Kultura i polityka zagraniczna II RP - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Walka z analfabetyzmem po 1918 r.

W odrodzonej Polsce czytać i pisać nie umiało prawie 60% mieszkańców byłego zaboru rosyjskiego (bez przymusu szkolnego), ok. 40% w austriackim i 4% w pruskim. Władze wprowadziły powszechny obowiązek szkolny dla dzieci do 14. roku życia, a odsetek analfabetów spadł w ciągu dekady do ok. 20%.

2.Reforma Stanisława Grabskiego (1924 r.)

Reforma szkolna, która ograniczyła liczbę państwowych szkół dla mniejszości narodowych i wprowadziła w ich miejsce placówki dwujęzyczne. Nauka polskiego miała wiązać mniejszości z państwem i prowadzić do ich asymilacji, ale w praktyce reforma dyskryminowała niepolskie grupy narodowościowe.

3.Reforma Janusza Jędrzejewicza (1932 r.)

Druga międzywojenna reforma szkolnictwa. Jej celem było m.in. zatarcie różnic między dawnymi zaborami przez ujednolicenie programów i poziomu nauczania.

4.Szkolnictwo średnie i wyższe w II Rzeczypospolitej

Szkoły średnie były płatne i elitarne. Dzieci wiejskie zwykle chodziły do szkoły powszechnej tylko 4 lata zamiast 7, więc nie mogły kontynuować nauki. Powstawały nowe uczelnie - w przededniu wojny było ich już 32, ale wyższe wykształcenie miało najwyżej 1% ludności. Znacznie wzrósł dostęp kobiet do nauki - w 1938 r. stanowiły 28% studiujących.

5.Getto ławkowe i numerus clausus

Przejawy antysemityzmu na uczelniach w drugiej połowie lat 30., inspirowane m.in. przez Młodzież Wszechpolską i ONR. Getto ławkowe - zmuszanie Żydów do zajmowania wyznaczonych ławek. Numerus clausus (łac. 'liczba zamknięta') - przyjmowanie tylu procent studentów danej narodowości, ile wynosił jej odsetek w Polsce. Większość studentów i wykładowców okazywała Żydom solidarność.

6.Szkoła lwowska

Grupa matematyków pod kierownictwem Stefana Banacha i Hugona Steinhausa, która zyskała światową sławę. Jej członkowie przyczynili się do rozwoju nowego działu matematyki - analizy funkcjonalnej.

7.Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki

Poznańscy matematycy, którzy odnosili sukcesy w kryptologii. Dzięki ich pracy podczas II wojny światowej udało się złamać szyfr niemieckiej maszyny Enigma.

8.Szkoła lwowsko-warszawska

Ceniona na świecie szkoła filozoficzna, do której należeli m.in. Władysław Tatarkiewicz i Roman Ingarden. Jej przedstawiciele zajmowali się głównie logiką i rozwijali logikę matematyczną.

9.Ludwik Hirszfeld i Rudolf Weigl

Wybitni polscy uczeni w dziedzinie medycyny, obaj nominowani do Nagrody Nobla. Hirszfeld wprowadził oznaczenia grup krwi, a Weigl wynalazł szczepionkę na tyfus plamisty.

10.Stefan Żeromski i Władysław Reymont

Pisarze, którzy debiutowali jeszcze pod zaborami i byli najpopularniejsi w pierwszych latach niepodległości. Żeromski cieszył się ogromnym autorytetem, a Reymont w 1924 r. otrzymał Nagrodę Nobla.

11.Maria Dąbrowska i Zofia Nałkowska

Przedstawicielki nowego pokolenia prozaików dwudziestolecia, zaliczane do najwybitniejszych twórców epoki. Zajmowały się m.in. tematyką społeczno-obyczajową.

12.Kierunki awangardowe w literaturze dwudziestolecia

Nowatorskie nurty, które rozwijały się w prozie i w poezji, m.in. futuryzm (Bruno Jasieński) i ekspresjonizm (Emil Zegadłowicz).

13.Witold Gombrowicz i Bruno Schulz

Wybitni prozaicy dwudziestolecia. Gombrowicz posługiwał się satyrą i groteską, a Schulz kreował w swoich utworach świat mitów i fantazji.

14.Katastrofizm

Nurt w literaturze, który przepowiadał nieuchronną zagładę cywilizacji. Jego głosicielem był Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy), który w groteskowo-absurdalnych dramatach i powieściach pokazywał świat niszczony przez systemy totalitarne.

15.Literatura popularna w dwudziestoleciu

Powieści sensacyjne, kryminały i romanse, które przez całe dwudziestolecie miały rzesze czytelników. Szczególnie poczytne były książki Tadeusza Dołęgi-Mostowicza.

16.Grupy poetyckie Skamander i Awangarda

Skamander - warszawska grupa, która wiązała poezję z codziennością w duchu radości życia; należał do niej Julian Tuwim, autor też wierszy dla dzieci, skeczy kabaretowych i piosenek. Awangarda - krakowska grupa pod kierownictwem Tadeusza Peipera, która w duchu futuryzmu chwaliła zdobycze cywilizacji.

