską, w której prawem były zapisy Koranu, a głównymi wrogami - USA i Izrael. Napięcie z Irakiem Saddama Husajna doprowadziło do wojny iracko-irańskiej (1980-1988), zakończonej powrotem do dawnych granic.

12.Problem kurdyjski

Kurdowie to największy naród świata bez własnego państwa - na Bliskim Wschodzie żyje ich ponad 35 mln. Ich ziemie są podzielone między Irak, Syrię, Iran i Turcję. W XX w. wzniecili kilkanaście powstań; w Iraku i Syrii wywalczyli autonomię, ale utworzeniu państwa kurdyjskiego stanowczo sprzeciwia się Turcja.

13.Dekolonizacja Afryki

W 1945 r. w Afryce niepodległe były tylko Egipt, Etiopia i Liberia, a resztę kontynentu zajmowały kolonie europejskie. Dekolonizacji sprzyjały: osłabienie imperiów kolonialnych w wojnie, sprzeciw USA i ZSRS wobec kolonializmu, rozwój ruchów niepodległościowych i klęska Francji w Indochinach. Szczyt procesu przypadł na lata 60. XX w.

14.Wojna w Algierii (1954-1962)

Powstanie przeciw Francji, które wybuchło w 1954 r., przygotowane przez Front Wyzwolenia Narodowego. Trwający osiem lat krwawy konflikt pomógł gen. Charles'owi de Gaulle'owi wrócić do władzy; jako prezydent przeprowadził w Algierii referendum, w którym większość opowiedziała się za suwerennością. W 1962 r. Algieria stała się niepodległa, a opuścił ją milion Francuzów.

15.Rok Afryki (1960 r.)

Rok, w którym niepodległość ogłosiło najwięcej państw afrykańskich - kilkanaście, w większości dawnych kolonii francuskich. Francja i Wielka Brytania wycofały się z kolonii pokojowo i zachowały w nich silne wpływy gospodarcze. Portugalia rządzona przez dyktatora Antónia Salazara nie chciała oddać kolonii - uzyskały one niepodległość dopiero w latach 70., po upadku dyktatury.

16.Apartheid

Segregacja rasowa wprowadzana od 1948 r. w Afryce Południowej (od 1961 r. RPA) przez rządzących Afrykanerów (Burów). Czarnoskórzy nie mieli praw wyborczych, zakazano małżeństw mieszanych, w miejscach publicznych wydzielono odrębne strefy, a rdzenną ludność przesiedlano do bantustanów. Sprzeciwiał się temu Afrykański Kongres Narodowy Nelsona Mandeli, który spędził 27 lat w więzieniu; apartheid skończył się w 1994 r., gdy Mandela został prezydentem.

17.Konflikty postkolonialne w Afryce

Granice nowych państw wyznaczono według dawnych granic kolonii, bez uwzględnienia podziałów etnicznych i plemiennych, co wywoływało wojny. W Nigerii chrześcijańska prowincja Biafra próbowała się odłączyć (1967-1970); zginęło ok. miliona ludzi. W Kongu Belgowie wywołali w 1960 r. bunt bogatej Katangi przeciw premierowi Patrice'owi Lumumbie; Lumumbę zamordowano, a secesję powstrzymały w 1963 r. wojska ONZ.

18.Powstanie węgierskie (X-XI 1956 r.)

23 X 1956 r. tajna milicja ostrzelała w Budapeszcie manifestację poparcia dla wydarzeń w Polsce; wybuchło powstanie, a premierem znów został Imre Nagy. Nagy zniósł system monopartyjny i 1 XI ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego. 4 XI wojska sowieckie ponownie uderzyły i po tygodniu stłumiły powstanie; władzę objął János Kádár, a Nagya stracono w 1958 r. Zachód nie pomógł, a Polacy oddawali krew dla powstańców.

19.Rewolucja kubańska (1959 r.)

Fidel Castro na czele partyzantki (m.in. z Ernesto Che Guevarą) obalił dyktaturę Fulgencio Batisty i na początku 1959 r. wkroczył do Hawany. Znacjonalizował przemysł i wielkie majątki ziemskie i zbliżył się do ZSRS. 17 IV 1961 r. kubańscy emigranci wspierani przez USA wylądowali w Zatoce Świń, ale zostali pokonani; wtedy Castro zdecydował się na pełną współpracę z ZSRS.

20.Kryzys kubański (X 1962 r.)

Chruszczow potajemnie rozmieszczał na Kubie sowieckie rakiety z głowicami jądrowymi. Prezydent USA John Kennedy wprowadził w październiku 1962 r. morską blokadę wyspy i zażądał wycofania rakiet - groziła wojna jądrowa. Chruszczow ustąpił, a USA zagwarantowały bezpieczeństwo Kuby i obiecały wycofać swoje rakiety z Włoch i Turcji. Uruchomiono gorącą linię telefoniczną Waszyngton-Moskwa.

