Rządy, społeczeństwo i gospodarka II RP - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Konstytucja marcowa (17 III 1921 r.)

Ustawa zasadnicza uchwalona przez sejm ustawodawczy. Czyniła Polskę republiką demokratyczną z władzą należącą do narodu i trójpodziałem władzy, w którym decydującą rolę miał sejm. Gwarantowała m.in. wolność słowa, sumienia i wyznania, nienaruszalność własności, równouprawnienie kobiet i mężczyzn, tajność korespondencji i brak cenzury.

2.Prezydent według konstytucji marcowej

Głowa państwa o słabej pozycji, bo endecja obawiała się, że urząd obejmie Piłsudski. Wybierało go na 7 lat Zgromadzenie Narodowe (połączony sejm i senat). Pełnił głównie funkcje reprezentacyjne, nie miał inicjatywy ustawodawczej ani weta, premiera powoływał w porozumieniu z parlamentem, a parlament rozwiązywał tylko za zgodą senatu. W czasie wojny nie mógł dowodzić armią.

3.Chrześcijański Związek Jedności Narodowej (Chjena)

Koalicja ugrupowań prawicowych, która w wyborach w listopadzie 1922 r. zdobyła największą, choć nie bezwzględną, liczbę mandatów. Drugi wynik uzyskała lewica, a wiele mandatów zdobyli przedstawiciele mniejszości narodowych.

4.Gabriel Narutowicz

Pierwszy prezydent Polski, kandydat PSL-Wyzwolenie, wcześniej profesor Politechniki w Zurychu i minister. Wybrany w grudniu 1922 r., gdy Piłsudski nie kandydował, uznając uprawnienia prezydenta za zbyt wąskie. Po nagonce endecji i prawicowej prasy został zastrzelony 16 grudnia 1922 r. w Zachęcie przez zwolennika endecji. Jego następcą został Stanisław Wojciechowski z PSL-Piast.

5.Scena polityczna przed 1926 r.

Prawica: nacjonalistyczny Związek Ludowo-Narodowy (endecja, Roman Dmowski), silny na Pomorzu i w Wielkopolsce, oraz chadecja (Wojciech Korfanty) oparta na nauce społecznej Kościoła. Centrum: PSL-Piast (Wincenty Witos), popierane w Galicji. Lewica: PPS, żądająca m.in. upaństwowienia przemysłu, i PSL-Wyzwolenie z poparciem w dawnym Królestwie Polskim.

6.Rozdrobnienie sceny politycznej w latach 1919-1926

W sejmie zasiadało wiele skłóconych partii, a ich sojusze były krótkotrwałe, więc trudno było zbudować stałą większość. Od stycznia 1919 do maja 1926 r. rządziło 13 gabinetów i większość nie przeprowadziła reform. Najstabilniejszy był bezpartyjny rząd fachowców Władysława Grabskiego (XII 1923 - XI 1925). Słabość rządów obniżała pozycję Polski na arenie międzynarodowej.

7.Partyjniactwo

Stawianie interesu własnej partii ponad dobro ojczyzny. Taki zarzut stawiano parlamentarzystom pierwszych lat II Rzeczypospolitej, gdy zaufanie do nich spadało, a w kraju panowały bieda, bezrobocie i hiperinflacja.

8.Przyczyny przewrotu majowego

Rozdrobnienie sceny politycznej i partyjniactwo, kryzys gospodarczy oraz słaba pozycja międzynarodowa Polski sprawiły, że wielu obywateli chciało silnych rządów, nawet kosztem demokracji. Autorytetem był dla nich Piłsudski, który od 1923 r. pozostawał poza polityką, ale miał poparcie wojska. Bezpośrednim powodem było powołanie 10 maja 1926 r. rządu Chjeno-Piasta.

9.Chjeno-Piast

Potoczna nazwa koalicji chadecji, endecji i ludowców z PSL-Piast. Jej rząd z 1923 r. zakończył się walkami wojska z robotnikami w Krakowie. 10 maja 1926 r. powołano kolejny rząd Chjeno-Piasta z Wincentym Witosem jako premierem (po raz trzeci), co oburzyło lewicę - zarzuciła ona temu rządowi zamiar faszyzacji kraju.

10.Przewrót majowy (12 V 1926 r.)

