Żelazna kurtyna i dekolonizacja Azji - Poznać przeszłość 4 (ZP)

1.Bilans strat II wojny światowej

Największy konflikt w dziejach: walczyło ponad 50 państw, a zginęło ok. 60 mln ludzi. Najbardziej ucierpiała Europa i ludność cywilna (bombardowania, eksterminacja, przesiedlenia). Najwięcej ofiar poniosły ZSRS (26,6 mln), Chiny (20 mln) i Polska (ponad 6,1 mln). Zniszczone miasta, przemysł i zabytki sprawiły, że państwa Europy nie mogły same odbudować gospodarek.

2.Konferencja w Poczdamie (17 VII-2 VIII 1945 r.)

Spotkanie przywódców aliantów, które ustaliło podstawy powojennego ładu. Postanowiono, że Niemcy poniosą pełną odpowiedzialność za wojnę, a Niemcy i Austria będą okupowane i obarczone reparacjami. Zdecydowano o denazyfikacji, procesie przywódców III Rzeszy i przesiedleniu Niemców. Polska miała otrzymać ziemie na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej oraz Warmię i Mazury.

3.Supermocarstwa

Dwa państwa, które po 1945 r. odgrywały czołowe role w polityce światowej: Stany Zjednoczone i Związek Sowiecki. Powstał układ dwubiegunowy - wojska ZSRS kontrolowały całą Europę Środkowo-Wschodnią, a Francja i Wielka Brytania utraciły status mocarstw.

4.Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ)

Międzynarodowa organizacja pokojowa założona w 1945 r. na konferencji w San Francisco; 26 VI 1945 r. przedstawiciele 46 państw uchwalili Kartę Narodów Zjednoczonych. Obrady wszystkich członków to Zgromadzenie Ogólne, na czele stoi sekretarz generalny. W Radzie Bezpieczeństwa stali członkowie z prawem weta to USA, Wielka Brytania, Francja, ZSRS i Chiny.

5.Proces norymberski

Proces głównych przywódców III Rzeszy przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym, rozpoczęty w listopadzie 1945 r. Zasiadali w nim sędziowie z ZSRS, USA, Wielkiej Brytanii i Francji. W wyroku z 1 X 1946 r. spośród 22 oskarżonych 12 skazano na śmierć (m.in. Hermanna Göringa i Hansa Franka), a trzech uniewinniono. NSDAP, SS, SD i Gestapo uznano za organizacje zbrodnicze.

6.Zasady 4D

Ustalone w Poczdamie zasady wdrażane we wszystkich strefach okupacyjnych Niemiec: demilitaryzacja (całkowite rozbrojenie armii), denazyfikacja (odsunięcie od władzy i postawienie przed sądem działaczy NSDAP), demokratyzacja (przekształcenie Niemiec w państwo demokratyczne) i dekartelizacja (likwidacja wielkich monopoli przemysłowych - karteli).

7.Sowietyzacja

Narzucanie komunistycznego porządku społeczno-ekonomicznego. W latach 1944-1947 komuniści przejęli w ten sposób rządy w Polsce, na Węgrzech, w Rumunii, Bułgarii, Albanii, Jugosławii i w sowieckiej strefie okupacyjnej Niemiec.

8.Taktyka salami

Schemat przejmowania władzy przez komunistów polegający na stopniowym odsuwaniu sił niekomunistycznych. Komuniści wchodzili do rządów koalicyjnych i obejmowali strategiczne resorty, rozbudowywali wpływy w wojsku, policji i służbach, przejmowali kontrolę nad wyborami, paraliżowali inne partie, a w końcu fałszowali wybory.

9.Przejęcie władzy w Czechosłowacji (II 1948 r.)

Czechosłowacja była ostatnim państwem w Europie opanowanym przez komunistów. W lutym 1948 r. dokonali oni zamachu stanu, uchwalili nową konstytucję i zmusili do ustąpienia prezydenta Edvarda Beneša. W niewyjaśnionych okolicznościach zginął minister spraw zagranicznych Jan Masaryk.

10.Wojna domowa w Grecji

Jedyny kraj, w którym komunistom nie udało się przejąć władzy. Lewicowa partyzantka, wspierana przez ZSRS i Jugosławię, walczyła z wojskami króla, którym pomagały USA i Wielka Brytania. Wojna zakończyła się w 1949 r. klęską komunistów; zginęło ok. 70 tys. Greków, a 14 tys. emigrantów trafiło do Polski.

11.Kominform (1947 r.)

