Polska pod okupacją i rząd na uchodźstwie - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Układ o granicach i przyjaźni

Niemiecko-sowiecki układ zawarty 28 września 1939 r., po klęsce Polski. Przesunął dalej na wschód granicę ustaloną w pakcie Ribbentrop-Mołotow. Niemcom przypadło 49% zajętego obszaru Polski (188 tys. km²), a ZSRS - ponad 200 tys. km² (51%).

2.Podział ziem polskich jesienią 1939 r.

Granica okupacji przebiegała na Bugu. Niemcy część zajętych ziem wcielili do III Rzeszy, a z reszty utworzyli Generalne Gubernatorstwo. ZSRS włączył Kresy Wschodnie do Białoruskiej i Ukraińskiej Republiki Sowieckiej, a Wileńszczyznę w październiku 1939 r. przekazał Litwie.

3.Ziemie wcielone do III Rzeszy

Wielkopolska, Pomorze Gdańskie, Kujawy i ziemia łódzka, ziemia dobrzyńska, część Mazowsza z Płockiem, Suwalszczyzna, polska część Górnego Śląska oraz fragmenty zachodniej Małopolski z Oświęcimiem.

4.Generalne Gubernatorstwo

Jednostka utworzona przez Hitlera w październiku 1939 r. z polskich ziem zajętych przez Niemcy, a niewcielonych do Rzeszy. Stolica - Kraków, rządy sprawował gubernator Hans Frank z rezydencją na Wawelu. Miało cztery dystrykty: warszawski, krakowski, lubelski i radomski, a w 1941 r. doszedł piąty - Galicja ze stolicą we Lwowie.

5.Listy proskrypcyjne

Sporządzone przez Niemców jeszcze przed wojną wykazy osób, które miały zostać aresztowane, a potem zamordowane. Służyły wyeliminowaniu polskich elit, by osłabić naród. Za represje na okupowanych ziemiach odpowiadało m.in. Gestapo, czyli tajna policja niemiecka.

6.Położenie Polaków w Generalnym Gubernatorstwie

Polacy byli ludźmi drugiej kategorii: pracowali codziennie po 10 godzin bez urlopu, musieli schodzić z chodnika przed Niemcami, w tramwajach i pociągach mieli nieliczne miejsca. W administracji zajmowali tylko podrzędne stanowiska i zarabiali mniej niż Niemcy.

7.Roboty przymusowe w Niemczech

Około 2,8 mln Polaków, czyli prawie 3 mln, wywieziono do przymusowej pracy w Niemczech, głównie w rolnictwie. Często trafiali tam ludzie zatrzymani w ulicznych łapankach.

8.Kontyngent

Obowiązkowa dostawa żywności na potrzeby niemieckiego okupanta, którą musieli oddawać mieszkańcy polskiej wsi pod groźbą spalenia gospodarstwa lub kary śmierci.

9.Szkolnictwo i organizacje w Generalnym Gubernatorstwie

Niemcy zostawili tylko szkoły podstawowe i zawodowe, by Polacy zdobywali jedynie proste umiejętności do pracy fizycznej i by obniżyć ich poziom intelektualny. Zlikwidowali prawie wszystkie organizacje poza kilkoma pomagającymi najuboższym, np. Polskim Czerwonym Krzyżem i Radą Główną Opiekuńczą.

10.Granatowa policja

Polska Policja Generalnego Gubernatorstwa, do której Niemcy powołali przedwojennych polskich policjantów. Nazwa pochodzi od koloru mundurów.

11.Gadzinówki

Pogardliwe określenie polskojęzycznych gazet wydawanych w kilkusettysięcznych nakładach pod pełną kontrolą okupanta. Szerzyły niemiecką propagandę i treści demoralizujące. Propagandzie służyły też kina, dlatego podziemie wzywało do bojkotu hasłem „Tylko świnie siedzą w kinie”.

12.Wysiedlenia z ziem wcielonych do Rzeszy

Aby szybko zgermanizować ziemie wcielone, Niemcy wypędzili do Generalnego Gubernatorstwa ok. 800 tys. Polaków. Na ich miejsce sprowadzili 400 tys. niemieckich osadników z obszarów zajętych przez ZSRS.

13.Volkslista

Niemiecka lista narodowa wprowadzona w 1941 r. na ziemiach wcielonych do Rzeszy. Wpisywano na nią w różnych kategoriach Polaków uznanych za nadających się do germanizacji i nadawano im, często pod przymusem, niemieckie obywatelstwo. Mężczyźni musieli służyć w Wehrmachcie - powołano ok. 500 tys. takich Polaków.

14.Postawa Polaków wobec kolaboracji

W okupowanej Polsce nie powstał rząd współpracujący z Niemcami i żaden znaczący polityk nie poparł kolaboracji. Potępiali ją rząd na emigracji i podziemie, które likwidowało niektórych kolaborantów (np. aktora Igo Syma). Za tę postawę Niemcy odpowiadali masowymi represjami, m.in. publicznymi egzekucjami zakładników.

15.Łapanka uliczna

Niemiecka akcja zatrzymywania przypadkowych przechodniów. Złapanych więziono, przesiedlano, wysyłano do obozów koncentracyjnych albo do przymusowej pracy w Niemczech i Austrii.

