Droga do zwycięstwa i koniec II wojny światowej - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Działania Włoch w Afryce (1940-1941)

Mussolini chciał odbudować Imperium Rzymskie, uczynić Morze Śródziemne włoskim morzem wewnętrznym i opanować Kanał Sueski. W sierpniu 1940 r. Włosi zajęli Somali Brytyjskie, a miesiąc później zaatakowali z Libii Egipt. W grudniu 1940 r. Brytyjczycy przeszli do kontrofensywy i do końca stycznia 1941 r. opanowali północną Libię z Tobrukiem. W listopadzie 1941 r. wyzwolili Etiopię - pierwszy kraj wyzwolony przez aliantów.

2.Afrika Korps (Korpus Afrykański)

Niemieckie wojska wysłane w lutym 1941 r. do Libii na pomoc Włochom, dowodzone przez gen. Erwina Rommla, zwanego „Lisem Pustyni”. Hitler chciał przejąć kontrolę nad Egiptem i Kanałem Sueskim. Korpus błyskawicznie wyparł Brytyjczyków z Libii.

3.Oblężenie Tobruku (1941 r.)

Po ofensywie Rommla port w Tobruku był jedynym punktem oporu aliantów w Libii. Bronili go Australijczycy, a potem m.in. Brytyjczycy, Czesi i polska Samodzielna Brygada Strzelców Karpackich. Oblężonych przez Niemców i Włochów obrońców uwolnili Brytyjczycy jeszcze w 1941 r.

4.Bitwa pod El-Alamejn (X-XI 1942)

Bitwa na pograniczu Egiptu, w której wojska brytyjskie gen. Bernarda Montgomery'ego zmusiły Niemców i Włochów do odwrotu (zakończona 4 XI 1942 r.). Wcześniej siły Osi zatrzymano ok. 100 km od Aleksandrii. Była punktem zwrotnym walk w Afryce.

5.Operacja „Torch” (1942 r.)

Desant aliantów we francuskim Maroku i w Algierii, rozpoczęty kilka dni po zwycięstwie pod El-Alamejn, pod dowództwem Amerykanina gen. Dwighta Eisenhowera. Oddziały wierne rządowi Vichy przeszły na stronę aliantów, a wojska Osi okrążone w Tunezji skapitulowały w maju 1943 r. (275 tys. jeńców). Otworzyło to drogę do desantu na Sycylię.

6.Bitwa o Atlantyk (1939-1945)

Walki na morzu od 3 września 1939 r. (zatopienie statku pasażerskiego SS Athenia) do końca wojny. Niemcy mieli słabszą flotę nawodną, więc atakowali alianckie statki głównie okrętami podwodnymi - U-Bootami, w taktyce „wilczych stad” udoskonalonej przez adm. Karla Dönitza. Od 1940 r. dążyli do blokady Wysp Brytyjskich, czyli odcięcia ich od dostaw surowców, żywności i broni.

7.Konwoje i przełom w bitwie o Atlantyk

Konwoje to statki transportowe płynące pod eskortą okrętów Royal Navy i lotnictwa morskiego, m.in. z pomocą dla ZSRS do Murmańska i Archangielska. Po krytycznym 1942 r. alianci użyli radarów, sonarów i samolotów dalekiego zasięgu z bombami głębinowymi, a pomogło też złamanie kodów Enigmy. Przełom nastąpił w drugiej połowie 1943 r.

8.Droga Japonii do wojny z USA

W 1940 r. Japonia podpisała z Niemcami i Włochami pakt trzech (jej strefą wpływów miała być Azja), a w kwietniu 1941 r. pakt o nieagresji z ZSRS, by zabezpieczyć tyły. W lipcu 1941 r. zajęła Indochiny Francuskie, na co USA, Wielka Brytania i Holandia odpowiedziały sankcjami ekonomicznymi. Celem Japonii stało się wyeliminowanie wpływów USA na Pacyfiku.

9.Atak na Pearl Harbor (7 XII 1941)

Niespodziewany nalot japońskiego lotnictwa, bez wypowiedzenia wojny, na bazę wojenną USA na Hawajach. Według planu adm. Isoroku Yamamoto zaatakowało ponad 300 samolotów z sześciu lotniskowców. Zginęło blisko 2400 Amerykanów, zatopiono lub uszkodzono 21 okrętów i zniszczono ok. 260 samolotów. Japończycy nie zniszczyli jednak lotniskowców, których nie było w bazie, ani zapasów ropy.

10.Przystąpienie USA do wojny (XII 1941)

Dzień po ataku na Pearl Harbor prezydent Franklin Delano Roosevelt poprosił Kongres o ogłoszenie stanu wojny z Japonią. 11 grudnia 1941 r. Niemcy i Włochy, wypełniając zobowiązania sojusznicze, opowiedziały się po stronie Japonii, a Kongres ogłosił stan wojny z wszystkimi państwami Osi.

