Polacy w I wojnie światowej i sprawa polska - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Orientacje polityczne Polaków w czasie I wojny światowej

Dwie koncepcje odzyskania niepodległości: poparcie państw centralnych (Józef Piłsudski, Legiony Polskie) albo poparcie Rosji i ententy (Roman Dmowski, Komitet Narodowy Polski). Szansę dał rozpad dawnego sojuszu zaborców - Niemcy i Austro-Węgry stanęły przeciw Rosji.

2.Komisja Tymczasowa Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych

Organizacja utworzona w 1912 r. w zaborze austriackim przez socjalistów, demokratów i część dawnych endeków, którzy domagali się niepodległości. Na jej czele stanął Józef Piłsudski, a podporządkowano jej paramilitarną organizację „Strzelec”.

3.Monarchia trialistyczna

Koncepcja galicyjskich konserwatystów: przekształcenie Austro-Węgier w monarchię austro-węgiersko-polską, do której weszłyby także ziemie Królestwa Polskiego odebrane Rosji. W lipcu 1914 r. konserwatyści z ludowcami utworzyli we Lwowie Centralny Komitet Narodowy.

4.I Kompania Kadrowa

Oddział sformowany 3 VIII 1914 r. w Krakowie z inicjatywy Piłsudskiego, dowodzony przez Tadeusza Kasprzyckiego. 6 VIII 1914 r. wkroczył do Królestwa Polskiego, by wywołać powstanie przeciw Rosji, a 12 VIII zajął Kielce. Ludność Kielecczyzny nie poparła zrywu, więc kompania wróciła do Krakowa.

5.„Siódemka” Beliny

Pierwszy polski oddział, który 2 sierpnia 1914 r. przekroczył granicę zaboru rosyjskiego. Siedmiu żołnierzy Władysława Prażmowskiego, ps. Belina, zlikwidowało rosyjski posterunek w Jędrzejowie.

6.Legiony Polskie

Polskie formacje wojskowe u boku Austro-Węgier, tworzone od sierpnia 1914 r. dzięki poparciu Naczelnego Komitetu Narodowego (NKN), założonego przez polityków galicyjskich. Tworzyły je trzy brygady. Według Piłsudskiego miała się w nich wykształcić kadra przyszłej armii polskiej.

7.I Brygada Legionów Polskich

Brygada utworzona w grudniu 1914 r. pod dowództwem Józefa Piłsudskiego. Chrzest bojowy przeszła w bitwie pod Limanową (2-12 XII 1914 r.), gdzie zatrzymała atak Rosjan. II i III Brygada powstały w 1915 r.

8.Polska Organizacja Wojskowa (POW)

Konspiracyjna organizacja utworzona jesienią 1914 r. niezależnie od Legionów. Działała w zaborze rosyjskim, prowadziła wywiad i przygotowywała Polaków na upadek państw zaborczych.

9.Jak Piłsudski dowodził legionistami?

Chciał zachować rdzeń armii przyszłej Polski, więc unikał walk grożących wykrwawieniem oddziałów. Czasem wręcz odmawiał wykonania rozkazów, które mogły przynieść duże straty.

10.Najważniejsze bitwy Legionów Polskich

Legioniści walczyli z Rosjanami m.in. pod Limanową (XII 1914 r.), Łowczówkiem, Laskami, Rokitną (VI 1915 r.) i Kostiuchnówką (4-6 VII 1916 r.). Pod Kostiuchnówką na Wołyniu trzy brygady walczyły razem, osłaniając odwrót wojsk niemieckich.

11.Reorientacja

Zmiana dotychczasowego stanowiska. W 1917 r. Piłsudski, widząc słabnięcie państw centralnych i upadek caratu, zerwał współpracę z państwami centralnymi.

12.Kryzys przysięgowy (9-11 VII 1917 r.)

Odmowa złożenia przez żołnierzy I i III Brygady nowej przysięgi wierności władcom Niemiec i Austro-Węgier. Obie brygady rozwiązano, legionistów internowano, a Piłsudskiego oskarżono o bunt i uwięziono w twierdzy w Magdeburgu.

13.II Brygada i gen. Józef Haller

II Brygada pod dowództwem gen. Józefa Hallera złożyła przysięgę i walczyła po stronie państw centralnych do lutego 1918 r. Zerwała z nimi na znak protestu przeciw traktatowi brzeskiemu, który dawał Chełmszczyznę państwu ukraińskiemu, i przeszła na stronę rosyjską.

14.Komitet Narodowy Polski (1914 r.)

Prorosyjski komitet utworzony w 1914 r. w Warszawie przez działaczy Narodowej Demokracji z Romanem Dmowskim na czele. Oficjalnie uznawały go także Francja i Wielka Brytania. Przyczynił się do sformowania Legionu Puławskiego.