21.Wojna w Wietnamie (1955-1975)

Komunistyczny Wietnam Północny Ho Chi Minha dążył do opanowania całego kraju i zorganizował na Południu partyzantkę Vietcong. W 1961 r. Wietnam Południowy poprosił USA o pomoc; kontyngent amerykański wzrósł do 500 tys. żołnierzy w 1968 r. Amerykanie nie pokonali partyzantów w dżungli, a w USA rosły protesty. Od 1969 r. prezydent Richard Nixon wycofywał wojska (do 1973 r.), a w kwietniu 1975 r. komuniści zdobyli Sajgon.

22.Rywalizacja supermocarstw w kosmosie

Początkowo przewagę miał ZSRS: w 1957 r. wystrzelił pierwszego sztucznego satelitę Sputnik, a w 1961 r. wysłał w kosmos pierwszego człowieka - Jurija Gagarina. 20 VII 1969 r. Amerykanie z Apollo 11, m.in. Neil Armstrong, wylądowali na Księżycu. Połączenie statków Apollo i Sojuz w 1975 r. było znakiem odprężenia, a w latach 80. USA rozpoczęły program gwiezdnych wojen.

23.Doktryna Breżniewa

Zasada polityki ZSRS za rządów Leonida Breżniewa (od 1964 r.): Związek Sowiecki udziela „bratniej pomocy” władzom kraju komunistycznego, w którym zagrożony jest upadek systemu. Uzasadniała ingerencję w sprawy państw bloku, m.in. w Czechosłowacji w 1968 r.

24.Praska Wiosna (1968 r.)

Okres reform w Czechosłowacji po objęciu w 1968 r. kierownictwa KPCz przez Alexandra Dubčeka: rozliczano zbrodnie stalinowskie, zniesiono cenzurę, dopuszczono niezależne organizacje i otwarto granice z Zachodem - tzw. socjalizm z ludzką twarzą. W nocy z 20 na 21 VIII 1968 r. armie ZSRS, PRL, Węgier i Bułgarii dokonały inwazji (operacja „Dunaj”) i cofnięto reformy. W proteście Ryszard Siwiec dokonał w Warszawie samospalenia.

25.Mur berliński (1961-1989)

System obwarowań długości ok. 150 km, który oddzielał Berlin Zachodni od Wschodniego. Władze NRD zbudowały go, by zatrzymać ucieczki - w latach 1949-1961 z NRD uciekło ok. 2,7 mln osób. Za próbę przekroczenia groziła śmierć; zginęło ok. 200 uciekinierów. Był symbolem podziału Europy; Berlińczycy zaczęli go burzyć 9 XI 1989 r., co oznaczało koniec żelaznej kurtyny.

26.Dwie wizje integracji europejskiej

Jean Monnet chciał ścisłej integracji politycznej, gospodarczej i wojskowej, która doprowadzi do powstania Stanów Zjednoczonych Europy. Charles de Gaulle podkreślał znaczenie kultury i tradycji narodowej: chciał Europy narodów, w której państwa zintegrowane gospodarczo zachowają suwerenność polityczną.

27.Beneluks (1948 r.)

Unia celna Belgii, Holandii i Luksemburga z 1948 r., nazwana od pierwszych sylab nazw tych państw - początek działań zjednoczeniowych w Europie Zachodniej. W tym samym roku 16 państw objętych planem Marshalla utworzyło Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej (OEEC), przekształconą na początku lat 60. w Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD).

28.Rada Europy (1949 r.)

Forum konsultacji dla rządów i parlamentów państw zachodnioeuropejskich, powstałe w 1949 r. z inicjatywy polityków chrześcijańsko-demokratycznych: francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana, kanclerza RFN Konrada Adenauera i premiera Włoch Alcide de Gasperiego. Filarem zjednoczenia miało być pojednanie francusko-niemieckie.

29.Europejska Wspólnota Węgla i Stali (1951 r.)

Wspólnota utworzona traktatem paryskim podpisanym 18 IV 1951 r. W 1950 r. Robert Schuman zaproponował, by Francja i Niemcy koordynowały produkcję węgla i stali - ze względów ekonomicznych i by kontrolować niemieckie zbrojenia. Do projektu dołączyły kraje Beneluksu i Włochy.

30.Traktaty rzymskie (25 III 1957 r.)

Traktaty podpisane przez Francję, RFN, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg, które powołały Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). Dzięki EWG zniesiono cła między członkami, stworzono wspólny rynek pracy oraz dotowany i chroniony cłami wspólny rynek rolny.