11.Ofensywa japońska w Azji (1941-1942)

W grudniu 1941 r. Japonia zajęła Hongkong, a w pierwszej połowie 1942 r. Birmę, Malaje z twierdzą Singapur (kapitulacja 15 II 1942), Holenderskie Indie Wschodnie, Filipiny, część Nowej Gwinei i Wyspy Salomona; zbombardowała też Darwin w Australii. Mimo hasła „Azja dla Azjatów” brutalnie traktowała podbite ludy i jeńców, a władzę oddawała zależnym od siebie reżimom.

12.Lotniskowce w wojnie na Pacyfiku

Okręty pełniące rolę pływających lotnisk: przewoziły 80-120 samolotów, a pokład był pasem startowym długości prawie 300 m. Lotnictwo pokładowe miało zasięg ok. 450 km, a działa pancerników ok. 45 km, dlatego na Pacyfiku lotniskowce były groźniejsze od największych pancerników.

13.Bitwy na Morzu Koralowym i o Midway (1942 r.)

Morze Koralowe (7-8 V 1942) - pierwsze starcie morskie, w którym decydującą rolę odegrały lotniskowce; nierozstrzygnięte, ale Japonia zrezygnowała z ofensywy na południu (Port Moresby). Midway (4-7 VI 1942) - pierwsza porażka floty japońskiej: utrata czterech lotniskowców i setek pilotów, co pozwoliło USA przejść do kontrofensywy.

14.Walki o Guadalcanal (VIII 1942-II 1943)

Walki na wyspie w archipelagu Wysp Salomona i na okolicznych wodach, zakończone zwycięstwem Amerykanów. Poprawiły morale wojsk USA, które przeszły do działań ofensywnych i odzyskały inicjatywę na Pacyfiku.

15.Karta atlantycka (14 VIII 1941)

Deklaracja Roosevelta i Churchilla podpisana na pancerniku Prince of Wales - plan powojennego porządku. Głosiła m.in., że o zmianach terytorialnych decydują obywatele danego państwa, obywatele wybierają ustrój, spory rozstrzyga się pokojowo, a morza są dostępne dla wszystkich. Do końca wojny podpisało ją 46 państw, w tym ZSRS i rząd polski na uchodźstwie.

16.Wielka Koalicja

Blok sojuszniczy, który powstał po ataku na Pearl Harbor i wypowiedzeniu wojny USA przez III Rzeszę (XII 1941). Jego trzon tworzyły USA, ZSRS i Wielka Brytania. Decydująca była pomoc USA, zwłaszcza dostawy wojskowe dla ZSRS, który ponosił główny ciężar walki z Niemcami.

17.Konferencja w Casablance (14-24 I 1943)

Spotkanie Churchilla i Roosevelta w Maroku (Stalin odmówił przyjazdu pod pretekstem bitwy pod Stalingradem). Ustalono, że wojna potrwa do bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy, alianci zachodni utworzą w 1944 r. drugi front w Europie, a bombardowania Niemiec zostaną nasilone.

18.Bitwa na Łuku Kurskim (VII-VIII 1943)

Niemiecka ofensywa pancerna pod Kurskiem, rozpoczęta 5 lipca 1943 r., by odzyskać inicjatywę po Stalingradzie. Sowieci znali plany wroga i umocnili pozycje, więc atak utknął po kilku dniach. 12 lipca pod Prochorowką rozegrała się największa bitwa wojsk pancernych w dziejach. Niemcy ostatecznie utracili inicjatywę na froncie wschodnim - był to punkt zwrotny wojny.

19.Czołg T-34

Sowiecki czołg średni, przeciwnik niemieckich czołgów „Pantera” i „Tygrys” oraz dział pancernych „Ferdinand”. Szybkość, zwrotność i wielka liczba T-34, których produkcja była wielokrotnie tańsza, zniwelowały przewagę siły ognia i opancerzenia niemieckich maszyn.

20.Desant na Sycylię (10 VII 1943)

Lądowanie aliantów pod dowództwem gen. Dwighta Eisenhowera, które rozpoczęło ofensywę w południowej Europie; wyspę opanowano w ciągu miesiąca. Atak doprowadził do upadku Mussoliniego: Wielka Rada Faszystowska odwołała go ze stanowiska premiera, a jego miejsce zajął marszałek Pietro Badoglio.

21.Wyjście Włoch z wojny (1943 r.)

We wrześniu 1943 r. Badoglio podpisał zawieszenie broni z aliantami, a 13 października Włochy wypowiedziały wojnę Niemcom. Niemcy zajęli większość Półwyspu Apenińskiego, uwolnili Mussoliniego i postawili go na czele marionetkowej Włoskiej Republiki Socjalnej. Na północy trwała do 1945 r. wojna domowa z ruchem oporu; w kwietniu 1945 r. partyzanci zastrzelili Mussoliniego, a Włochy zostały ostatecznie wyzwolone.

