Front wschodni, okupacja Europy i Holokaust - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Przestrzeń życiowa (Lebensraum)

Nazistowska idea zdobycia dla Niemców rozległych terenów na wschodzie Europy. Hitler przedstawił w „Mein Kampf” podbój komunistycznego ZSRS jako jeden ze swoich najważniejszych celów, a pakt Ribbentrop-Mołotow traktował tylko jako chwilowe, taktyczne porozumienie ze Stalinem.

2.Przyczyny wojny Niemiec z ZSRS

Cele obu dyktatorów się wykluczały. Hitler chciał poszerzyć „przestrzeń życiową” na wschodzie, a Stalin liczył, że Niemcy i Wielka Brytania wykrwawią się w długiej wojnie, co pozwoli mu rozszerzyć komunizm w Europie. Atakując ZSRS przed pokonaniem Wielkiej Brytanii, Hitler świadomie rozpoczął wojnę na dwa fronty.

3.Operacja „Barbarossa” (22 VI 1941 r.)

Kryptonim niemieckiej napaści na ZSRS. Atak zaplanowany na 15 maja 1941 r. przesunięto z powodu walk z Grecją i Jugosławią. Walczyło blisko 4 mln żołnierzy z Niemiec i państw sprzymierzonych. Zaskoczona Armia Czerwona masowo się poddawała, a Niemcy szybko zajęli Ukrainę, Białoruś, kraje bałtyckie i część Rosji.

4.Bitwa pod Moskwą (1941 r.)

Niemiecką ofensywę zatrzymały jesienne deszcze i błoto, a potem surowa zima; Niemcy nie mieli zapasów ani zimowych mundurów. Stalin przerzucił pod Moskwę dywizje syberyjskie. 6 XII 1941 r. Armia Czerwona gen. Gieorgija Żukowa ruszyła do kontrofensywy i odepchnęła Niemców, którzy byli już 25 km od miasta. Był to koniec mitu Blitzkriegu.

5.Wielka wojna ojczyźniana

Sowiecka nazwa wojny z Niemcami, ogłoszona przez Stalina dopiero po blisko dwóch tygodniach walk. Propaganda zamiast internacjonalizmu odwołała się do rosyjskiego nacjonalizmu (hasło obrony Matki Rosji), a Stalin poprawił relacje z Cerkwią. Społeczeństwo masowo stanęło do obrony państwa, a za żołnierzami stały oddziały NKWD rozstrzeliwujące wycofujących się.

6.Kolaboracja narodów ZSRS z Niemcami

Ukraińcy, Łotysze, Litwini czy Estończycy witali Niemców jak wyzwolicieli spod terroru Stalina i liczyli na własne państwa. Tworzyli oddziały Waffen SS i lokalną policję. Niemcy nie zgodzili się jednak na niepodległe państwa - uwięzili Stepana Banderę, który 30 VI 1941 r. proklamował we Lwowie państwo ukraińskie.

7.Lend-Lease Act (III 1941 r.)

Ustawa przeforsowana przez prezydenta USA Franklina Delano Roosevelta: Stany Zjednoczone mogły dostarczać państwom walczącym z III Rzeszą sprzęt i zaopatrzenie. Najpierw pomoc trafiała do Wielkiej Brytanii, a od lipca 1941 r. amerykańska broń, żywność i paliwo docierały też do ZSRS.

8.Koalicja antyhitlerowska (12 VII 1941 r.)

Sojusz przeciw Hitlerowi, którego początkiem był traktat o współdziałaniu Wielkiej Brytanii i ZSRS z 12 lipca 1941 r. Już 22 czerwca Churchill zapowiedział zaatakowanemu ZSRS wszelką pomoc. Członków koalicji nazwano aliantami. Atak Niemiec na ZSRS przejściowo znormalizował też relacje polsko-sowieckie.

9.Ofensywa niemiecka na Kaukaz (1942 r.)

W 1942 r. Hitler chciał zdobyć roponośne złoża Kaukazu i kopalnie Zagłębia Donieckiego, by odciąć ZSRS od surowców. Atak ruszył w czerwcu 1942 r. z udziałem wojsk węgierskich, chorwackich, rumuńskich i włoskich. Stalin spodziewał się uderzenia na Moskwę i tam skupił główne siły.

