Odrodzenie Polski i walki o granice - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Rada Regencyjna

Organ władzy powołany w 1917 r. w Królestwie Polskim, zależny od okupantów, dlatego bez powszechnego uznania Polaków. 11 listopada 1918 r. przekazała Józefowi Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem, a po przekazaniu mu władzy cywilnej (14 XI 1918 r.) uległa rozwiązaniu.

2.Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej

Rząd utworzony 7 listopada 1918 r. w Lublinie. Premierem został socjalista Ignacy Daszyński, a w gabinecie przeważali działacze PPS i ugrupowań ludowych.

3.Lokalne ośrodki polskiej władzy jesienią 1918 r.

W Krakowie działała Polska Komisja Likwidacyjna kierowana przez Wincentego Witosa (przewaga ludowców), na Śląsku Cieszyńskim - Rada Narodowa Śląska Cieszyńskiego, a w Poznaniu - Naczelna Rada Ludowa z przewagą endecji, której podlegały Rady Ludowe w powiatach zaboru pruskiego. Z czasem ośrodki te podporządkowały się władzom centralnym i zostały rozwiązane.

4.11 listopada 1918 r.

Dzień, w którym Józef Piłsudski przejął od Rady Regencyjnej dowództwo nad wojskiem polskim. Dzień wcześniej Niemcy, bliscy kapitulacji i ogarnięci rewolucją, zwolnili go z twierdzy w Magdeburgu, a on jeszcze tego samego dnia przybył do Warszawy. Trzy dni później powierzono mu także władzę cywilną.

5.Rząd Jędrzeja Moraczewskiego

Rząd socjalisty Jędrzeja Moraczewskiego powołany przez Piłsudskiego w listopadzie 1918 r. (działał do stycznia 1919 r.). Wprowadził reformy socjalne: prawa wyborcze kobiet, 8-godzinny dzień pracy, ubezpieczenia społeczne i płacę minimalną.

6.Tymczasowy Naczelnik Państwa

Stanowisko objęte przez Józefa Piłsudskiego pod koniec listopada 1918 r. na czas do zebrania się sejmu i wyłonienia demokratycznych władz. Ententa zwlekała z uznaniem jego władzy, bo widziała w nim zwolennika państw centralnych (pierwsze uznały Polskę Niemcy), i utrzymywała kontakty tylko z Komitetem Narodowym Polskim Romana Dmowskiego w Paryżu.

7.Rząd Ignacego Jana Paderewskiego

Rząd powołany w styczniu 1919 r. w wyniku porozumienia Piłsudskiego z Komitetem Narodowym Polskim (działał do grudnia 1919 r.). Paderewski, światowej sławy pianista cieszący się autorytetem u przywódców ententy, doprowadził do uznania odrodzonej Polski - nazywanej II Rzecząpospolitą - przez Francję, Wielką Brytanię i USA.

8.Wybory do sejmu ustawodawczego (26 I 1919 r.)

Wybory przeprowadzone, gdy Polska nie miała jeszcze ustalonych granic, dlatego początkowo tylko w dawnym Królestwie Polskim i Galicji Zachodniej, a później uzupełniająco w innych dzielnicach. Frekwencja wyniosła od 60 do 90%, a najwięcej mandatów zdobyła Narodowa Demokracja. Sejm zebrał się 10 lutego 1919 r.

9.Mała konstytucja (20 II 1919 r.)

Tymczasowa ustawa o ustroju państwa uchwalona przez sejm ustawodawczy. Najwyższą władzą był jednoizbowy sejm ustawodawczy. Naczelnik państwa wykonywał wolę sejmu, reprezentował państwo, powoływał rząd i był zwierzchnikiem sił zbrojnych, a każda jego decyzja wymagała kontrasygnaty, czyli podpisu właściwego ministra.

10.Prawa wyborcze kobiet w odrodzonej Polsce

Dekret naczelnika państwa z 28 listopada 1918 r. przyznał prawo wyboru do sejmu każdemu obywatelowi bez różnicy płci, który ukończył 21 lat. Kobiety otrzymały prawa czynne i bierne, więc Polska była jednym z pierwszych takich państw w Europie. Do sejmu ustawodawczego weszło osiem posłanek.

11.Różnice między ziemiami trzech zaborów

Ziemie przez ponad 120 lat należące do trzech państw różniły się rozwojem gospodarczym, infrastrukturą, prawem (np. śluby cywilne tylko w byłym zaborze pruskim), walutami i administracją. Byłe ziemie pruskie były nowoczesne, a zabory rosyjski i austriacki zapóźnione: ok. 70% ludności żyło na wsi. W 1919 r. wprowadzono podział na województwa (ostatecznie 16, autonomiczne śląskie z własnym sejmem).

