Państwo Podziemne, powstanie warszawskie i fronty - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Polskie Państwo Podziemne

Rozbudowane konspiracyjne struktury cywilne i wojskowe, tworzone od 1939 r. i podporządkowane rządowi w Londynie. Nie miały odpowiednika w okupowanej Europie. Pion wojskowy walczył z okupantem, prowadził dywersję, wywiad i propagandę, a pion cywilny prowadził podziemną administrację i sądy, wydawał prasę i organizował tajne nauczanie.

2.Henryk Dobrzański, ps. Hubal

Major, który w 1939 r. nie przekroczył granicy Litwy i po kapitulacji Warszawy utworzył na Kielecczyźnie pierwszy oddział partyzancki (ok. 300 żołnierzy). Chciał walczyć do spodziewanej wiosną 1940 r. ofensywy aliantów. Zginął 30 kwietnia 1940 r., gdy Niemcy rozbili jego oddział we wsi Anielin.

3.Służba Zwycięstwu Polsce (SZP) i Związek Walki Zbrojnej (ZWZ)

SZP powstała we wrześniu 1939 r. na rozkaz marsz. Edwarda Rydza-Śmigłego jako pierwsza tajna organizacja wojskowa. Dominowali w niej zwolennicy sanacji, więc w listopadzie 1939 r. gen. Sikorski ją rozwiązał i powołał ZWZ. ZWZ gromadził broń, szkolił żołnierzy, rozwijał wywiad, ale ograniczał akcje zbrojne z powodu niemieckich represji wobec cywilów.

4.Armia Krajowa (AK)

Nazwa przyjęta przez ZWZ 14 lutego 1942 r. Główny cel AK - przygotowanie ogólnopolskiego powstania w chwili załamania się potęgi III Rzeszy. Działała w okręgach w Generalnym Gubernatorstwie i na ziemiach wcielonych. W 1944 r. liczyła ponad 400 tys. żołnierzy, w tym ok. 100 tys. w oddziałach leśnych - była największą konspiracją na świecie.

5.Stefan Rowecki, ps. Grot

Generał, od czerwca 1940 r. komendant główny ZWZ, a od lutego 1942 r. pierwszy dowódca Armii Krajowej. 30 czerwca 1943 r. aresztowany przez Gestapo na skutek zdrady i osadzony w Sachsenhausen; po wybuchu powstania warszawskiego rozstrzelany na rozkaz Himmlera.

6.Tadeusz Komorowski, ps. Bór

Generał, Komendant Główny AK od 1943 r. (po aresztowaniu Roweckiego) do upadku powstania warszawskiego. Podjął decyzję o rozpoczęciu powstania. W ostatnich dniach walk mianowany Naczelnym Wodzem, po kapitulacji trafił do niewoli. W latach 1947-1949 był premierem rządu na uchodźstwie.

7.Kierownictwo Dywersji (Kedyw)

Struktura AK utworzona w 1943 r. z połączenia Związku Odwetu, „Wachlarza” i Grup Szturmowych Szarych Szeregów, dowodzona przez płk. Augusta Emila Fieldorfa, ps. Nil. Koordynowała dywersję: w latach 1943-1944 przeprowadziła ponad 3200 akcji, np. wykolejała transporty, wysadzała mosty i odbijała więźniów.

8.Akcja pod Arsenałem i akcja „Kutschera”

26 marca 1943 r. członkowie Szarych Szeregów odbili z rąk Gestapo harcmistrza Jana Bytnara, ps. Rudy (akcja pod Arsenałem). 1 lutego 1944 r. Kedyw zastrzelił dowódcę SS i policji w Warszawie Franza Kutscherę, po czym Niemcy złagodzili terror w stolicy.

9.Organizacje zbrojne stronnictw i akcja scaleniowa

Swoje oddziały miały stronnictwa: Narodowa Organizacja Wojskowa (NOW) - Stronnictwo Narodowe, Bataliony Chłopskie (BCh) - Stronnictwo Ludowe, Gwardia Ludowa WRN - PPS. W latach 1940-1944 w ramach akcji scaleniowej większość tych sił podporządkowała się częściowo lub całkowicie dowództwu AK.

10.Narodowe Siły Zbrojne (NSZ)

Organizacja, która wyłamała się z NOW i pozostała poza AK. Od klęski Niemców pod Stalingradem uznawała ZSRS za najważniejszego wroga, dlatego zwalczała partyzantkę komunistyczną i oddziały mniejszości narodowych.