16.Maksymilian Maria Kolbe

Polski franciszkanin, wydawca pisma „Rycerz Niepokalanej”, twórca ośrodka w Niepokalanowie. Więziony w Auschwitz, w 1941 r. oddał życie w zamian za ocalenie współwięźnia. W 1982 r. został uznany za świętego.

17.Akcja Inteligencja (Intelligenzaktion)

Niemiecka akcja mordowania polskich elit na Pomorzu od września 1939 do połowy 1940 r. Zginęło ponad 80 tys. osób, m.in. urzędnicy, ziemianie, duchowni, nauczyciele i harcerze. Miejscami mordów były m.in. Piaśnica koło Wejherowa i Barbarka koło Torunia; symbolem terroru stała się też bydgoska Dolina Śmierci.

18.Akcja Specjalna Kraków (Sonderaktion Krakau)

Akcja przeciw polskiej inteligencji w Generalnym Gubernatorstwie z listopada 1939 r. Niemcy aresztowali profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i innych krakowskich uczelni i wywieźli ich do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen, gdzie część z nich zginęła.

19.Akcja AB

Niemiecka akcja wymierzona w polską inteligencję, prowadzona od wiosny 1940 r. (V-VII 1940) na ziemiach wcielonych i w Generalnym Gubernatorstwie. Zamordowano kilka tysięcy osób, m.in. Macieja Rataja i Janusza Kusocińskiego oraz wielu duchownych. Miejscem egzekucji były m.in. Palmiry koło Warszawy.

20.Obozy koncentracyjne

Obozy, w których Niemcy wyniszczali więźniów w skrajnie trudnych warunkach pracy, a także mordowali osoby przysyłane przez Gestapo. Największym był Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. W Łodzi powstał nawet obóz koncentracyjny dla dzieci.

21.Obozy zagłady

Niemieckie obozy, w których wyłącznie mordowano ludzi na przemysłową skalę. Ginęła w nich przede wszystkim ludność żydowska, m.in. w Treblince i Bełżcu.

22.Uprowadzanie polskich dzieci

Niemcy odbierali rodzicom dzieci uznane według pseudonaukowej eugeniki za „wartościowe rasowo” i germanizowali je: zmieniali im dane i oddawali niemieckim rodzinom. Uprowadzono ok. 200 tys. polskich dzieci, m.in. z Zamojszczyzny; po wojnie odnaleziono tylko niewielką część.

23.Kresy Wschodnie pod okupacją sowiecką

Stalin nie utworzył polskiej republiki, tylko włączył Kresy do ZSRS. Sowieci przeprowadzili nacjonalizację przemysłu (przejęcie prywatnego majątku przez państwo) i kolektywizację rolnictwa (łączenie gruntów chłopskich w gospodarstwa spółdzielcze). W listopadzie 1939 r. zorganizowali sfałszowane referenda, w których rzekomo 99% głosujących poparło włączenie tych ziem do ZSRS.

24.Paszportyzacja

Przeprowadzone przez Sowietów w 1940 r. przymusowe nadawanie mieszkańcom Kresów obywatelstwa sowieckiego. Wiązało się z obowiązkiem służby w Armii Czerwonej, który objął 150 tys. Polaków. Odmawiających spotykały represje.

25.Sowietyzacja

Próba narzucenia ludności Kresów ideologii komunistycznej, m.in. przez indoktrynację w szkołach i propagandę. Sowieci wydawali polską prasę i książki w duchu komunistycznym; ideologię szerzyła m.in. Wanda Wasilewska, a lewicowi literaci skupili się wokół lwowskiego pisma „Czerwony Sztandar”.

26.NKWD

Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych - sowiecka policja polityczna odpowiedzialna za represje i politykę narodowościową. Rozbijała polskie organizacje konspiracyjne na Kresach i przeprowadzała deportacje.

27.Deportacje w głąb ZSRS

Od lutego 1940 r. Sowieci w czterech masowych deportacjach zesłali ok. 330 tys. mieszkańców Kresów do Kazachstanu i na Syberię. Wywożono rodziny oficerów, policjantów, ziemian, inteligencji i duchownych - nad ranem, z zaskoczenia, w nieogrzewanych wagonach. Z powodu bardzo złych warunków zmarło ok. 20% zesłanych.

28.Zbrodnia katyńska

Wymordowanie przez NKWD polskich jeńców - oficerów, policjantów i innych funkcjonariuszy - oraz więźniów cywilnych. Decyzję podjął Stalin 5 marca 1940 r. na wniosek szefa NKWD Ławrientija Berii, a egzekucje przeprowadzono w kwietniu i maju 1940 r. W sumie zginęło 22 tys. osób, w tym ok. 7 tys. więźniów cywilnych. Jeńców z Kozielska zabito w Katyniu, ze Starobielska - w Charkowie, a z Ostaszkowa - w Twerze.