Struktura łącząca partie komunistyczne w Europie, powołana z inicjatywy Stalina we wrześniu 1947 r. na konferencji w Szklarskiej Porębie. Miała podporządkować partie polityce Kremla; zdecydowano tam też, że państwa zależne od ZSRS nie wezmą udziału w planie Marshalla. Rozwiązano go w kwietniu 1956 r.

12.Doktryna Trumana (1947 r.)

Doktryna polityczna USA sformułowana przez prezydenta Harry'ego Trumana: udzielanie pomocy finansowej, wojskowej i politycznej krajom zagrożonym wpływami komunistów. Pierwszymi państwami objętymi pomocą były Turcja i Grecja.

13.Plan Marshalla (Europejski Plan Odbudowy)

Program pomocy gospodarczej dla Europy ogłoszony w czerwcu 1947 r. przez amerykańskiego sekretarza stanu George'a Marshalla. Obejmował m.in. żywność, surowce, maszyny i kredyty, a koordynował go Komitet Europejskiej Współpracy Gospodarczej w Paryżu. Wzięło w nim udział 16 państw zachodnioeuropejskich; realizowano go do 1952 r. Ograniczył wpływy komunizmu, pozwolił odbudować Zachód i był pierwszym krokiem do integracji europejskiej.

14.Plan Mołotowa

Sowiecki program, który Stalin narzucił państwom Europy Środkowo-Wschodniej zamiast planu Marshalla i który całkowicie podporządkował je gospodarczo Moskwie. Polska i Czechosłowacja wstępnie zapowiedziały udział w planie Marshalla, ale na żądanie Stalina musiały się wycofać.

15.Żelazna kurtyna

Określenie podziału Europy na dwa obozy polityczne, którego użył Winston Churchill w przemówieniu w Fulton 5 III 1946 r. Według niego żelazna kurtyna opadła w poprzek kontynentu od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem, a stolice Europy Środkowo-Wschodniej znalazły się w sferze radzieckiej.

16.Zimna wojna

Stan wieloletniego napięcia politycznego między blokiem zachodnim (państwa demokratyczne współpracujące z USA) a blokiem wschodnim (państwa komunistyczne zdominowane przez ZSRS). Nie doszło do globalnej wojny, ale toczyły się wojny lokalne z udziałem USA i ZSRS, wojna propagandowa i wywiadowcza oraz rywalizacja m.in. w kosmosie i sporcie.

17.Strefy okupacyjne w Niemczech

Zgodnie z ustaleniami z Jałty Niemcy podzielono na strefy USA, ZSRS, Wielkiej Brytanii i Francji, a każde mocarstwo dostało też sektor Berlina. Alianci pobierali reparacje, m.in. wywożąc urządzenia fabryk - najbardziej rabunkowo robili to Sowieci. W styczniu 1947 r. strefy brytyjska i amerykańska połączyły się w Bizonię, a w kwietniu 1949 r. po dołączeniu francuskiej powstała Trizonia.

18.Blokada Berlina (VI 1948-V 1949 r.)

Sowieci uznali reformę walutową - wprowadzenie marki niemieckiej także w zachodnich sektorach Berlina - za pretekst do odcięcia połączeń z Berlinem Zachodnim, by wymusić ustępstwa. Amerykanie i Brytyjczycy zorganizowali most lotniczy: w niemal 11 miesięcy wykonali ponad 270 tys. lotów z żywnością, paliwem i lekarstwami. Blokada przekreśliła współpracę ze Stalinem i przyspieszyła powstanie dwóch państw niemieckich i bloków wojskowych.

19.Republika Federalna Niemiec (RFN)

Państwo utworzone w 1949 r. w Trizonii po wyborach do parlamentu w maju 1949 r., ze stolicą w Bonn. Kanclerzem został Konrad Adenauer. RFN uznały demokratyczne kraje Zachodu, które dwa lata później zakończyły jej wojskową okupację. W 1955 r. RFN przyjęto do NATO.

20.Niemiecka Republika Demokratyczna (NRD)

Państwo ogłoszone w październiku 1949 r. w podległej ZSRS wschodniej części Niemiec, ze stolicą we wschodnim Berlinie; uznały je kraje komunistyczne. Rozwój przemysłu ciężkiego kosztem spożywczego powodował niedobory, a warunki życia były dużo gorsze niż w RFN - w latach 1949-1953 na Zachód uciekło ok. 800 tys. osób.