11.Gwardia Ludowa (GL) i Armia Ludowa (AL)

Partyzantka Polskiej Partii Robotniczej, podległa Moskwie i niekontrolowana przez rząd RP. W 1944 r. Gwardię Ludową przemianowano na Armię Ludową; ściśle współpracowała z władzami ZSRS.

12.Rada Jedności Narodowej (RJN)

Podziemny parlament utworzony w styczniu 1944 r. przez przedstawicieli SL, SN, PPS-WRN i Stronnictwa Pracy. W marcu 1944 r. uchwaliła deklarację „O co walczy naród polski”: Polska miała być demokracją parlamentarną z autonomią mniejszości, a jej granice poszerzone m.in. o Gdańsk, Prusy Wschodnie i Śląsk Opolski.

13.Delegatura Rządu RP na Kraj

Od grudnia 1940 r. tworzyła podziemną administrację; podlegało jej Kierownictwo Walki Cywilnej z podziemnymi sądami. Delegat Rządu na Kraj był łącznikiem między krajem a rządem na uchodźstwie; pierwszym był Cyryl Ratajski. Od 1944 r. Delegat z trzema zastępcami tworzył Krajową Radę Ministrów - podziemny odpowiednik rządu.

14.Tajne komplety

Podziemne nauczanie na wszystkich poziomach, zorganizowane przez założoną w październiku 1939 r. Tajną Organizację Nauczycielską. Objęło 1 mln uczniów szkół podstawowych i 100 tys. licealistów; działały też tajne studia z udziałem profesorów.

15.Cichociemni

Wyszkoleni żołnierze Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, zrzucani na spadochronach do okupowanej Polski. Szkolili żołnierzy AK i prowadzili akcje dywersyjne. Nazwa pochodzi od działania „po cichu i po ciemku”. Przerzucono 316 cichociemnych, w tym jedną kobietę - Elżbietę Zawacką.

16.Jan Karski

Emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego, który dwukrotnie przedostał się do warszawskiego getta i spisał raporty o Holokauście. W 1942 r. przedstawił je w Londynie, a w 1943 r. prezydentowi USA Rooseveltowi, apelując o pomoc dla Żydów. Jego relacje przyjęto z niedowierzaniem.

17.Rzeź wołyńska

Czystki etniczne o znamionach ludobójstwa, prowadzone od lutego 1943 r. przez Ukraińską Powstańczą Armię (UPA) Stepana Bandery, by usunąć Polaków z ziem uważanych za ukraińskie. Kulminacją była „krwawa niedziela” 11 lipca 1943 r. (atak na 99 wsi). Na Kresach zginęło ok. 100 tys. Polaków, a 300 tys. musiało uciekać.

18.Akcja „Burza”

Plan AK z 1944 r.: oddziały podziemia miały współdziałać z Armią Czerwoną w wyzwalaniu ziem polskich, a na wyzwolonym terenie ujawniać władze podległe Londynowi jako gospodarze. Zaczęła się na początku 1944 r. na Wołyniu, potem AK walczyła o Wilno, Lwów, Białostocczyznę i Lubelszczyznę. Sowieci rozbrajali oddziały AK, a oficerów aresztowali.

19.Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN)

Podporządkowany Stalinowi marionetkowy organ władzy wykonawczej polskich komunistów, utworzony 21 lipca 1944 r. w Moskwie z Edwardem Osóbką-Morawskim na czele. 22 lipca 1944 r. ogłosił Manifest PKWN; działał w Chełmie, a potem w Lublinie. Uznał się za jedyną legalną reprezentację Polaków, a władze w Londynie nazywał „samozwańczymi”.

20.Przyczyny wybuchu powstania warszawskiego

Komuniści przejmowali władzę, a Sowieci represjonowali AK na Kresach, więc dowództwo AK chciało samodzielnie wyzwolić stolicę i powitać Sowietów jako gospodarz. Sprzyjały temu zbliżanie się Armii Czerwonej i ewakuacja niemieckiej administracji. Powstanie miało też wzmocnić premiera Mikołajczyka w rozmowach ze Stalinem.

21.Godzina „W”

Godzina wybuchu powstania: 1 sierpnia 1944 r., godz. 17.00. Rozkaz wydał 31 lipca gen. Tadeusz Komorowski „Bór” po nieprawdziwym meldunku o Sowietach na przedpolach Pragi. Do walki stanęło ok. 37 tys. żołnierzy (AK, NSZ i AL), ale tylko ok. 10% miało broń.

22.Przebieg powstania warszawskiego

W pierwszych dniach powstańcy opanowali m.in. większą część Śródmieścia, Stare Miasto, Żoliborz i Mokotów, ale nie mosty i Pragę; odcięte od siebie dzielnice łączyły kanały. Hitler rozkazał zniszczyć miasto: 8 sierpnia Niemcy zajęli Wolę i wymordowali tam ok. 40 tys. mieszkańców, a trzy dni później podobny los spotkał Ochotę. 2 września upadła Starówka, 27 września Mokotów, a najdłużej broniło się Śródmieście.

