Kampania polska 1939 i podział Europy - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Prowokacja gliwicka (31 VIII 1939 r.)

Podstęp Niemców przed agresją na Polskę. Funkcjonariusze niemieckiej Służby Bezpieczeństwa w polskich mundurach opanowali radiostację w Gliwicach i nadali apel o antyniemieckie powstanie, a na miejscu zostawili zwłoki zamordowanych więźniów jako rzekomych polskich żołnierzy. Hitler ogłosił, że Polska napadła na Niemcy, a Niemcy tylko odpowiadają na agresję.

2.Obrona Westerplatte (1-7 IX 1939 r.)

Ostrzałem polskiej składnicy tranzytowej na Westerplatte przez pancernik Schleswig-Holstein rozpoczęła się II wojna światowa. Placówka miała się bronić kilkanaście godzin, a jej załoga dowodzona przez mjr. Henryka Sucharskiego i kpt. Franciszka Dąbrowskiego walczyła siedem dni. Zginęło 15 Polaków i wielokrotnie więcej Niemców.

3.Bombardowanie Wielunia (1 IX 1939 r.)

Wieluń był pierwszym celem cywilnym II wojny światowej - Luftwaffe zbombardowała go w chwili ataku na Westerplatte. Tego samego dnia lotnictwo niemieckie zbombardowało też przyczółki mostowe w Tczewie.

4.Obrona Poczty Polskiej w Gdańsku (1 IX 1939 r.)

Pracownicy Poczty Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku, dowodzeni przez Konrada Guderskiego, stawili zbrojny opór napastnikom. Po zakończeniu kampanii wrześniowej Niemcy w odwecie ich rozstrzelali. Podobny los spotkał polskich kolejarzy w Szymankowie koło Malborka.

5.Plany wojenne Polski i Niemiec w 1939 r.

Polski plan obrony zakładał wojnę koalicyjną: przyjąć pierwszy atak i czekać na pomoc Francji i Wielkiej Brytanii, utrzymując zachodnie tereny przygraniczne. Niemiecki plan „Fall Weiss” zakładał uderzenie z Pomorza Zachodniego, Prus Wschodnich i Dolnego Śląska, otoczenie i zniszczenie polskiego wojska oraz szybkie zajęcie Warszawy.

6.Siły pancerne i Luftwaffe w kampanii 1939 r.

Dwa filary niemieckiej wojny błyskawicznej w Polsce. Siły pancerne z piechotą zmechanizowaną szybkim, skoncentrowanym uderzeniem przełamywały rozciągnięte polskie linie obrony i szły w głąb kraju. Luftwaffe bombardowała węzły komunikacyjne, punkty łączności i ważne jednostki wojskowe, a od pierwszego dnia atakowała też ludność cywilną, by zastraszyć mieszkańców.

7.Bitwa graniczna (1-3 IX 1939 r.)

Walki wzdłuż granicy w pierwszych trzech dniach wojny. Jej wielkim starciem była bitwa pod Mokrą (1 IX), w której oddziały płk. Juliana Filipowicza zniszczyły ponad 150 niemieckich czołgów. Polska linia obrony została jednak przerwana i wojsko rozpoczęło odwrót za Wisłę.

8.Bitwa pod Wizną (8-10 IX 1939 r.)

Walki na Mazowszu nazwane „polskimi Termopilami”: żołnierze kpt. Władysława Raginisa stawili tam skuteczny opór 40-krotnie liczniejszym siłom niemieckim.

9.Bitwa nad Bzurą (wrzesień 1939 r.)

Największe starcie kampanii wrześniowej, rozpoczęte 9 IX polskim kontratakiem w rejonie Łęczycy, Sochaczewa i Kutna, dowodzonym przez gen. Tadeusza Kutrzebę. Po początkowych sukcesach Polacy zostali okrążeni, a tylko część oddziałów przebiła się do Warszawy. Zginęło 15 tys. żołnierzy, a 100 tys. trafiło do niewoli.

10.Przedmoście rumuńskie

Rejon Małopolski Wschodniej przy granicy z Rumunią i Węgrami, na który 13 IX 1939 r. Rydz-Śmigły zarządził wycofanie wojsk. Miała tam powstać reduta obronna zaopatrywana w sprzęt z Francji i Wielkiej Brytanii. Plan upadł 17 IX po agresji ZSRS.

11.Agresja ZSRS na Polskę (17 IX 1939 r.)