22.Bitwa o Monte Cassino (V 1944)

Bitwa, po której alianci przełamali niemiecką Linię Gustawa na południe od Rzymu i otworzyli drogę na Rzym, zajęty miesiąc później. Umocnienia Monte Cassino zdobył 2 Korpus Polski, który potem zajął m.in. Ankonę i Bolonię.

23.Konferencja w Teheranie (28 XI-1 XII 1943)

Pierwsze spotkanie Wielkiej Trójki: Churchilla, Roosevelta i Stalina. Odrzucono plan Churchilla, by otworzyć drugi front na Bałkanach. Ustalono m.in. walkę do bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, inwazję w Normandii w 1944 r., spotkanie frontów na Łabie, wschodnią granicę Polski na linii Curzona, okupację Niemiec, oddzielenie Austrii i nową organizację pokojową. Linia spotkania na Łabie oznaczała w praktyce zgodę na objęcie Europy Środkowo-Wschodniej wpływami ZSRS.

24.Lądowanie w Normandii (6 VI 1944)

Operacja „Overlord” pod dowództwem gen. Dwighta Eisenhowera, z dniem inwazji nazwanym „D-Day”. Był to największy desant w dziejach: ok. 200 tys. żołnierzy i 4300 jednostek pływających. Mimo niemieckiego Wału Atlantyckiego i ogromnych strat alianci przełamali obronę i otworzyli drugi front w Europie. Miejsce i datę inwazji ukryto dzięki brytyjskiej dezinformacji.

25.Bitwa pod Falaise i wyzwolenie Paryża (VIII 1944)

Pod Falaise (12-21 VIII 1944) alianci otoczyli i zniszczyli dużą część niemieckich wojsk pancernych we Francji, co otworzyło drogę na Paryż; walczyła tam polska 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka. 19 sierpnia 1944 r. wybuchło powstanie w Paryżu, które wyzwoliło stolicę i pozwoliło objąć władzę gen. Charles'owi de Gaulle'owi.

26.Operacja „Market Garden” (IX 1944)

Plan gen. Montgomery'ego: spadochroniarze zrzuceni na tyły Niemców w Holandii mieli opanować mosty na Renie i otworzyć drogę do Zagłębia Ruhry. Walczyła w niej polska Samodzielna Brygada Spadochronowa gen. Stanisława Sosabowskiego. Alianci nie zdobyli mostu w Arnhem i ponieśli klęskę - zginęło 12 tys. spadochroniarzy.

27.Ofensywa w Ardenach (XII 1944)

Ostatnia ofensywa Niemców w II wojnie światowej. Atak wojsk pancernych miał wbić się między armię brytyjską i amerykańską i zmusić aliantów do rozejmu. Początkowo zaskoczył sprzymierzonych, ale został zatrzymany.

28.Operacja „Bagration” (od 22 VI 1944)

Wielka ofensywa Armii Czerwonej rozpoczęta w trzecią rocznicę ataku Niemiec na ZSRS. Do połowy lipca 1944 r. Sowieci wyparli Niemców z części Białorusi i Ukrainy, polskich Kresów wschodnich, Lubelszczyzny i większości państw bałtyckich i zatrzymali się na linii Wisły. Potem uderzyli na Bałkany - Rumunia i Bułgaria zerwały sojusz z państwami Osi.

29.Zamach na Hitlera (20 VII 1944)

Próba zabicia Hitlera i odsunięcia nazistów od władzy przez spiskowców z niemieckiej armii. Płk Claus von Stauffenberg podłożył bombę w aktówce podczas narady w Wilczym Szańcu koło Kętrzyna. Hitler przeżył, pucz w Berlinie się nie udał, a spiskowców rozstrzelano.

30.Wał Pomorski (1945 r.)

Linia niemieckich umocnień, wzdłuż której toczyły się najcięższe walki ofensywy sowieckiej rozpoczętej 12 stycznia 1945 r. Przełamała go pod koniec lutego 1945 r. 1 Armia Wojska Polskiego. Potem oddziały polskie i sowieckie dotarły do Odry.

31.Konferencja w Jałcie (4-11 II 1945) - Niemcy i ZSRS

Spotkanie Stalina, Roosevelta i Churchilla na Krymie. Postanowiono, że Niemcy zostaną podzielone na cztery strefy okupacyjne (sowiecką, brytyjską, amerykańską i francuską), zapłacą reparacje wojenne, a zbrodniarzy osądzi międzynarodowy trybunał. ZSRS miał przystąpić do wojny z Japonią po zakończeniu walk w Europie w zamian za południowy Sachalin, Kuryle i Port Artur.