12.Zniszczenia wojenne w odrodzonej Polsce

I wojna światowa zniszczyła głównie ziemie zaborów rosyjskiego i austriackiego: zakłady przemysłowe, drogi, mosty i całe wsie, a ok. 60% dworców kolejowych leżało w gruzach. Kalisz, ostrzelany przez Niemców w 1914 r., stracił ok. 75% zabudowy. Spośród 3 mln Polaków w armiach zaborców poległo niemal pół miliona.

13.Koncepcja inkorporacyjna

Program Narodowej Demokracji i Romana Dmowskiego: przyłączyć tylko ziemie z przewagą Polaków lub takie, gdzie łatwo ją zapewnić. Na wschodzie Galicja Wschodnia ze Lwowem, Litwa i część Białorusi po Berezynę, na zachodzie Pomorze Gdańskie, Wielkopolska, Górny Śląsk i większość Prus Wschodnich. Polska miała być państwem narodowym, a Ukraińcy, Białorusini i Litwini - spolonizowani.

14.Koncepcja federacyjna

Program Józefa Piłsudskiego: wyprzeć Rosjan poza przedrozbiorowe granice i utworzyć tam federację Polski, Litwy, Ukrainy i Białorusi jako przeciwwagę dla Rosji. Ziemie wschodnie trzeba odzyskać w walce, a granicę zachodnią ustalić w porozumieniu z Niemcami. Rzeczpospolita miała być państwem wielonarodowym, szanującym prawa mniejszości.

15.Powstanie wielkopolskie (27 XII 1918 - 16 II 1919 r.)

Zbrojne wystąpienie Polaków przeciw Niemcom w Wielkopolsce. Do walki wzywali POW, harcerze i „Sokół", a endecka Naczelna Rada Ludowa wolała czekać na konferencję pokojową. Iskrą była wizyta Paderewskiego w Poznaniu i agresywna reakcja Niemców. Oddziały powstańcze przekształcono w Armię Wielkopolską, którą dowodził gen. Józef Dowbor-Muśnicki, przysłany przez Piłsudskiego z ok. 200 oficerami.

16.Skutki powstania wielkopolskiego

Po niemieckiej kontrofensywie interwencja Francji doprowadziła w lutym 1919 r. do rozejmu i wstępnej granicy, zatwierdzonej potem traktatem wersalskim. Powstanie przesądziło o przyznaniu Wielkopolski Polsce (przyłączona w styczniu 1920 r.), zachęciło Polaków na innych spornych ziemiach, a Wielkopolanie wsparli III powstanie śląskie i walki na wschodzie.

17.Powrót Pomorza do Polski

Pomorze Gdańskie dawało Polsce dostęp do Bałtyku, a Niemcom łączyło Prusy Wschodnie z resztą państwa. Polacy nie wywołali tu powstania z powodu położenia regionu i licznych garnizonów niemieckich. Traktat wersalski (28 VI 1919 r.) przyznał Polsce Pomorze bez Gdańska. Przejmowanie regionu zakończyły 10 lutego 1920 r. zaślubiny z morzem w Pucku (gen. Józef Haller). Wybrzeże miało 140 km, ale bez dużego portu.

18.Wolne Miasto Gdańsk

Utworzone traktatem wersalskim miasto pod opieką Ligi Narodów, z własnymi władzami, konstytucją, flagą i walutą; ponad 90% mieszkańców stanowili Niemcy. Polska prowadziła jego politykę zagraniczną, miała prawo korzystać z portu (utrudniane przez władze miasta) i własne urzędy pocztowe, a od 1926 r. bazę wojskową na Westerplatte.

19.I powstanie śląskie

Pierwsze powstanie (VIII 1919 r.) na Górnym Śląsku - silnie uprzemysłowionym regionie, w którym ok. 60% mieszkańców mówiło po polsku, a o przynależności miał zdecydować plebiscyt. Polska Organizacja Wojskowa rozpoczęła je po tym, jak Niemcy ostrzelali strajkujących polskich robotników w Mysłowicach (zginęło 10 osób). Zakończyło się porażką, ale przyspieszyło działania ententy w sprawie Śląska.

20.II powstanie śląskie (VIII 1920 r.)

Powstanie wywołane brutalnymi atakami niemieckiej policji na Polaków w czasie kampanii przed plebiscytem. Po sześciu dniach walk powstańcy osiągnęli cel: międzynarodowa komisja zlikwidowała niemiecką policję i powołała policję plebiscytową złożoną z Niemców i Polaków.

21.Plebiscyt na Górnym Śląsku (20 III 1921 r.)