29.Polski rząd na uchodźstwie

Powstał 30 września 1939 r. w Paryżu z udziałem polityków opozycyjnych wobec sanacji. Premierem i Naczelnym Wodzem został gen. Władysław Sikorski, a prezydentem Władysław Raczkiewicz, wyznaczony zgodnie z konstytucją kwietniową przez internowanego w Rumunii Ignacego Mościckiego. Na mocy umowy paryskiej (XI 1939) prezydent oddał premierowi większość uprawnień.

30.Siedziby i skład rządu na uchodźstwie

Rząd powstał w Paryżu, potem działał we francuskim Angers, a po klęsce Francji w czerwcu 1940 r. przeniósł się do Londynu. Większość ministrów pochodziła ze Stronnictwa Ludowego, PPS, Stronnictwa Pracy i Stronnictwa Narodowego, ale w gabinecie byli też piłsudczycy.

31.Władysław Sikorski

Generał (1881-1943), w I wojnie światowej żołnierz Legionów, premier w latach 1922-1923, potem przeciwnik sanacji i współtwórca Frontu Morges (1936). Od 1939 r. premier rządu na uchodźstwie i Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych. Zginął w katastrofie samolotu w Gibraltarze w lipcu 1943 r.

32.Polskie Siły Zbrojne (PSZ) na Zachodzie

Armia odtwarzana przez rząd na uchodźstwie od 1939 r. we Francji, do której wstępowali emigranci i uciekinierzy z kraju oraz z obozów internowania w Rumunii i na Węgrzech. Wiosną 1940 r. liczyła 85 tys. żołnierzy. Po upadku Francji ewakuowano do Wielkiej Brytanii ok. 30 tys., m.in. pilotów; w Szkocji utworzono 1 Korpus Polski.

33.Układ Sikorski-Majski

Polsko-sowieckie porozumienie podpisane 30 lipca 1941 r. w Londynie przez premiera Władysława Sikorskiego i ambasadora ZSRS Iwana Majskiego, zawarte za sprawą Brytyjczyków po ataku Niemiec na ZSRS. Przywracało stosunki dyplomatyczne, uznawało, że pakt Ribbentrop-Mołotow stracił moc, pozwalało utworzyć polską armię w ZSRS i dawało amnestię więzionym Polakom.

34.Kontrowersje wokół układu Sikorski-Majski

Polska nie uzyskała potwierdzenia nienaruszalności wschodniej granicy, a sprawy roszczeń odłożono w tajnym protokole do dalszych rokowań. Mimo to Sikorski, kierując się realizmem politycznym, podpisał układ, co wywołało kryzys gabinetowy i dymisje kilku ministrów. Dzięki układowi tysiące Polaków odzyskały wolność.

35.Armia Polska w ZSRS gen. Władysława Andersa

Armia tworzona na mocy układu Sikorski-Majski przez gen. Władysława Andersa, zwolnionego z więzienia w Moskwie. Brakowało w niej oficerów więzionych od 1939 r. Do lata 1942 r. liczyła ok. 80 tys. żołnierzy. W 1942 r. ewakuowano ją do Iranu, a po połączeniu z innymi polskimi oddziałami na Bliskim Wschodzie powstał 2 Korpus Polski.

36.Ujawnienie zbrodni katyńskiej

Od lutego 1943 r. Niemcy prowadzili ekshumacje w Lesie Katyńskim, a 13 kwietnia 1943 r. Josef Goebbels ogłosił w radiu odnalezienie grobów polskich oficerów i wskazał jako sprawców Sowietów. Gen. Sikorski zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o zbadanie sprawy.

37.Zerwanie stosunków polsko-sowieckich (25 IV 1943)

Stalin uznał prośbę Sikorskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża za pretekst i 25 kwietnia 1943 r. zerwał stosunki dyplomatyczne z rządem na uchodźstwie. Planował już stworzenie podporządkowanych sobie władz polskich z udziałem komunistów, które miały rządzić Polską po jej zajęciu przez Armię Czerwoną.

38.Katastrofa gibraltarska

4 lipca 1943 r., po inspekcji polskich wojsk na Bliskim Wschodzie, samolot gen. Sikorskiego spadł do morza tuż po starcie z Gibraltaru; według oficjalnych danych przeżył tylko pierwszy pilot. Naczelnym Wodzem został gen. Kazimierz Sosnkowski, a premierem Stanisław Mikołajczyk ze Stronnictwa Ludowego.

39.Polska Partia Robotnicza (PPR)

Partia komunistów założona 5 stycznia 1942 r. pod Warszawą przez utworzoną w Moskwie Grupę Inicjatywną (m.in. Marceli Nowotko, Paweł Finder, Bolesław Mołojec), której członków zrzucono tam na spadochronach. W propagandzie unikała skojarzeń z komunizmem i głosiła walkę o niepodległość w sojuszu z ZSRS. Od listopada 1943 r. kierował nią Władysław Gomułka.

40.Krajowa Rada Narodowa (KRN)

Namiastka parlamentu powołana z inicjatywy Władysława Gomułki 31 grudnia 1943 r. w Warszawie, z Bolesławem Bierutem jako przewodniczącym. Sama przyznała sobie uprawnienia ustawodawcze; zasiedli w niej głównie przedstawiciele lewicy powiązani z komunistami.