W nocy z 16 na 17 IX władze sowieckie oświadczyły polskiemu ambasadorowi, że państwo polskie przestało istnieć, a Armia Czerwona musi wziąć w obronę Białorusinów i Ukraińców. Dyplomata odmówił przyjęcia noty. Blisko 600 tys. żołnierzy sowieckich zaczęło zajmować wschód Polski - Stalin realizował swoją część paktu Ribbentrop-Mołotow.

12.Polska reakcja na agresję sowiecką

Rydz-Śmigły nakazał unikać walki z Sowietami, chyba że będą rozbrajać wojsko, i nie określił ZSRS jako agresora - był to fatalny błąd polityczny. Bez walki oddano Wilno i Lwów, gdzie gen. Władysław Langner skapitulował; Sowieci złamali obietnicę przepuszczenia jego oddziałów na Węgry. Grodno z ochotnikami i harcerzami broniło się trzy dni.

13.Defilada w Brześciu i korekta podziału ziem polskich

22 IX 1939 r. wojska niemieckie i sowieckie urządziły wspólną defiladę w zdobytym Brześciu. 28 IX najeźdźcy przesunęli linię podziału zagrabionych ziem polskich na wschód. Zajętą Wileńszczyznę Stalin przekazał Litwie - był to gest propagandowy, bo Sowieci planowali aneksję państw bałtyckich.

14.Ewakuacja polskich władz do Rumunii

O ewakuacji władz z Warszawy zdecydowano 4 IX, a rząd opuścił stolicę 7 IX. Po agresji ZSRS w nocy z 17 na 18 IX prezydent Ignacy Mościcki, rząd i naczelny wódz przekroczyli granicę rumuńską i zostali tam internowani pod naciskiem III Rzeszy i Sowietów. Wyjazd pozwolił jednak zachować ciągłość instytucji państwa polskiego.

15.Stefan Starzyński i obrona Warszawy (8-28 IX 1939 r.)

Do obrony stolicę przygotował prezydent Warszawy Stefan Starzyński, który odmówił ewakuacji i zagrzewał mieszkańców przez radio. Armią „Warszawa” dowodził gen. Juliusz Rómmel. Od 23 IX Niemcy nieustannie bombardowali miasto - zniszczyli 10% zabudowy, m.in. Zamek Królewski. Warszawa skapitulowała 28 IX, a Starzyńskiego Niemcy później aresztowali i zamordowali.

16.Bitwa pod Kockiem (2-6 X 1939 r.)

Ostatnie starcie kampanii polskiej, stoczone przez Samodzielną Grupę Operacyjną „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga, która walczyła i z Niemcami, i z Sowietami. Mimo sukcesów Kleeberg skapitulował 6 X, bo wyczerpała się amunicja. Wcześniej, 2 X, skapitulował Hel broniony przez kontradm. Józefa Unruga.

17.Etapy kampanii polskiej 1939 r.

1) bitwa graniczna (1-3 IX); 2) obrona przed Niemcami (4-17 IX) - odwrót i walki m.in. pod Wizną, w Gdyni i nad Bzurą; 3) obrona na dwóch frontach (17 IX-6 X) po ataku ZSRS - m.in. bitwa pod Szackiem z Sowietami, obrona Helu i bitwa pod Kockiem.

18.Straty w kampanii polskiej

Po stronie polskiej zginęło ok. 77 tys. żołnierzy i oficerów, a ok. 700 tys. trafiło do niewoli. Niemcy użyli w Polsce 80% wojsk lądowych i stracili 30% czołgów i 32% samolotów biorących udział w walkach; odbudowa sił Wehrmachtu zajęła im siedem miesięcy.

19.Zbrodnie wojenne agresorów we wrześniu 1939 r.

Wehrmacht dopuścił się 714 mordów, w których zginęło ponad 16 tys. osób; najbardziej znanym było rozstrzelanie 300 polskich jeńców pod Ciepielowem. Niemcy bombardowali miasta i tłumy uciekinierów, by zastraszyć ludność. Armia Czerwona mordowała m.in. polskich oficerów po bitwie pod Szackiem oraz policjantów ze Lwowa.

20.Einsatzgruppen

Niemieckie oddziały specjalne, które wraz z miejscowymi Niemcami mordowały na Pomorzu, Kujawach i w Wielkopolsce przedstawicieli polskich elit - kilkadziesiąt tysięcy osób (m.in. Lasy Piaśnickie, Dolina Śmierci w Fordonie). Już 2 IX 1939 r. koło Gdańska zaczął działać obóz koncentracyjny Stutthof dla Polaków z Pomorza.