Zamach stanu Józefa Piłsudskiego. Wierne mu wojska weszły do Warszawy, a jego rozmowa z prezydentem Stanisławem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego nie przyniosła porozumienia. W trzydniowych walkach zginęło ok. 350 osób. Prezydent i rząd Witosa podali się do dymisji, a 15 maja premierem został Kazimierz Bartel. Piłsudski objął tylko stanowisko ministra spraw wojskowych.

11.Ignacy Mościcki

Chemik i wynalazca (metoda pozyskiwania azotu z powietrza), profesor Politechniki Lwowskiej i bliski współpracownik Piłsudskiego. Gdy w 1926 r. Zgromadzenie Narodowe wybrało Piłsudskiego, a ten odmówił, wskazał Mościckiego. Był prezydentem w latach 1926-1939. Jego wybór miał de facto zalegalizować zamach stanu.

12.Sanacja

Rządy zwolenników Józefa Piłsudskiego w latach 1926-1939; nazwa od łacińskiego sanatio - uzdrowienie, bo obiecywali naprawę życia politycznego. Faktycznie chodziło o odsunięcie prawicy od władzy i ukrócenie partyjniactwa. Piłsudski był premierem tylko w latach 1926-1928 i 1930, a oficjalnie ministrem spraw wojskowych i Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych, ale decydował o sprawach państwa.

13.Nowela sierpniowa (2 VIII 1926 r.)

Zmiana konstytucji marcowej poszerzająca uprawnienia prezydenta: mógł wydawać rozporządzenia z mocą ustawy i rozwiązać parlament przed upływem kadencji. Dała władzy wykonawczej przewagę nad ustawodawczą i była pierwszym krokiem do rządów autorytarnych.

14.Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR)

Ugrupowanie sanacji utworzone przed wyborami w 1928 r., kierowane przez Walerego Sławka. Łączyło ludzi o poglądach od socjalistycznych po nacjonalistyczne, których spajało poparcie dla Piłsudskiego. Wygrało wybory w 1928 r. (z fałszerstwami zwanymi „cudami nad urną"), ale bez większości do zmiany konstytucji. Rozwiązano je w 1935 r.

15.Centrolew

Sojusz partii lewicowych, ludowych i chadecji zawarty po zwycięstwie BBWR w 1928 r. W czerwcu 1930 r. na kongresie w Krakowie wzywał m.in. do niepłacenia podatków i obalenia dyktatury Piłsudskiego.

16.Proces brzeski

W 1930 r. przywódców opozycji, m.in. Witosa i Korfantego, aresztowano i bez wyroku osadzono w twierdzy brzeskiej, gdzie wielu dręczono. W listopadowych wyborach brzeskich z licznymi nadużyciami BBWR zdobył 47% miejsc. W latach 1931-1932 jedenastu przywódców Centrolewu sądzono za przygotowanie zamachu stanu; skazano dziesięciu, a Witos i Korfanty zdążyli wyemigrować.

17.Obóz w Berezie Kartuskiej

Obóz dla więźniów politycznych na Polesiu, utworzony w 1934 r. po zabójstwie ministra Bronisława Pierackiego przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów. Kierowano tam decyzją administracyjną, bez wyroku sądu, głównie działaczy ONR, komunistów i nacjonalistów ukraińskich. Do 1939 r. przeszło przez niego ok. 3 tys. więźniów, zmuszanych do pracy i często bitych.

18.Konstytucja kwietniowa (1935 r.)

Konstytucja sanacji podpisana przez prezydenta Mościckiego 23 kwietnia 1935 r. (weszła w życie następnego dnia). Wprowadziła rządy prezydenckie i odeszła od trójpodziału władzy: prezydent był zwierzchnikiem rządu, parlamentu, sił zbrojnych i sądów, a odpowiadał tylko przed Bogiem i historią.

19.Uprawnienia prezydenta według konstytucji kwietniowej

Prezydenta wybierało na 7 lat Zgromadzenie Elektorów lub głosowanie powszechne, a jego władza nie podlegała kontroli. Mógł wetować ustawy i wydawać dekrety (w czasie wojny), powoływać i odwoływać premiera według własnego uznania, rozwiązać parlament, a w czasie wojny wyznaczyć naczelnego wodza.