10.Bitwa o Stalingrad (23 VIII 1942-2 II 1943 r.)

Walka o „miasto Stalina”, ważne bardziej propagandowo niż strategicznie - obie strony kazały go bronić lub zdobyć za wszelką cenę. W listopadzie 1942 r. sowiecka kontrofensywa rozbiła Rumunów i okrążyła armię gen. Friedricha von Paulusa, który zgodnie z rozkazem Hitlera nie wycofał się i skapitulował. Państwa Osi straciły całą armię.

11.Blokada Leningradu (1941-1944)

Niemcy otoczyli Leningrad 8 IX 1941 r., ale go nie zdobyli i rozpoczęli blokadę z bombardowaniami. Pomoc docierała przez jezioro Ładoga, a zimą po lodzie tzw. drogą życia. W styczniu 1943 r. otwarto korytarz lądowy. Trwające blisko 900 dni oblężenie skończyło się 18 I 1944 r.; z głodu zmarło blisko 1 mln mieszkańców.

12.Polityka Niemiec w zachodniej Europie

Okupację Zachodu Niemcy uważali za tymczasową, a jego mieszkańców nie poddano masowym represjom; szczególnie ostrożnie traktowano narody germańskie, np. Holendrów, Duńczyków i Norwegów. Kontrolę zapewniały Wehrmacht i Służba Bezpieczeństwa. Zbrodnie we Francji zaczęły się dopiero wraz z rozwojem ruchu oporu.

13.Polityka Niemiec we wschodniej Europie

Okupanci traktowali ludność bezwzględnie: masowe egzekucje, łapanki, wypędzenia i grabieże były codziennością. Naziści byli przekonani o wyższości „rasy aryjskiej”, dlatego ich propaganda przedstawiała Słowian, Żydów i Romów, a także osoby niepełnosprawne jako „podludzi”.

14.Zbrodnia w Lidicach (1942 r.)

W Protektoracie Czech i Moraw Niemcy prowadzili politykę „piernika i pejcza”, czyli względnie łagodną, ale bezwzględną wobec oporu. W odwecie za zamach na protektora Reinharda Heydricha wymordowali mieszkańców wsi Lidice - zginęło 340 z 500 osób.

15.Generalny Plan Wschodni

Niemiecki plan osiedleńczy i germanizacyjny dla terenów od jeziora Ładoga do Morza Czarnego. Po wojnie ponad 40 mln Słowian, w tym Polaków, miało zostać przesiedlonych za Ural albo wymordowanych w obozach zagłady; kilka milionów pozostawiono by do niewolniczej pracy.

16.Stopień represji wobec narodów Europy Wschodniej

Niewielkie represje spotykały m.in. Ukraińców, Białorusinów, Słowaków, Chorwatów i Słoweńców, a poprawnie traktowano Litwinów, Łotyszy i Estończyków. Najcięższe represje dotknęły stawiających opór Polaków, Serbów i Rosjan. Żydów i Romów Niemcy przeznaczyli do całkowitej zagłady.

17.Kolaboracja z okupantem w Europie

Współpraca z wrogiem. Niemcy podsycali konflikty między narodami: Chorwaci (ustasze) mordowali Serbów, a nacjonaliści ukraińscy - ludność polską na Kresach. Na zachodzie i północy Europy władzę dostawali miejscowi faszyści. Rządy Francji i Norwegii wydawały na śmierć Żydów; Pétain wydał Niemcom ok. 70 tys. francuskich Żydów.

18.Ruch oporu i partyzantka w Europie

Pierwszy ruch oporu powstał w 1939 r. w Polsce, gdzie było najwięcej zaprzysiężonych członków podziemia (ponad 400 tys.). Najsilniejsza partyzantka działała w Jugosławii, a we Francji - Résistance. W 1944 r. ruch oporu wywołał powstania w Paryżu, Warszawie i na Słowacji. Włoscy partyzanci pojmali w kwietniu 1945 r. Mussoliniego.

19.Pakt trzech (IX 1940 r.)

Układ podpisany w Berlinie przez III Rzeszę, Włochy i Japonię - od tego czasu mówiono o „państwach Osi”. Przystąpili do niego sojusznicy Niemiec w Europie: Węgry, Rumunia, Słowacja, Bułgaria, Niezależne Państwo Chorwackie i najpóźniej, jesienią 1941 r., Finlandia. Jugosławia była jego stroną tylko dwa dni.