21.Przyczyny klęski Polski w 1939 r.

Otoczenie Polski z trzech stron przez III Rzeszę i jej sojuszniczkę Słowację, atak ZSRS 17 IX, który przekreślił obronę na przedmościu rumuńskim, przewaga wrogów w liczebności i uzbrojeniu oraz bierność Wielkiej Brytanii i Francji. Decydujący był nowy sposób natarcia - Blitzkrieg z użyciem lotnictwa i wojsk pancernych.

22.Dziwna wojna

Postawa Francji i Wielkiej Brytanii, które od 3 IX 1939 r. były formalnie w stanie wojny z Niemcami, ale głównie zrzucały nad Rzeszą ulotki. Po stratach w ofensywie w Zagłębiu Saary już 12 IX alianci zrezygnowali z działań zaczepnych. Bierność sojuszników przekonała Stalina do ataku na Polskę.

23.Czy można było obronić Polskę w 1939 r.?

Polska sama nie mogła się obronić przed przewagą III Rzeszy, a w jednoczesnym starciu z Niemcami i ZSRS nie miała szans. Sojusznicy zachowali się biernie - gen. Alfred Jodl przyznał, że Niemcy uniknęli klęski w 1939 r. tylko dlatego, że ok. 110 dywizji francuskich i brytyjskich nie zaatakowało 23 dywizji niemieckich.

24.Nazwy walk w Polsce w 1939 r.

Pierwszy etap II wojny światowej nazywa się kampanią polską, kampanią wrześniową lub wojną obronną 1939 r. Najbardziej precyzyjna jest „kampania polska”, choć to nazwa z historiografii niemieckiej. „Kampania wrześniowa” nie obejmuje walk z października, a „wojna obronna” sugeruje osobną wojnę w ramach II wojny światowej i może sprzyjać rosyjskiej propagandzie, która początek wojny przesuwa na 1941 r.

25.Traktat o granicach i przyjaźni (28 IX 1939 r.)

Traktat podpisany w Moskwie, który skorygował pakt Ribbentrop-Mołotow: ZSRS oddał Niemcom Lubelszczyznę i Suwalszczyznę, a w zamian otrzymał wschodnie Mazowsze i włączył Litwę do swojej strefy wpływów. Oba państwa współpracowały gospodarczo - ZSRS stał się głównym dostawcą surowców dla Niemiec, a NKWD i Gestapo wspólnie zwalczały polskie podziemie.

26.Wojna zimowa (30 XI 1939-13 III 1940 r.)

Wojna ZSRS z Finlandią, która odrzuciła żądanie oddania Przesmyku Karelskiego i półwyspu Hanko. Mimo długiego oporu Finowie ulegli przewadze liczebnej i w traktacie w Moskwie stracili Linię Mannerheima i ponad 10% terytorium z Wyborgiem. Klęski Armii Czerwonej ukazały słabość ZSRS po wielkiej czystce, a sam ZSRS wykluczono z Ligi Narodów.

27.Carl Gustaf Mannerheim (1867-1951)

Marszałek Finlandii i polityk. Zainicjował budowę umocnień wzdłuż granicy sowieckiej - Linii Mannerheima - i umiejętnie dowodził fińską obroną w wojnie zimowej. Potem kierował polityką Finlandii: zawarł sojusz z III Rzeszą, ale w 1944 r. przeszedł na stronę aliantów.

28.Aneksje sowieckie w 1940 r.

W czerwcu 1940 r. ZSRS włączył Litwę, Łotwę i Estonię jako republiki związkowe, a w sierpniu 1940 r. zajął należące do Rumunii Besarabię i północną Bukowinę. Wcześniej utworzył w państwach bałtyckich sowieckie bazy wojskowe.

29.Atak Niemiec na Danię i Norwegię (9 IV 1940 r.)

Hitlerowi chodziło o szwedzką rudę żelaza i norweskie wybrzeże, ważne dla kontroli Morza Północnego. Dania poddała się pierwszego dnia i stała się protektoratem. Norwegowie walczyli do 10 VI z pomocą Brytyjczyków i Polaków - pod Narwikiem odznaczyła się Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich. Król i rząd Norwegii schronili się w Wielkiej Brytanii.

30.Alianci

Określenie sojuszu państw zachodnich walczących w czasie II wojny światowej z III Rzeszą.