17.Teatr w II Rzeczypospolitej

Reżyserzy wprowadzali nowatorskie idee i propagowali polski repertuar, zwłaszcza romantyczny. Największe tłumy przyciągały jednak teatrzyki rewiowe i kabaretowe ze skeczami, piosenkami i numerami tanecznymi, występujące także w kawiarniach.

18.Muzyka poważna w II Rzeczypospolitej

Uznanie zyskał kompozytor Karol Szymanowski, twórca m.in. baletu Harnasie i opery Król Roger. W 1927 r. odbył się pierwszy Konkurs Chopinowski, a w 1935 r. Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego. Światowe triumfy święcił tenor Jan Kiepura.

19.Prasa w II Rzeczypospolitej

Główne źródło informacji mieszkańców kraju. Pod koniec lat 30. wydawano ok. 2700 tytułów: gazety codzienne i brukowe oraz czasopisma specjalistyczne - sportowe, kobiece i kulturalne (m.in. tygodnik „Wiadomości Literackie”).

20.Kino w dwudziestoleciu międzywojennym

Po erze filmów niemych w 1930 r. powstał pierwszy polski film dźwiękowy - Moralność pani Dulskiej. Popularne były komedie i melodramaty, np. ekranizacje powieści Dołęgi-Mostowicza. Gwiazdami byli m.in. Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza i Hanka Ordonówna, a międzynarodową karierę, też w Hollywood, zrobiła tylko Pola Negri.

21.Polskie Radio

Drugi po prasie środek masowego przekazu. Regularny program nadawało od 1926 r., potem powstały rozgłośnie m.in. w Krakowie, Lwowie, Wilnie i Poznaniu. Stacja w Raszynie (1931 r.) obejmowała zasięgiem ok. 90% powierzchni kraju. Nadawano głównie muzykę, a także programy informacyjne, słuchowiska i relacje sportowe.

22.Początki telewizji w Polsce

5 października 1938 r. z nadajnika na warszawskim wieżowcu Prudential nadano próbną audycję z występem Mieczysława Fogga; obraz odbierano w promieniu 20 km. Pierwsza oficjalna emisja nastąpiła w sierpniu 1939 r., a dalsze prace przerwała wojna.

23.Formizm

Nurt w sztuce, wyraz dążenia do nowoczesnego stylu narodowego. Łączył elementy kubizmu i ekspresjonizmu z polskim folklorem. Przedstawiciele: w malarstwie m.in. Stanisław Ignacy Witkiewicz, w rzeźbie Zbigniew Pronaszko.

24.Kapizm

Popularny nurt w malarstwie, zwany też koloryzmem, bo nadrzędną rolę odgrywał w nim kolor. Reprezentowali go m.in. Jan Cybis i Zygmunt Waliszewski.

25.Architektura II Rzeczypospolitej

W latach 20. szukano polskiego stylu narodowego: nawiązywano do baroku i budowano w stylu dworkowym (np. posiadłość Piłsudskiego w Sulejówku). W latach 30. dominowały funkcjonalizm i modernizm - najlepszym przykładem jest zabudowa Gdyni o zaokrąglonych kształtach, nawiązujących do architektury okrętowej.

26.Położenie międzynarodowe Polski w latach 20.

Trudne, bo walki o granice skłóciły Polskę z większością sąsiadów. Niemcy i Związek Sowiecki dążyły do odebrania jej suwerenności (układ w Rapallo z 1922 r.), z Czechosłowacją trwał spór o Śląsk Cieszyński, a Litwa żądała zwrotu Wileńszczyzny. Przyjazne relacje utrzymywały tylko Łotwa, Rumunia i Węgry.

27.Układy sojusznicze Polski z 1921 r.

Układ z Rumunią - wzajemna pomoc w razie sowieckiej agresji. Układ z Francją - sojusz na wypadek wojny z Niemcami.

28.Konferencja w Locarno (1925 r.)

Belgia, Francja, Włochy, Wielka Brytania i Niemcy podpisały traktat gwarantujący nienaruszalność zachodniej granicy Niemiec; Polska i Czechosłowacja nie dostały takich gwarancji. Była to porażka polskiej dyplomacji: Niemcy mogły dążyć do zmiany granicy wschodniej, a sojusz z Francją osłabł.

29.Idea Międzymorza

Koncepcja Józefa Piłsudskiego sprzed I wojny światowej: blok państw środkowoeuropejskich, m.in. Polski, Rumunii, Węgier i krajów bałtyckich, jako przeciwwaga dla Związku Sowieckiego. Nie udało się jej zrealizować, głównie z powodu sporów między tymi państwami.