20.Obóz sanacyjny po śmierci Piłsudskiego

Piłsudski zmarł 12 maja 1935 r. i został pochowany na Wawelu. Sanacja straciła spajający ją autorytet i podzieliła się na grupę zamkową prezydenta Mościckiego, środowisko ministra spraw zagranicznych płk. Józefa Becka i grupę Edwarda Rydza-Śmigłego. Ten triumwirat rządził do 1939 r. W 1937 r. powstał Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN), propagujący kult Rydza-Śmigłego i silne państwo.

21.Polski autorytaryzm

Rządy sanacji dawały opozycji stosunkowo szerokie możliwości działania i nie było masowych prześladowań, ale opozycja nie miała wpływu na władzę ani szans jej zdobycia. Po 1935 r. kurs się zaostrzył. Opozycja się łączyła: w 1931 r. powstało Stronnictwo Ludowe, w 1936 r. na emigracji Front Morges, a w 1937 r. Stronnictwo Pracy.

22.Obóz Narodowo-Radykalny (ONR)

Organizacja młodych nacjonalistów utworzona w 1934 r. Sympatyzowała z faszyzmem, głosiła hasła antysemickie i chciała obalić demokrację na rzecz rządów narodowo-katolickich. Sanacja ją zwalczała: zdelegalizowała ONR, a część działaczy osadziła m.in. w Berezie Kartuskiej.

23.Czy Piłsudski był dyktatorem?

Sporne pytanie historyków. Po przewrocie Piłsudski skupił pełnię władzy, a przeciwnicy zarzucali mu, że bez ważnych stanowisk unika odpowiedzialności za dyktatorskie działania. Nie rozwiązał jednak parlamentu, dopuścił do wyboru głowy państwa, nie przyjął prezydentury i sam zaprzeczał, że chce dyktatury w Polsce.

24.Ludność II Rzeczypospolitej

W 1921 r. Polska miała 27 mln mieszkańców, a w 1939 r. - 35 mln. Była słabo zurbanizowana: ok. 75% ludności żyło na wsi, a jedynym miastem z ponad milionem mieszkańców była Warszawa. Najbardziej zurbanizowane były Wielkopolska i Górny Śląsk. W 1921 r. ok. 33% ludności nie umiało czytać i pisać.

25.Struktura narodowościowa i wyznaniowa II RP (spis 1921 r.)

II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym i wielowyznaniowym. Polacy stanowili 69%, Ukraińcy 14%, Żydzi 8%, Niemcy i Białorusini po 4%. Rzymskich katolików było 63,8%, grekokatolików 11,2%, prawosławnych i wyznawców judaizmu po 10,5%, protestantów 3,7%.

26.Ukraińcy w II Rzeczypospolitej

Najliczniejsza mniejszość, mieszkająca głównie na terenach południowo-wschodnich, o silnym poczuciu odrębności, wyznania prawosławnego lub greckokatolickiego. Najbardziej radykalne organizacje, jak nielegalna Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, dążyły do własnego państwa i dokonywały zamachów. Napięcia pogłębiała polonizacja: osadnictwo wojskowe na Wołyniu i burzenie cerkwi w 1938 r.

27.Żydzi w II Rzeczypospolitej

Mniejszość licząca ok. 3 mln osób, żyjąca głównie w dawnych zaborach rosyjskim i austriackim; w wielu miasteczkach na wschodzie stanowili połowę lub większość mieszkańców. Wyznawali najczęściej judaizm i mówili głównie w jidysz. Niemal nie było wśród nich niepiśmiennych, dlatego mieli silną pozycję w handlu i wolnych zawodach. Stosunki pogarszały antysemickie hasła endecji.

28.Niemcy, Białorusini i Litwini w II RP

Niemcy (poniżej miliona) żyli głównie w Wielkopolsce, na Pomorzu i w byłym zaborze rosyjskim; wielu było protestantami, czuli związek z Niemcami i często byli wrogo nastawieni do Polski. Białorusini w województwach wschodnich mieli słabszą tożsamość narodową. Litwini, mniej liczni od Białorusinów, byli lepiej zorganizowani dzięki oparciu w niepodległym państwie litewskim.

29.Prawa mniejszości narodowych w II RP

Gwarantowały je traktaty międzynarodowe i konstytucja marcowa, która obiecywała ochronę życia, wolności i mienia bez względu na pochodzenie, narodowość, język, rasę i religię. Mniejszości wybierały posłów, zakładały organizacje, wydawały prasę i używały własnego języka, a Polskę uważano za kraj tolerancyjny na tle sąsiadów. W praktyce dochodziło jednak do wrogości na tle narodowym i wyznaniowym.