23.Alianci wobec powstania warszawskiego

Pomóc próbowała tylko Wielka Brytania: od nocy z 4 na 5 sierpnia samoloty z Brindisi we Włoszech zrzucały zaopatrzenie, ale wobec dużych strat i małej celności loty zawieszono pod koniec września. Stalin długo nie zgadzał się na lądowanie alianckich samolotów na sowieckich lotniskach. Roosevelt nie naciskał Stalina, bo liczył na jego pomoc w wojnie z Japonią.

24.Desant na Czerniaków (16-23 IX 1944)

Próba pomocy powstańcom podjęta z inicjatywy gen. Zygmunta Berlinga, dowódcy 1 Armii WP. Żołnierze przeprawili się na Czerniaków i Żoliborz, ale bez wsparcia Sowietów zostali rozbici; zginęło 3,5 tys. Berlinga odwołano ze stanowiska.

25.Kapitulacja powstania (2 X 1944)

Kapitulację podpisano 2 października 1944 r., po 63 dniach walk. Zginęło ok. 18 tys. powstańców i ok. 180 tys. cywilów. Niemcy wysiedlili ludność i na rozkaz Hitlera burzyli miasto - w styczniu 1945 r. lewobrzeżna Warszawa była zniszczona w 85%.

26.Znaczenie powstania warszawskiego i spór o nie

AK chciała powitać Sowietów jako gospodarz stolicy i wymusić uznanie władz podległych Londynowi. Cel nie został osiągnięty, bo Stalin nie miał interesu we wsparciu AK, a zniszczenie Warszawy ułatwiło mu podbój Polski. Spór trwa do dziś. Zwolennicy podkreślają, że nastroje mieszkańców i tak doprowadziłyby do walk, a powstanie pokazało Stalinowi determinację Polaków. Krytycy wskazują zniszczenie stolicy i śmierć wielu ludzi z młodej elity. Decyzja gen. Komorowskiego zyskała zgodę premiera Mikołajczyka, ale rozkazu nie wydał Naczelny Wódz gen. Kazimierz Sosnkowski.

27.Rząd Tymczasowy

Rząd, w który komuniści przekształcili PKWN 31 grudnia 1944 r. Premierem został Edward Osóbka-Morawski. Formalnie był koalicyjny, ale kluczowe resorty mieli komuniści, a nieoficjalny nadzór sprawował gen. Iwan Sierow z NKWD.

28.Rozmowy Mikołajczyka w Moskwie (VIII 1944)

Bolesław Bierut zaproponował premierowi Stanisławowi Mikołajczykowi stanowisko premiera w rządzie zdominowanym przez komunistów i usunięcie prezydenta Raczkiewicza oraz gen. Sosnkowskiego. Mikołajczyk odmówił, ale osłabiony upadkiem powstania podał się w listopadzie 1944 r. do dymisji. Zastąpił go Tomasz Arciszewski z PPS.

29.Ofensywa sowiecka w 1945 r.

12 stycznia 1945 r. ruszyła ofensywa Armii Czerwonej, która przełamała niemiecką obronę na linii Wisły. 17 stycznia 1 Armia WP wkroczyła do ruin Warszawy, 27 stycznia wyzwolono Auschwitz-Birkenau, 23 lutego przełamano opór Niemców w Poznaniu, a w marcu zdobyto Gdańsk i Gdynię. Wczesną wiosną 1945 r. całe terytorium II Rzeczypospolitej zajęła Armia Czerwona; NKWD tworzył obozy dla żołnierzy podziemia i prowadził obławy.

30.1 Korpus Pancerno-Motorowy

Po klęsce Francji do Wielkiej Brytanii przedostało się ok. 30 tys. żołnierzy; zasady ich działania określiła umowa z sierpnia 1940 r. W 1942 r. w Szkocji powstał 1 Korpus Pancerno-Motorowy z 1 Dywizją Pancerną gen. Stanisława Maczka. Utworzono też 1 Samodzielną Brygadę Spadochronową gen. Stanisława Sosabowskiego.

31.Bitwa o Narwik (1940)

Pierwsza walka polskiej jednostki z Niemcami po 1939 r.: Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich walczyła w maju 1940 r. o port w Narwiku w Norwegii. Miasto zdobyto, ale alianci wycofali się z Norwegii, by wesprzeć Francję. Walczyły tam też polskie niszczyciele; ORP Grom zatonął.