15.Legion Puławski

I Legion - polska jednostka u boku Rosji, utworzona z inicjatywy KNP i stacjonująca w Puławach (ok. 900 żołnierzy). W 1915 r. walczyła z Niemcami w Królestwie Polskim, potem wycofała się na wschód i weszła do Brygady Strzelców Polskich.

16.Korpusy Polskie w Rosji i bitwa pod Kaniowem

Po rewolucji lutowej, latem 1917 r., w Mińsku uformowano I Korpus Polski, a potem dwa kolejne. Po pokoju brzeskim korpusy miały zostać rozwiązane. II Korpus odmówił i 11 V 1918 r. walczył z Niemcami pod Kaniowem, ale z braku amunicji złożył broń.

17.Polacy w armiach zaborczych

Do armii zaborczych zmobilizowano ponad 3,3 mln Polaków; najwięcej z zaboru austriackiego. Zginęło lub zaginęło ponad 387 tys. Polacy walczyli po przeciwnych stronach frontu, ale zdobywali doświadczenie bojowe.

18.Bratobójcze walki Polaków

Walki Polaków z różnych armii zaborczych przeciwko sobie, np. pod Tannenbergiem (Polacy w rosyjskiej 2 Armii i w niemieckim XX Korpusie) oraz pod Komarowem i Kraśnikiem (armia austro-węgierska przeciw rosyjskiej).

19.Polscy oficerowie armii zaborczych

Najwięcej przyszłych dowódców Wojska Polskiego służyło w armii Austro-Węgier, bo Galicja miała szeroką autonomię: Władysław Sikorski, Józef Haller, Edward Rydz-Śmigły. Józef Dowbor-Muśnicki był oficerem armii rosyjskiej, a Józef Unrug - niemieckiej.

20.Bajończycy

Polscy ochotnicy z kompanii francuskiej Legii Cudzoziemskiej utworzonej w sierpniu 1914 r. Nazwa pochodzi od miasta Bayonne, w którym się szkolili. Oddział wykrwawił się we Flandrii, a werbunek wstrzymano po proteście Rosji.

21.Komitet Narodowy Polski (1917 r.)

Nowy KNP założony w sierpniu 1917 r. w Lozannie przez Romana Dmowskiego. Państwa ententy uznały go za przedstawicielstwo Polaków. Miał duże zasługi w tworzeniu wojska polskiego we Francji, a po wojnie reprezentował Polskę na konferencji pokojowej w Paryżu.

22.Błękitna Armia

Wojsko polskie we Francji, sprzymierzone z ententą, powołane 4 VI 1917 r. i nazwane od koloru francuskich mundurów. Tworzyli je Polacy z Francji, jeńcy z armii państw centralnych i ochotnicy zza oceanu. Od października 1918 r. dowodził nią gen. Józef Haller. Wiosną 1919 r. liczyła ok. 70 tys. żołnierzy i przybyła do Polski, gdzie walczyła z Ukraińcami o Galicję Wschodnią i w wojnie polsko-bolszewickiej.

23.Sprawa polska przed 1914 r.

Nie była przedmiotem rozmów mocarstw - uważano ją za wewnętrzny problem państw zaborczych. Historyk Michał Sokolnicki ujął to słowami: „Nikt na całym świecie Polski nie chce”.

24.Odezwa księcia Mikołaja Mikołajewicza (VIII 1914 r.)

Odezwa naczelnego wodza armii rosyjskiej, stryja cara. Obiecywała wskrzeszenie Polski pod berłem rosyjskim, ale bez określenia granic. Nie podpisał jej car, więc nie miała mocy prawnej. W odezwach Rosjanie przypominali wspólne słowiańskie pochodzenie i Krzyżaków, a Niemcy - rusyfikację i zsyłki na Syberię.

25.Gubernatorstwa w Królestwie Polskim (1915 r.)

Po wyparciu Rosjan w 1915 r. państwa centralne podzieliły Królestwo na gubernatorstwo niemieckie z gubernatorem w Warszawie i austriackie z gubernatorem w Lublinie.

26.Ustępstwa Niemców wobec Polaków (1915-1916)

W listopadzie 1915 r. w Warszawie wznowiono działalność uniwersytetu i politechniki, a w 1916 r. przywrócono samorząd. Niemcy chcieli zatrzeć wrażenie po zniszczeniu Kalisza, ale planowali tylko zależny od Rzeszy obszar buforowy oddzielający ją od Rosji.

27.Dlaczego państwa centralne wydały Akt 5 listopada?