Wzięło w nim udział ponad 1,1 mln osób. Niemcy zdobyli ok. 60% głosów (głównie w dużych miastach), Polska ok. 40% (głównie na wsi). O wyniku w dużej mierze zdecydował zapis, zaproponowany przez Polaków, o prawie głosu dla urodzonych na Śląsku, ale tam niemieszkających: Niemcy sprowadzili ponad 200 tys. emigrantów, Polacy 10 tys. Komisja zaproponowała podział bardzo niekorzystny dla Polski.

22.III powstanie śląskie (V-VII 1921 r.)

Powstanie wywołane niekorzystnym dla Polski werdyktem po plebiscycie. Na jego czele stanął Wojciech Korfanty - śląski działacz, wcześniej poseł w parlamencie niemieckim i komisarz plebiscytowy. Po polskich sukcesach Niemcy przeszli do kontrataku, m.in. w bitwie o Górę św. Anny. Walki przerwała interwencja wojsk alianckich.

23.Podział Górnego Śląska (X 1921 r.)

Decyzja mocarstw, podjęta pod wpływem III powstania śląskiego, korzystniejsza dla Polski niż pierwotny werdykt. Polska otrzymała tylko 29% obszaru plebiscytowego, ale większość zakładów przemysłowych. Konwencja górnośląska na 15 lat gwarantowała m.in. równouprawnienie językowe Polaków i Niemców, lecz Niemcy jej nie przestrzegali i germanizowali Polaków.

24.Spór o Śląsk Cieszyński (1919 r.)

Spór Polski z Czechosłowacją o uprzemysłowiony region z polską większością. Polska powoływała się na skład etniczny, a Czechosłowacja na wielowiekową przynależność do Czech, potrzeby przemysłu i kolej Czechy-Słowacja. 23 stycznia 1919 r., by nie dopuścić do wyboru polskich posłów, Czesi zaatakowali. Po nierozstrzygniętej bitwie pod Skoczowem zawarto rozejm.

25.Podział Śląska Cieszyńskiego (1920 r.)

Na konferencji w Spa Polska musiała zrezygnować z plebiscytu, a sprawę rozstrzygnął arbitraż Rady Ambasadorów (arbitraż - decyzja bezstronnych ekspertów uznanych przez obie strony). 28 lipca 1920 r. Czechosłowacja dostała 57% obszaru z całym okręgiem przemysłowym, Cieszyn podzielono granicą, a ok. 150 tys. Polaków znalazło się w Czechosłowacji.

26.Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu (11 VII 1920 r.)

Głosowanie w czasie ofensywy bolszewików na Warszawę, co Niemcy wykorzystali, nazywając Polskę „sezonowym państwem". Świadomość narodowa miejscowej ludności polskiego pochodzenia była słaba. Za Polską głosowało tylko 3,3%, więc otrzymała zaledwie trzy wsie na Mazurach i pięć na Powiślu. Wytyczanie granic zakończyło się w 1923 r., gdy uznali je alianci.

27.Ukraińska Republika Ludowa (URL) i traktat brzeski

Państwo ukraińskie ogłoszone po przejęciu władzy w Rosji przez bolszewików. Zaatakowana przez Rosjan URL zawarła 9 lutego 1918 r. traktat brzeski z państwami centralnymi: uznały jej niepodległość, dały jej ziemię chełmską i część Podlasia (co oburzyło Polaków) oraz pomoc wojskową. URL zrzekła się praw do Galicji Wschodniej.

28.Wojna polsko-ukraińska o Lwów

Wojna o wielonarodową Galicję Wschodnią (1 XI 1918 - 16 VII 1919 r.). Ukraińcy, z bronią od Austriaków, opanowali Lwów i ogłosili Zachodnioukraińską Republikę Ludową z Galicją Wschodnią i Wołyniem. W listopadzie 1918 r. Polacy odbili Lwów i utrzymali go do odsieczy. Z pomocą Błękitnej Armii Hallera i Armii Wielkopolskiej wyparli Ukraińców za Zbrucz, a ziemie ZURL włączono do Polski.

29.Orlęta Lwowskie

Młodzi obrońcy Lwowa przed wojskami ukraińskimi w 1918 r. - ponad 1300 dziewcząt i chłopców w wieku szkolnym, zwykle poniżej 17 lat. Walczyli w oddziałach pomocniczych i na pierwszej linii. Najmłodszym kawalerem Orderu Virtuti Militari został poległy 13-letni Antoś Petrykiewicz.

30.Wojna polsko-bolszewicka

Wojna o granicę wschodnią z bolszewikami, którzy chcieli odzyskać ziemie dawnego Imperium Rosyjskiego. Pierwsze starcia nastąpiły w lutym 1919 r., a wiosną Polacy zdobyli Wilno i Mińsk. Jesienią 1919 r. natarcie wstrzymano. Sojusz z białymi się nie udał, bo nie chcieli uznać Polski szerszej niż Kongresówka.