32.Polskie lotnictwo w Wielkiej Brytanii

W lipcu 1940 r. Brytyjczycy zgodzili się na tworzenie polskich jednostek lotniczych. Polaków wyposażono w myśliwce Hurricane i przeszkolono z brytyjskiej taktyki walki i języka angielskiego. W bitwie o Anglię walczyły 303 Dywizjon Myśliwski „Warszawski” im. Tadeusza Kościuszki i 302 Dywizjon „Poznański”. Dzięki wysokiemu poziomowi pilotów wkrótce powstało kilka kolejnych dywizjonów myśliwskich i cztery bombowe.

33.Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich

Brygada sformowana w kwietniu 1940 r. w Syrii. W 1941 r. broniła wraz z Australijczykami Tobruku oblężonego przez Afrika Korps. W 1942 r. na jej bazie powstała 3 Dywizja Strzelców Karpackich, która walczyła potem we Włoszech w 2 Korpusie Polskim.

34.Polskie natarcie na Monte Cassino (V 1944)

Klasztor-twierdzę na Linii Gustawa bezskutecznie atakowali wcześniej Amerykanie, a potem Brytyjczycy, Nowozelandczycy i Hindusi. 2 Korpus Polski gen. Władysława Andersa uderzył 12 maja, ale atak przerwano; decydujące natarcie ruszyło 16 maja. W nocy z 17 na 18 maja Niemcy opuścili klasztor, a rano Polacy zawiesili na ruinach biało-czerwoną flagę. Zginęło ponad 900 polskich żołnierzy, a ok. 3 tys. zostało rannych. Zwycięstwo osłabiło argument Stalina, że Polacy unikają walki z Niemcami.

35.Monte Cassino jako symbol

Bitwa stała się symbolem bohaterstwa polskich żołnierzy. Zdobycie klasztoru ogłosił hejnałem mariackim plut. Emil Czech, a Feliks Konarski napisał piosenkę „Czerwone maki na Monte Cassino”. Na polskim cmentarzu wojennym pochowano w 1970 r. gen. Andersa, którego komuniści pozbawili obywatelstwa.

36.1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka

Jednostka 1 Korpusu Polskiego, która po lądowaniu w Normandii w 1944 r. walczyła w decydującej bitwie pod Falaise. Potem jej szlak bojowy prowadził przez Belgię, Holandię (m.in. Breda) i Niemcy; w maju 1945 r. Maczek przyjął kapitulację bazy Kriegsmarine w Wilhelmshaven.

37.Polska Marynarka Wojenna

30 sierpnia 1939 r. niszczyciele ORP Błyskawica, Grom i Burza ewakuowano do Wielkiej Brytanii, a później przedarły się tam okręty podwodne Orzeł i Wilk. Polskie okręty chroniły konwoje, walczyły z pancernikiem Bismarck (ORP Piorun) i wspierały lądowanie w Normandii.

38.1 Samodzielna Brygada Spadochronowa

Jednostka utworzona w Wielkiej Brytanii z myślą o wsparciu przyszłego powstania w kraju, podległa bezpośrednio Naczelnemu Wodzowi; dowodził nią gen. Stanisław Sosabowski. Nie wysłano jej na pomoc powstaniu warszawskiemu, bo nie mogła bezpiecznie wylądować. We wrześniu 1944 r. walczyła pod Arnhem w Holandii bez ciężkiego sprzętu i poniosła bardzo duże straty. Brytyjski dowódca niesłusznie obwinił Sosabowskiego za niepowodzenie i w grudniu 1944 r. generała odwołano.

39.1 Dywizja Piechoty im. Tadeusza Kościuszki

Polska jednostka utworzona w ZSRS w maju 1943 r., po zerwaniu stosunków z rządem RP; dowodził nią płk (potem gen.) Zygmunt Berling. 12-13 października 1943 r. pod Lenino, bez wsparcia Sowietów, poniosła bardzo ciężkie straty. W 1944 r. przekształcono ją w 1 Armię Wojska Polskiego.

40.Wojsko Polskie u boku ZSRS (1944-1945)

W lipcu 1944 r. armię Berlinga połączono z Armią Ludową; naczelnym dowódcą został gen. Michał Żymierski, ps. Rola. Latem 1944 r. sformowano 2 Armię WP. Ponad 40% oficerów stanowili Sowieci, a byłych żołnierzy AK wcielano przymusowo. 1 Armia WP przełamała Wał Pomorski i uczestniczyła w zdobywaniu Berlina, a 2 Armia gen. Karola Świerczewskiego walczyła o Budziszyn i Drezno.