31.Rozwój i rozszerzanie EWG

W 1958 r. zaczęła działać Komisja EWG w Brukseli, w 1974 r. powstała Rada Europejska, a w 1979 r. Parlament Europejski w Strasburgu. Wielka Brytania, obawiając się o suwerenność, utworzyła w 1959 r. z m.in. Austrią i Szwecją EFTA (Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu), ale w 1973 r. przystąpiła do EWG z Irlandią i Danią. W 1981 r. dołączyła Grecja, a w 1986 r. Hiszpania i Portugalia.

32.Sobór watykański II (1962-1965)

Sobór zwołany w październiku 1962 r. z inicjatywy papieża Jana XXIII, kontynuowany przez Pawła VI i zamknięty w grudniu 1965 r. Potwierdził doktrynę wiary i moralności, ale zreformował życie Kościoła: msze odprawiano w językach narodowych, zreformowano seminaria i zakony, zniesiono indeks ksiąg zakazanych, otwarto się na dialog z innymi Kościołami i religiami. Nie powstrzymał laicyzacji Zachodu.

33.Państwo dobrobytu

Koncepcja, w której gospodarce rynkowej towarzyszą interwencjonizm państwowy i pomoc socjalna dla uboższych, chroniąca m.in. przed skutkami utraty pracy czy choroby. Rozwijała się w powojennej Europie Zachodniej wraz z odtwarzaniem demokracji, nacjonalizacją gałęzi przemysłu (Francja, Wielka Brytania) i rosnącą siłą związków zawodowych.

34.Martin Luther King

Pastor baptystów, lider walki Afroamerykanów z segregacją rasową na południu USA, gdzie działał też Ku-Klux-Klan. Stosował bierny opór bez przemocy: bojkoty, przemarsze, zajmowanie miejsc tylko dla białych. W sierpniu 1963 r. podczas marszu na Waszyngton wygłosił przemówienie „I have a dream”. W 1964 r. dostał Pokojową Nagrodę Nobla, a w USA uchwalono ustawę zakazującą dyskryminacji rasowej. Zginął w zamachu.

35.Telewizja i kultura masowa

Upowszechnienie telewizji po 1945 r. było punktem zwrotnym: przewagę zdobyła kultura obrazu, ludzie mieli szerszy dostęp do informacji, ale i do łatwej rozrywki. W Hollywood w latach 50. powstawały westerny i wielkie widowiska z gwiazdami, jak Marilyn Monroe, a w latach 60. zaistniało kino autorskie. W muzyce połączenie country z bluesem dało rock and rolla, którego królem był Elvis Presley.

36.Egzystencjalizm i teatr absurdu

Egzystencjalizm - nurt literatury francuskiej poruszający kwestie wolności i samotności człowieka (Jean-Paul Sartre, Albert Camus). Teatr absurdu - nurt odwołujący się do surrealizmu, ukazujący ludzi bezskutecznie szukających w życiu sensu i porozumienia (Eugène Ionesco, Samuel Beckett).

37.Rewolucja seksualna

Znaczne rozluźnienie norm obyczajowych w latach 60. XX w., przyspieszone wprowadzeniem na rynek w 1960 r. pigułki antykoncepcyjnej. Wzrosła akceptacja rozwodów i związków nieformalnych, zmieniał się konserwatywny wzorzec małżeństwa, a w krajach zachodnich wprowadzano ustawy dopuszczające aborcję.

38.Feminizm

Ruch społeczny dążący do równouprawnienia płci w życiu politycznym, ekonomicznym, osobistym i społecznym. Jego czołowa ideolożka Betty Friedan w książce „Mistyka kobiecości” (1963 r.) pokazała, że kobietom narzuca się rolę żony i pani domu, i wskazała drogę do zmiany przez edukację i pracę zawodową.

39.Kontestacja

Kwestionowanie dotychczasowych zasad życia społecznego, powszechne wśród młodzieży Zachodu pod koniec lat 60. Protesty wywoływały wojna w Wietnamie, nierówności klasowe i rasowe oraz skostniały system nauczania; młodzież przyjmowała hasła grup lewackich. Największe demonstracje odbyły się w maju 1968 r. na uniwersytetach francuskich.

40.Subkultura młodzieżowa

Wyodrębniona grupa młodzieży wyznająca przynajmniej częściowo inne zasady niż większość społeczeństwa. W latach 60. byli to hipisi („dzieci kwiaty”) - pacyfiści odrzucający konsumpcyjny styl życia, małżeństwo i hierarchię. Od 1976 r. na Wyspach Brytyjskich upowszechniał się punk z pesymistycznym hasłem „No future” zespołu Sex Pistols.