31.Wyprawa kijowska (1920 r.)

Ofensywa wojsk polskich i ukraińskich po sojuszu Piłsudskiego z URL Symona Petlury (IV 1920 r.): URL uznała prawo Polski do Galicji Wschodniej, a Polska uznała URL i obiecała jej pomoc zbrojną. 7 maja 1920 r. wojska zajęły Kijów, ale Ukraińcy przyjęli to nieufnie, a bolszewicy zdążyli się wycofać i wykorzystali to w propagandzie.

32.Ofensywa bolszewików w 1920 r.

W czerwcu 1920 r. Armia Konna Siemiona Budionnego zmusiła Polaków do opuszczenia Kijowa i Ukrainy. W lipcu armia Michaiła Tuchaczewskiego uderzyła na odcinku litewsko-białoruskim, by ponieść rewolucję na Zachód, i dotarła pod Toruń. Bolszewicy utworzyli Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski (Marchlewski, Dzierżyński) jako zalążek rządu sowieckiej Polski.

33.Rada Obrony Państwa (1 VII 1920 r.)

Organ utworzony w obliczu bolszewickiej ofensywy, z Józefem Piłsudskim na czele, złożony z członków parlamentu, rządu i władz wojskowych. Wzywała naród do jedności i ochotniczego wstępowania do armii. Powołano też Rząd Obrony Narodowej pod przewodnictwem Wincentego Witosa.

34.Konferencja w Spa

Konferencja w Belgii w 1920 r., na której premier Władysław Grabski prosił aliantów o pośrednictwo w rokowaniach z bolszewikami. Polska zgodziła się na granicę wschodnią na linii Curzona (odpowiadającej granicy po II rozbiorze), oddanie Wilna Litwie, rezygnację z plebiscytu na Śląsku Cieszyńskim i uznanie decyzji ententy w sprawie Galicji Wschodniej. Uznano to za porażkę i rząd upadł.

35.Bitwa Warszawska (13-15 VIII 1920 r.)

Decydujące starcie z bolszewikami na przedpolach Warszawy, poprzedzone mobilizacją ok. 100 tys. ochotników. Polacy obronili się pod Radzyminem i Ossowem, a 16 sierpnia ruszyło kontruderzenie znad Wieprza (plan Piłsudskiego i Rozwadowskiego), które rozbiło trzon armii Tuchaczewskiego. Do końca sierpnia bolszewików wyparto za Bug. Pomogli kryptolodzy łamiący szyfry Armii Czerwonej.

36.Bitwa pod Komarowem (31 VIII 1920 r.)

Bitwa na Lubelszczyźnie, w której Polacy rozbili Armię Konną Siemiona Budionnego, mimo czterokrotnej przewagi Rosjan. Wcześniej marsz Budionnego opóźniła bitwa pod Zadwórzem i nieudana próba zdobycia Lwowa. Nazywana jest ostatnią wielką bitwą kawalerii.

37.Operacja niemeńska (20-28 IX 1920 r.)

Operacja, w której Polacy rozbili ostatnie oddziały Michaiła Tuchaczewskiego i rozstrzygnęli wojnę polsko-bolszewicką. Pościg za Armią Czerwoną trwał do połowy października 1920 r., gdy ogłoszono rozejm.

38.Pokój ryski (18 III 1921 r.)

Traktat kończący wojnę polsko-bolszewicką, zawarty w Rydze przez delegację zdominowaną przez endecję. Granica biegła od Dźwiny przez Białoruś do Zbrucza i Dniestru. Strony wymieniły jeńców i nie miały ingerować w swoje sprawy, Rosja obiecała zwrot dzieł sztuki i archiwów (nigdy w pełni), a Polska zrezygnowała z popierania URL.

39.Znaczenie pokoju ryskiego

Traktat ustabilizował Europę Środkowo-Wschodnią na 20 lat. Granica była zgodna z koncepcją inkorporacyjną Dmowskiego: Polska wycofała się m.in. z Mińska, a plan federacji Piłsudskiego upadł. Polska uznała sowiecką Białoruś i Ukrainę, co część Ukraińców uznała za zdradę. Na ziemiach rosyjskich zostało ok. miliona Polaków.

40.Litwa Środkowa

Państwo utworzone 12 X 1920 r. na Wileńszczyźnie przez wojsko gen. Lucjana Żeligowskiego, który na polecenie Piłsudskiego wzniecił pozorny bunt i zajął Wilno, przekazane w lipcu 1920 r. Litwie przez bolszewików. Po zbojkotowanym przez Litwinów głosowaniu przyłączono ją do Polski w 1922 r. Litwini uważali to za bezprawne, a Wilno za swoją stolicę.