30.Problemy gospodarcze odrodzonej Polski

Na trudną sytuację gospodarczą złożyły się dziedzictwo zaborów i różnice między dzielnicami, ogromne zniszczenia I wojny światowej i walk o granice oraz utrata dawnych rynków zbytu: włókiennictwo z Królestwa straciło rynek rosyjski, a górnośląskie kopalnie - niemiecki. Skutkami były bieda, bezrobocie i hiperinflacja.

31.Podział na Polskę A i Polskę B

Umowny podział kraju według rozwoju gospodarczego. Polska A to lepiej rozwinięte ziemie byłego zaboru pruskiego i centrum kraju, a Polska B - słabiej rozwinięta większość Galicji i Kresy Wschodnie. Granica między nimi biegła głównie wzdłuż Wisły.

32.Reforma walutowa Grabskiego (1924 r.)

Reforma bezpartyjnego rządu Władysława Grabskiego, która zahamowała hiperinflację. Markę polską, której banknoty sięgały w 1923 r. 10 000 000 marek, zastąpił polski złoty (1 zł = 1 800 000 marek), a powstał Bank Polski. Towarzyszyły temu cięcia wydatków państwa i podwyżki podatków.

33.Reforma rolna

Reforma, która miała rozwiązać problem głodu ziemi na wsi przez parcelację, czyli podział dużych majątków ziemskich: państwo kupowało grunty po cenach rynkowych i sprzedawało je chłopom. Była ograniczona i powolna, bo ziemiaństwo nie chciało się wyzbywać ziemi - do 1939 r. objęła tylko 58% przewidzianych terenów.

34.Wojna celna z Niemcami (1925-1934)

Konflikt gospodarczy, w którym Niemcy, kupujące ok. 80% węgla z Górnego Śląska, wstrzymały jego import i nałożyły wysokie cła na polskie towary, a Polska odpowiedziała tym samym. Spowodował spadek produkcji, wzrost inflacji i bezrobocia oraz przyczynił się do upadku rządu Grabskiego. Zakończył go pakt o nieagresji w 1934 r.

35.Gdynia - „polskie okno na świat"

Port i miasto zbudowane od 1921 r., bo Polska nie miała dużego portu, a władze Gdańska utrudniały jej korzystanie z tamtejszego. Budowa przyspieszyła po 1926 r. dzięki ministrowi Eugeniuszowi Kwiatkowskiemu; w 1926 r. Gdynia otrzymała prawa miejskie. Pod koniec lat 30. miała 120 tys. mieszkańców i jeden z największych portów Bałtyku, a drogą morską szło 80% polskiego eksportu.

36.Magistrala węglowa

Linia kolejowa łącząca Górny Śląsk z Wybrzeżem. Umożliwiła eksport węgla drogą morską przez Gdynię na nowe rynki zbytu, dzięki czemu zmalało znaczenie handlu z Niemcami.

37.Wielki Kryzys w Polsce (1929-1935)

Kryzys gospodarczy, który nastąpił po ożywieniu lat 1926-1929 i szczególnie dotknął wieś: spadek cen płodów rolnych uczynił produkcję nieopłacalną, a pogłębiły się przeludnienie, bezrobocie i nędza. W miastach wycofali się zagraniczni inwestorzy, upadały zakłady i rosło bezrobocie. Poprawa nastąpiła w 1935 r.

38.Eugeniusz Kwiatkowski

Minister przemysłu i handlu w latach 1926-1930 (rozwój Gdyni i floty), a w latach 1935-1939 wicepremier do spraw gospodarczych i minister skarbu. Był zwolennikiem etatyzmu, czyli aktywnego udziału państwa w gospodarce. Oddłużył gospodarstwa chłopskie, rozpoczął roboty publiczne i ogłosił czteroletni plan gospodarczy (1936-1940) z budową COP.

39.Centralny Okręg Przemysłowy (COP)

Okręg przemysłowy w środkowej i południowej Polsce, budowany w latach 1936-1939 - powstało ponad 100 zakładów, wiele zbrojeniowych. Lokalizację wybrano z dala od granic ZSRS i III Rzeszy, na gęsto zaludnionych terenach z bezrobociem. Inwestycje to m.in. Zakłady Lotnicze w Mielcu, fabryka broni w Starachowicach, kombinat w Stalowej Woli i fabryka ciężarówek w Lublinie.