30.Polityka prometejska

Wspieranie przez Polskę ukraińskich, kozackich i kaukaskich ośrodków antykomunistycznych. Polacy uważali, że mają bronić narodów wschodnioeuropejskich przed totalitarną polityką Stalina, ale Polska była na to zbyt słaba. Nazwa pochodzi od Prometeusza, który wykradł bogom ogień i dał go ludziom.

31.Józef Beck (1894-1944)

Polityk sanacji, legionista i zaufany współpracownik Piłsudskiego, minister spraw zagranicznych w latach 1932-1939. Prowadził politykę równych odległości między ZSRS a Niemcami. Po agresji Niemiec i ZSRS został internowany w Rumunii, gdzie zmarł na gruźlicę.

32.Polityka równych odległości (polityka równowagi)

Strategia Piłsudskiego, który nie wierzył w trwałość sojuszu z Francją: poprawne stosunki z Niemcami i ZSRS bez sojuszu z jednym przeciw drugiemu, by uniknąć wojny z oboma naraz. Służyły jej traktat o nieagresji z ZSRS z 1932 r. (miał obowiązywać trzy lata, w 1934 r. przedłużono go do 1945 r.) oraz deklaracja o niestosowaniu przemocy z Niemcami z 1934 r.

33.Polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy (1934 r.)

Podpisana w 1934 r., gdy wobec bierności aliantów po dojściu nazistów do władzy Polska unormowała relacje z Niemcami. W latach 1934-1938 stosunki były dobre: zakończono wojnę celną, ożywiła się współpraca kulturalna i gospodarcza. Pod koniec kwietnia 1939 r. III Rzesza wypowiedziała deklarację.

34.Przyłączenie Zaolzia (1938 r.)

Zaolzie to etnicznie polska część Śląska Cieszyńskiego zajęta przez Czechosłowację w 1919 r. Gdy konferencja w Monachium odłożyła sprawę, Beck wysłał do Pragi ultimatum. 2 października 1938 r. Wojsko Polskie zajęło Zaolzie, a miesiąc później obszary Spisza i Orawy na pograniczu ze Słowacją. Świat uznał Polskę za sojusznika III Rzeszy w rozbiorze Czechosłowacji.

35.Żądania Niemiec wobec Polski (X 1938 r.)

Joachim von Ribbentrop zażądał od Polski zgody na przyłączenie Wolnego Miasta Gdańska do III Rzeszy i na budowę eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej do Prus Wschodnich, a także przystąpienia do paktu antykominternowskiego. W zamian proponował port w Gdańsku, uznanie zachodniej granicy Polski i przedłużenie deklaracji o niestosowaniu przemocy o 25 lat.

36.Odrzucenie żądań III Rzeszy

Beck najpierw uznał żądania za prywatną opinię Ribbentropa, ale po rozmowie z Hitlerem w styczniu 1939 r. zrozumiał, że to stanowisko Rzeszy. Beck, Śmigły-Rydz i Mościcki postanowili je odrzucić i w ostateczności stawić zbrojny opór. 5 maja 1939 r. Beck odrzucił żądania w przemówieniu w sejmie.

37.Sojusz z Wielką Brytanią i Francją (1939 r.)

Po podbiciu przez Niemcy resztek Czechosłowacji i aneksji Kłajpedy w marcu 1939 r. mocarstwa odeszły od appeasementu. 31 marca 1939 r. Chamberlain zagwarantował Polsce pomoc w razie niemieckiej agresji. Na początku kwietnia, po wizycie Becka w Londynie, wspólny komunikat polsko-brytyjski zapewnił obu państwom wzajemną pomoc, a w połowie kwietnia do tych gwarancji dołączyła Francja. 25 sierpnia 1939 r. zawarto sojusz polsko-brytyjski, co opóźniło atak Hitlera.

38.Zawarcie paktu Ribbentrop-Mołotow

Po brytyjskich i francuskich gwarancjach dla Polski Hitler rozpoczął rokowania z ZSRS, by okrążyć państwo polskie. 23 sierpnia 1939 r. w Moskwie oba państwa zawarły układ o nieagresji. Podpisali go szefowie dyplomacji: Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow, a przy podpisaniu był obecny Józef Stalin.

39.Tajny protokół do paktu Ribbentrop-Mołotow

Dołączony do paktu dokument, który wyznaczał strefy wpływów Niemiec i ZSRS. Polska miała zostać podzielona wzdłuż rzek Narew-Wisła-San; do podziału przeznaczono też państwa bałtyckie, Finlandię i Rumunię. Władze USA, Wielkiej Brytanii i Francji znały jego treść, ale nie przekazały jej Polsce.

40.Polskie społeczeństwo i armia w przededniu wojny

Społeczeństwo przyjęło bezkompromisową postawę i zbierało pieniądze, złoto i biżuterię na uzbrojenie, często nie znając rzeczywistego zagrożenia. Modernizację armii rozpoczętą w 1936 r. planowano zakończyć w 1942 r., więc w 1939 r. brakowało nowoczesnego sprzętu i umocnień na granicach.