32.Postanowienia jałtańskie wobec Polski

Polska traciła Kresy - jej wschodnią granicę wyznaczono na linii Curzona, a w zamian miała otrzymać Pomorze Zachodnie, Śląsk, część Prus Wschodnich i Gdańsk; rząd wybrany przez Polaków mieli uznać wszyscy alianci. O przyszłości Polski zdecydowano bez konsultacji z rządem emigracyjnym, który nazwał te decyzje kolejnym rozbiorem Polski i zdradą sojuszników. Ustalony w Jałcie podział świata (porządek jałtański) utrzymał się w Europie przez 45 lat.

33.Operacja berlińska (16 IV-2 V 1945)

Ofensywa Armii Czerwonej marsz. Gieorgija Żukowa: sforsowanie Odry i Nysy Łużyckiej, okrążenie Berlina 25 kwietnia i zdobycie miasta 2 maja. Bronili go m.in. Volkssturm (uzbrojeni cywile) i Hitlerjugend. 30 kwietnia 1945 r. Hitler popełnił samobójstwo w bunkrze. 25 kwietnia w Torgau, zgodnie z ustaleniami z Teheranu, spotkały się wojska sowieckie i alianci zachodni.

34.Kapitulacja III Rzeszy (7-8 V 1945)

7 maja gen. Alfred Jodl podpisał w Reims kapitulację przed USA i Wielką Brytanią. Na żądanie ZSRS powtórzono ją w Berlinie: 8 maja 1945 r. feldmarszałek Wilhelm Keitel podpisał w kwaterze marsz. Żukowa bezwarunkową kapitulację Niemiec; dołączyli też Francuzi.

35.Konferencja w Poczdamie (17 VII-2 VIII 1945)

Ostatnie spotkanie Wielkiej Trójki; USA reprezentował na nim już prezydent Harry Truman. Uznano Niemcy za głównego winowajcę wojny, oddano Polsce wschodnie obszary Niemiec i część Prus Wschodnich, a ZSRS - inną część Prus Wschodnich. Postanowiono wysiedlić Niemców z Polski, Czechosłowacji i Węgier, podzielić Niemcy i Austrię na strefy okupacyjne i prowadzić wobec Niemiec politykę 4D: demilitaryzacji, denazyfikacji, demokratyzacji i decentralizacji.

36.Taktyka żabich skoków

Sposób walki na Pacyfiku opracowany przez gen. Douglasa MacArthura: zdobywano tylko najważniejsze strategicznie wyspy pod bazy i lotniska, a mniejsze pomijano, bombardując japońskie garnizony i odcinając je od zaopatrzenia. Amerykanie zbliżali się w ten sposób do Wysp Japońskich, ograniczając własne straty.

37.Walki o Iwo Jimę i Okinawę (1945 r.)

Iwo Jimę Amerykanie zdobyli pod koniec marca 1945 r. po ponad miesiącu walk (z 20 tys. obrońców przeżyło 200). W kwietniu zaatakowali Okinawę, której zajęcie umożliwiało bezpośredni atak lotniczy na Japonię; walki trwały trzy miesiące. Japońscy piloci kamikadze przeprowadzali samobójcze ataki na okręty, a zaciekły opór zapowiadał ogromne straty przy inwazji na Japonię.

38.Projekt „Manhattan”

Tajny amerykański program budowy bomby atomowej, zainicjowany w 1942 r. na polecenie Roosevelta. Kierował nim fizyk Robert Oppenheimer, uznawany za ojca bomby atomowej. Pierwszy próbny wybuch przeprowadzono 16 lipca 1945 r. w Nowym Meksyku. Szczegóły projektu zdobyli sowieccy agenci, więc kilka lat później bombę atomową miał też ZSRS.

39.Atak atomowy na Japonię (VIII 1945)

6 sierpnia 1945 r. Amerykanie zrzucili bombę atomową na Hiroszimę, a trzy dni później na Nagasaki. Decyzję podjął prezydent Harry Truman, by szybko zakończyć wojnę i ograniczyć straty amerykańskich żołnierzy przy inwazji na Japonię, a także pokazać potęgę USA Stalinowi. Użycie bomby uczyniło z USA supermocarstwo.

40.Kapitulacja Japonii (2 IX 1945)

Po atakach atomowych i wypowiedzeniu Japonii wojny przez ZSRS, który zajmował tereny w Korei i Chinach, cesarz Hirohito 10 sierpnia nakazał wojskom przerwać walkę. 2 września 1945 r. na pancerniku USS Missouri w Zatoce Tokijskiej podpisano bezwarunkową kapitulację Japonii (za aliantów podpisał gen. Douglas MacArthur). Zakończyła ona II wojnę światową.