21.Konrad Adenauer (1876-1967)

Niemiecki polityk chrześcijańsko-demokratyczny, przeciwnik nazistów, więziony za rządów Hitlera. W latach 1949-1963 kanclerz RFN i minister spraw zagranicznych. Doprowadził do przyjęcia RFN do NATO i współtworzył Europejską Wspólnotę Gospodarczą; zaliczany do ojców założycieli Unii Europejskiej.

22.NATO - Pakt Północnoatlantycki (4 IV 1949 r.)

Sojusz zawarty przez USA, Kanadę i dziesięć państw europejskich w czasie blokady Berlina, która zapowiadała dalsze agresywne działania ZSRS. Miał zapewnić członkom wzajemne wsparcie w razie ataku państw komunistycznych. Dzięki niemu wojska amerykańskie pozostały w Europie, co dawało jej mieszkańcom poczucie bezpieczeństwa.

23.Stalinizm

Sowiecki model komunizmu, w którym totalitarna władza opierała rządy na masowym terrorze i pełnej kontroli wszystkich dziedzin życia. W bloku wschodnim wprowadzany od 1949 r.: przymusowa kolektywizacja rolnictwa, rozwój przemysłu ciężkiego i zbrojeniowego, centralne sterowanie gospodarką, represje wobec Kościołów i czystki w partiach rządzących.

24.Układ Warszawski (14 V 1955 r.)

Pakt wojskowy ZSRS i siedmiu europejskich państw komunistycznych zawarty w Warszawie jako przeciwwaga dla NATO - odpowiedź na przyjęcie RFN do NATO w 1955 r. Oficjalnie miał charakter obronny, ale jego sztab przygotowywał też plany inwazji na Zachód. Wymuszał ścisłą współpracę krajów bloku z Moskwą.

25.Powstanie berlińskie (VI 1953 r.)

Pierwszy wybuch niezadowolenia społecznego w bloku wschodnim. Wywołała go decyzja władz NRD o podniesieniu norm produkcyjnych o 10%; protestowało ok. 300 tys. robotników, żądając m.in. dymisji rządu i uwolnienia więźniów politycznych. Wojska sowieckie z czołgami stłumiły powstanie - zginęło ponad 300 osób, a partia komunistyczna umocniła władzę.

26.Bierny opór

Metoda walki o niepodległość Indii bez użycia broni, wymyślona i propagowana przez Mahatmę Gandhiego, lidera Indyjskiego Kongresu Narodowego. Polegała na bojkocie brytyjskich towarów, manifestacjach, strajkach i petycjach do władz w Londynie. Była skuteczna, bo brytyjska opinia publiczna sprzeciwiała się brutalnym represjom.

27.Mahatma Gandhi (1869-1948)

Indyjski prawnik, filozof i polityk, twórca niepodległego państwa indyjskiego. Stanął na czele Indyjskiego Kongresu Narodowego i propagował bierny opór. Po wycofaniu się Brytyjczyków łagodził konflikty między hinduistami i muzułmanami. Zginął w zamachu z rąk fanatycznego hinduisty.

28.Indie i Pakistan (1947 r.)

W 1947 r. Brytyjczycy wycofali się z Indii, skłóconych religijnie (ok. 30% muzułmanów). Powstały hinduistyczne Indie i muzułmański Pakistan z dwóch części. Migracje objęły ok. 10 mln osób, a w zamieszkach zginęło ok. 200 tys. ludzi. W 1971 r. Pakistan Wschodni stał się Bangladeszem. Indie i Pakistan nadal toczą spór o ziemie przygraniczne, a oba mają broń nuklearną.

29.Chińska Republika Ludowa (1 X 1949 r.)

Państwo proklamowane przez Mao Zedonga po zwycięstwie w wojnie domowej (od 1945 r.) komunistów wspieranych przez ZSRS nad Kuomintangiem Czang Kaj-szeka wspieranym przez USA. Komuniści pozyskali chłopów obietnicą reformy rolnej. Czang Kaj-szek z 2 mln zwolenników uciekł na Tajwan, a chińscy komuniści wkrótce podbili Tybet.

30.Wielki Skok (1958 r.)

Program Mao Zedonga, który miał przekształcić Chiny z kraju rolniczego w przemysłowy, z naciskiem na wytop żelaza w prymitywnych piecach budowanych niemal w każdej wsi. Chłopi zaniedbali pracę na roli i z głodu zmarło kilkanaście milionów ludzi. Mao stracił funkcję przewodniczącego państwa, a władzę przejęli pragmatycy, m.in. Deng Xiaoping.

31.Rewolucja kulturalna (od 1966 r.)