W drugiej połowie 1916 r. poniosły ogromne straty na froncie zachodnim i na Bałkanach i brakowało im rekrutów. Na ziemiach okupowanych żyło ok. miliona Polaków w wieku poborowym.

28.Akt 5 listopada (manifest dwóch cesarzy)

Dokument podpisany przez cesarzy Wilhelma II i Franciszka Józefa, ogłoszony 5 XI 1916 r. w Warszawie i Lublinie. Zapowiadał samodzielne państwo polskie z dziedzicznym monarchą i ustrojem konstytucyjnym oraz polską armię pod dowództwem niemieckim i austriackim. Granic nie określono.

29.Znaczenie Aktu 5 listopada

Był pierwszym dokumentem, w którym zaborcy zgodzili się na powstanie samodzielnego państwa polskiego. Zakończył solidarność zaborców wobec Polaków, unieważnił postanowienia rozbiorowe i umiędzynarodowił sprawę polską.

30.Tymczasowa Rada Stanu (I-VIII 1917 r.)

Polski organ utworzony w styczniu 1917 r. w Warszawie po Akcie 5 listopada. Referat wojny w Radzie powierzono Józefowi Piłsudskiemu.

31.Rada Regencyjna

Organ powołany jesienią 1917 r. w miejsce Tymczasowej Rady Stanu, działający do listopada 1918 r. Tworzyli ją abp Aleksander Kakowski, Józef Ostrowski i Zdzisław Lubomirski. Miała rządzić do wyboru monarchy, pod nadzorem niemieckiego gubernatora; powołała rząd Jana Kucharzewskiego.

32.Rozkaz cara Mikołaja II (XII 1916 r.)

Rozkaz do armii, w którym car zapowiedział utworzenie państwa polskiego z ziem trzech zaborów. W styczniu 1917 r. poparły go Wielka Brytania i Francja. Nie dało się go zrealizować, bo ziemie polskie kontrolowały państwa centralne.

33.Rosja po upadku caratu wobec sprawy polskiej

Rząd Tymczasowy uznał prawo Polaków do państwa, ale połączonego sojuszem wojskowym z Rosją. Bolszewicy głosili światową rewolucję; dopiero traktat brzeski (III 1918 r.) zmusił ich do uznania prawa Polaków do własnego państwa.

34.Ignacy Jan Paderewski

Pianista światowej sławy i polityk. W czasie wojny propagował niepodległość Polski w USA, działał w KNP i przekonał do sprawy polskiej prezydenta Wilsona. W styczniu 1919 r. stanął na czele rządu, a w Paryżu z Dmowskim reprezentował Polskę.

35.13. punkt Wilsona (8 I 1918 r.)

Punkt orędzia prezydenta USA Thomasa Woodrowa Wilsona: powinno powstać niepodległe państwo polskie z ziem zamieszkanych w większości przez Polaków, z wolnym dostępem do morza i niepodległością gwarantowaną przez konwencję międzynarodową.

36.Deklaracja państw ententy (3 VI 1918 r.)

Wspólna deklaracja państw ententy i ich sojuszników, w której poparły powstanie niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza.

37.Jakie deklaracje w sprawie polskiej padły w latach 1914-1918?

Odezwa księcia Mikołaja (VIII 1914 r.), Akt 5 listopada (1916 r.), rozkaz Mikołaja II (XII 1916 r.), orędzie Wilsona (8 I 1918 r.) i deklaracja ententy (3 VI 1918 r.).

38.Polska delegacja na konferencji pokojowej w Paryżu

Konferencja (18 I 1919-21 I 1920 r.) miała ustanowić nowy porządek w Europie; uczestniczyło w niej 27 państw. Na czele polskiej delegacji stali premier i minister spraw zagranicznych Ignacy Jan Paderewski oraz szef KNP Roman Dmowski; dołączyli też wysłannicy Piłsudskiego. 29 I 1919 r. Dmowski przedstawił polskie roszczenia terytorialne.

39.Traktat wersalski (28 VI 1919 r.) a Polska

Polska otrzymała Pomorze Gdańskie i Wielkopolskę. Gdańsk stał się wolnym miastem pod kontrolą międzynarodową, a o Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu miały zdecydować plebiscyty.

40.Komisja do Spraw Polskich (1919 r.)

Komisja konferencji pokojowej w Paryżu powołana do rozpatrzenia polskich roszczeń przedstawionych przez Dmowskiego. W marcu 1919 r. zaproponowała przyznanie Polsce Górnego Śląska, Wielkopolski, Pomorza Gdańskiego i Powiśla. Po proteście delegacji brytyjskiej przyjęto kompromis: o Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu miały zdecydować plebiscyty.