20.Etapy prześladowania Żydów

Dyskryminacja - odebranie praw; stygmatyzacja - oznaczanie, np. od 1 XII 1939 r. opaski z niebieską gwiazdą Dawida dla Żydów powyżej 12. roku życia; izolacja - zamknięcie w gettach; zagłada - masowe, zorganizowane wyniszczenie. Pierwsze trzy etapy Niemcy wprowadzali otwarcie już w 1939 r., zagładę potajemnie.

21.Organizatorzy Holokaustu

W Zagładę władze III Rzeszy zaangażowały instytucje państwowe, m.in. policję i kolej, a nad całością pieczę sprawowało SS. Architektami Holokaustu byli działający na rozkaz Hitlera Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich i Adolf Eichmann; najważniejsze decyzje zapadały w biurach i urzędach. Po wojnie naziści powszechnie bronili się, że tylko wykonywali rozkazy.

22.Getto

Odrębna, zamknięta dzielnica dla ludności żydowskiej, otoczona zasiekami lub murem. Już w październiku 1939 r. Niemcy utworzyli getto w Piotrkowie Trybunalskim, a największe w Generalnym Gubernatorstwie powstało w Warszawie (460 tys. osób). Od jesieni 1940 r. za opuszczenie getta groziła śmierć. W gettach na ziemiach polskich zmarło z głodu ok. 20% Żydów.

23.Holokaust

Zagłada wszystkich Żydów żyjących w Europie. Jesienią 1941 r. naziści przygotowali plan „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (Endlösung), czyli wymordowania całej europejskiej ludności żydowskiej.

24.Konferencja w Wannsee (20 I 1942 r.)

Narada w dzielnicy Berlina zorganizowana przez Reinharda Heydricha, na której dopracowano szczegóły „ostatecznego rozwiązania”. Przeprowadzeniem Zagłady dowodził Adolf Eichmann. Obozy zagłady zbudowano na ziemiach polskich, bo żyło tu najwięcej Żydów w Europie (ponad 3 mln), a obszar był w całości okupowany, bez rządu kolaboracyjnego, co ułatwiało ukrycie zbrodni.

25.Mordy na Żydach na wschodzie (od 1941 r.)

Po ataku na ZSRS oddziały Einsatzgruppen wymordowały ok. 500 tys. Żydów. Niemcy podsycali antysemityzm i doprowadzali do pogromów, głównie na Ukrainie, Litwie i Łotwie, w mniejszym stopniu na ziemiach polskich (Jedwabne). Największymi miejscami egzekucji były Babi Jar koło Kijowa i Ponary koło Wilna.

26.Zagłada Romów

Naziści zaplanowali też pozbycie się Romów z Europy. Mordowano ich na miejscu albo zamykano w gettach i wysyłano do obozów koncentracyjnych. Niemcy i ich sojusznicy, szczególnie chorwaccy ustasze, zamordowali ok. 500 tys. Romów.

27.Obozy zagłady

Obozy do szybkiego, masowego mordowania ludzi w komorach gazowych. Pierwszy powstał jesienią 1941 r. w Chełmnie nad Nerem, w 1942 r. - Bełżec, Treblinka i Sobibór; obozy zagłady działały też w Auschwitz-Birkenau i na Majdanku. Zginęły w nich ponad 3 mln osób.

28.Obóz koncentracyjny a obóz zagłady

Obóz koncentracyjny służył do uwięzienia przeciwników i podbitych narodów; więźniowie byli darmową siłą roboczą i ginęli z wyczerpania i głodu. Obóz zagłady służył do natychmiastowego mordowania całych transportów ludzi w komorach gazowych.

29.Auschwitz-Birkenau

Niemiecki obóz w Oświęcimiu, utworzony w kwietniu 1940 r. jako koncentracyjny, przy którym powstał obóz zagłady. Pochłonął najwięcej ofiar Holokaustu, głównie Żydów, ale też Polaków, Romów i jeńców sowieckich. Po przyjeździe więźniów selekcjonowano na rampie, a ludzi mordowano w komorach gazowych gazem z cyklonu B.