Ruch rozpoczęty w maju 1966 r., który miał wykorzenić tradycyjną kulturę chińską, obwinianą przez Mao o spowalnianie postępu; był przejawem maoizmu - chińskiej odmiany komunizmu. W rzeczywistości pozwolił Mao odzyskać władzę i prześladować rywali. Hunwejbini z Czerwonej Gwardii torturowali i mordowali przeciwników, a miliony ludzi zesłano na wieś na tzw. reedukację.

32.Podział Korei (1945-1948)

W 1945 r. Koreę podzielono wzdłuż 38 równoleżnika: północ znalazła się pod kontrolą ZSRS, a południe - USA. W 1948 r. na południu powstała Republika Korei, uznana przez ONZ, a na północy komuniści Kim Ir Sena proklamowali we wrześniu 1948 r. Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną (KRL-D).

33.Wojna w Korei (VI 1950-VII 1953 r.)

Wojnę rozpoczął atak KRL-D na Republikę Korei. Rada Bezpieczeństwa ONZ pod nieobecność delegata ZSRS zdecydowała o pomocy dla Południa; siły ONZ gen. Douglasa MacArthura wyparły komunistów i zajęły prawie całą Koreę Północną. 25 X 1950 r. do walki włączyli się chińscy „ochotnicy”. Rozejm w Panmundżomie wyznaczył linię demarkacyjną - granicę obu państw, które formalnie pozostają w stanie wojny.

34.Douglas MacArthur

Amerykański generał, dowódca sił interwencyjnych ONZ w Korei - utworzonych po raz pierwszy w historii, z żołnierzami 17 państw. Na początku 1951 r. chciał powstrzymać Chińczyków bronią atomową, ale prezydent Truman zakazał tego, bo obawiał się włączenia do wojny Sowietów, którzy mieli już broń atomową.

35.I wojna indochińska

Wojna Francji z komunistyczną organizacją Viet Minh, kierowaną przez Ho Chi Minha, który 2 IX 1945 r. proklamował Demokratyczną Republikę Wietnamu. Do 1949 r. przewagę mieli Francuzi; po powstaniu ChRL, dzięki sowieckiej broni, Wietnamczycy przeszli do kontrataku. Wojnę zakończyło zdobycie twierdzy Dien Bien Phu w maju 1954 r.

36.Konferencja w Genewie (1954 r.)

Konferencja pokojowa zwołana, by zakończyć walki w Indochinach. Porozumienia z lipca 1954 r. utworzyły cztery państwa: komunistyczny Wietnam Północny (Demokratyczna Republika Wietnamu), Wietnam Południowy (Republika Wietnamu) w sojuszu z USA, Kambodżę i Laos, w których w 1975 r. władzę przejęli komuniści.

37.Czerwoni Khmerzy

Radykalnie komunistyczne ugrupowanie Pol Pota, które w 1975 r. przejęło władzę w Kambodży. Łączyło wzorce chińskiej rewolucji kulturalnej ze skrajnym nacjonalizmem. W ciągu pięciu lat rządów wymordowało prawie 2 mln ludzi (1/5 mieszkańców), m.in. niemal całą inteligencję. Ludobójstwo przerwała interwencja wietnamska w 1979 r.

38.Niepodległość Indonezji

W sierpniu 1945 r. lider ruchu niepodległościowego Ahmed Sukarno proklamował Republikę Indonezji na Archipelagu Malajskim. Po kapitulacji Japonii władzę odzyskali tam Holendrzy, co wywołało wojnę o niepodległość. Zakończyła się ona w 1949 r. klęską Holandii, która musiała uznać niepodległość Indonezji.

39.Kult jednostki

Oddawanie przywódcy niemal religijnej czci. Stalina propaganda przedstawiała jako genialnego wodza i ojca narodu; jego portrety niesiono na pochodach, a jego imieniem nazywano miasta (Stalingrad, Stalinogród - Katowice w 1953 r.). Kres kultowi Stalina przyniósł tajny referat Nikity Chruszczowa z 1956 r., w którym po raz pierwszy użyto określenia „kult jednostki”.

40.Kult jednostki w Chinach, Korei i Rumunii

W Chinach od 1966 r. w każdym domu musiał wisieć portret Mao, a obywatele studiowali cytaty z Czerwonej książeczki; po śmierci w 1976 r. Mao nie poddano krytyce i nadal jest przedstawiany jako ojciec narodu. W Korei Północnej kult Kim Ir Sena podtrzymują jego syn i wnuk (tzw. dynastia Kimów). W Rumunii własny kult budował Nicolae Ceauşescu, rozstrzelany w 1989 r.