31.Kolaboracja w Europie Zachodniej

Lokalne partie faszystowskie osłabiały legalne rządy, wzywały do nieopierania się Niemcom i tworzyły rządy kolaboracyjne, a ich członkowie walczyli w jednostkach SS i prześladowali Żydów. Symbolami zdrady stali się Vidkun Quisling, szef marionetkowego rządu Norwegii, i Léon Degrelle, przywódca belgijskich kolaborantów.

32.Atak Niemiec na Zachód (V-VI 1940 r.)

10 V 1940 r. Niemcy bez wypowiedzenia wojny uderzyli na Belgię, Holandię, Luksemburg i Francję. Kraje Beneluksu padły w dwa tygodnie, a wojska pancerne przeszły przez Ardeny, omijając Linię Maginota. Brytyjczycy ewakuowali się spod Dunkierki, zostawiając ciężki sprzęt. 14 VI Niemcy wkroczyli do Paryża.

33.Rozejm w Compiègne (22 VI 1940 r.)

Zawieszenie broni podpisane przez marszałka Philippe'a Pétaina. Francja wycofała się z wojny i zerwała sojusze z Polską i Wielką Brytanią. Północ z Paryżem i wybrzeżem atlantyckim zajęli Niemcy, Francuzi zachowali południe i kolonie, a Alzację i Lotaryngię włączono do Rzeszy. Niemcy podpisali rozejm w wagonie, w którym w 1918 r. przyjęli własną kapitulację.

34.Państwo Vichy

Autorytarne Państwo Francuskie ze stolicą w Vichy, rządzone przez marszałka Philippe'a Pétaina i podporządkowane III Rzeszy. Znaczna część Francuzów pogodziła się z klęską i popierała Pétaina, ale Niemcy coraz bardziej ograniczali niezależność jego rządów.

35.Komitet Wolna Francja

Emigracyjny ośrodek w Londynie pod kierownictwem gen. Charles'a de Gaulle'a, który u boku Brytyjczyków kontynuował wojnę z Niemcami. Dzięki niemu w 1944 r. alianci uznali Francję za członka koalicji antyhitlerowskiej.

36.Bitwa o Anglię (1940 r.)

Bitwa lotnicza, w której Luftwaffe miała zdobyć panowanie w powietrzu przed desantem na Wyspy Brytyjskie. Trwała prawie trzy miesiące i zakończyła się klęską Niemców - pierwszą znaczącą porażką III Rzeszy, po której Hitler porzucił plan inwazji. RAF pomogły radar, piloci z innych krajów i rozszyfrowane niemieckie depesze.

37.Polscy lotnicy w bitwie o Anglię

Polacy byli najliczniejszą grupą zagranicznych pilotów RAF. Walczyli głównie w dywizjonach myśliwskich 302 i 303 i zestrzelili blisko 170 niemieckich samolotów. Dywizjon 303 „Kościuszkowski” miał 126 zestrzeleń. Polscy matematycy jeszcze przed wojną złamali klucz do niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma.

38.Winston Churchill (1874-1965)

Brytyjski polityk Partii Konserwatywnej, w latach 30. zagorzały wróg ustępstw wobec Hitlera. Premierem został w 1940 r., w czasie inwazji niemieckiej na Francję. Nie poszedł na ugodę z III Rzeszą, a w bitwie o Anglię mobilizował społeczeństwo do walki. Stał się filarem koalicji antyhitlerowskiej.

39.Wojna na Bałkanach (1940-1941)

Jesienią 1940 r. Mussolini zaatakował Grecję i poniósł klęskę, a w Jugosławii obalono rząd sprzyjający Niemcom. W kwietniu 1941 r. Niemcy z Węgrami, Rumunią i Bułgarią podbili Jugosławię i Grecję. Utworzyli Niezależne Państwo Chorwackie rządzone przez ustaszy - chorwackich faszystów. Kampania odwlekła atak na ZSRS.

40.Partyzantka w Jugosławii

Jedna z najsilniejszych partyzantek w Europie. Rywalizowały w niej dwa ugrupowania: czetnicy, czyli serbscy nacjonaliści i zwolennicy króla, oraz komuniści Josipa Broza-Tito. Przewagę zdobył Tito, bo zabiegał o poparcie wszystkich narodów Jugosławii; pod koniec wojny poparli go też alianci, którzy wcześniej wspierali czetników.