30.Bilans Holokaustu

Zginęło ok. 6 mln europejskich Żydów, w tym ok. 1 mln dzieci. Z ok. 3 mln polskich Żydów przeżyło tylko 300 tys., głównie ci, którzy uciekli na wschód. Wraz z Żydami z Europy Środkowo-Wschodniej zniknęła kultura żydowska.

31.Janusz Korczak (1878-1942)

Pisarz, pedagog i lekarz, autor „Króla Maciusia Pierwszego”, który podkreślał godność i prawa dzieci. Prowadził w Warszawie sierociniec dla dzieci żydowskich. Nie opuścił podopiecznych, choć mógł się uratować, i zginął razem z nimi w obozie zagłady w Treblince.

32.Powstanie w getcie warszawskim (19 IV 1943 r.)

Zryw Żydów, gdy w gettach poznano prawdę o wywózkach na śmierć. Nie miał szans, ale niósł przesłanie moralne - śmierć z godnością. Walki trwały do połowy maja. 16 V 1943 r. Jürgen Stroop wysadził Wielką Synagogę, a getto zrównano z ziemią. Powstania wybuchły też w getcie w Białymstoku i w obozie w Sobiborze (X 1943 r.).

33.Żydowska Organizacja Bojowa i Żydowski Związek Wojskowy

Dwie organizacje konspiracyjne w getcie warszawskim. ŻOB, związaną z lewicowym Bundem, kierowali m.in. Mordechaj Anielewicz i Marek Edelman. ŻZW, z Pawłem Frenklem na czele, był związany z syjonistami. Utrudniały wywózki i z pomocą Armii Krajowej i Gwardii Ludowej przygotowały powstanie.

34.Postawy wobec Holokaustu na zachodzie Europy

Łagodniejsza okupacja pozwalała okazywać sprzeciw. W Belgii przedstawiciel rodziny królewskiej włożył opaskę z gwiazdą Dawida na znak solidarności, a z Danii większość Żydów przerzucono do neutralnej Szwecji. Władze Vichy pomagały natomiast w deportacjach Żydów do obozów.

35.Rada Pomocy Żydom „Żegota”

Organizacja podziemna powstała z inicjatywy Zofii Kossak-Szczuckiej i Wandy Krahelskiej; działał w niej m.in. Władysław Bartoszewski. Na ziemiach polskich za pomoc Żydom groziła kara śmierci. Pomagali też zwykli ludzie, np. Jan i Antonina Żabińscy, którzy ukrywali Żydów w warszawskim ZOO.

36.Irena Sendlerowa (1910-2008)

Działaczka społeczna i pielęgniarka, która zorganizowała przerzut 2500 żydowskich dzieci z warszawskiego getta i nim kierowała; znaczna część z nich przeżyła wojnę. Otrzymała tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, przyznawany za ratowanie Żydów.

37.Pomoc Kościoła katolickiego dla Żydów

Papież Pius XII nie zajął oficjalnego stanowiska wobec Holokaustu, ale lokalne struktury kościelne często pomagały. W klasztorach ukryto kilka tysięcy żydowskich dzieci; siostra Matylda Getter umieszczała je w sierocińcach. Dorośli dostawali świadectwa chrztu. Pomagał też arcybiskup krakowski Adam Sapieha.

38.Szmalcownicy

Ludzie, którzy dla korzyści wydawali Niemcom ukrywających się Żydów i osoby udzielające im schronienia, przywłaszczając sobie ich majątek. Polskie Państwo Podziemne uznawało to za zbrodnię - szmalcowników sądzono i karano śmiercią.

39.Raporty o Zagładzie

Polacy jako pierwsi alarmowali świat o zbrodniach III Rzeszy. Raporty o Zagładzie przygotowali i dostarczyli aliantom m.in. Witold Pilecki i Jan Karski. Polacy jako naród nie dali się wciągnąć w masowe pogromy Żydów.

40.Rodzina Ulmów

Józef i Wiktoria Ulmowie z Markowej koło Łańcuta, rodzice sześciorga dzieci, od końca 1942 r. ukrywali ośmioro Żydów. 24 III 1944 r., po donosie granatowego policjanta, niemieccy żandarmi zamordowali ukrywanych i całą rodzinę Ulmów. W 1995 r. Ulmowie otrzymali tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, a w 2016 r. w Markowej otwarto muzeum ich imienia.