Faszyzm, przemiany społeczne i droga do wojny - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Faszyzm włoski

Skrajnie nacjonalistyczny ruch rozczarowanych weteranów wojennych, którzy w 1921 r. utworzyli Narodową Partię Faszystowską z Benitem Mussolinim na czele. Opierał się na kulcie wodza (duce) i państwa. Wszystkie warstwy narodu miały współpracować, a rządzić - jedna partia. Za wrogów uznawał komunistów i socjalistów.

2.Benito Mussolini

Faszystowski przywódca Włoch. W młodości socjalista, w czasie I wojny światowej nacjonalista. Z weteranów stworzył ruch faszystowski, w 1922 r. przejął władzę i przekształcił Włochy w państwo totalitarne. Zajął Albanię i Etiopię. W 1945 r. schwytali go i rozstrzelali włoscy partyzanci.

3.Marsz na Rzym (X 1922 r.)

Pochód tysięcy zwolenników Mussoliniego, zwanych „czarnymi koszulami”, na stolicę. Pod jego wpływem król Wiktor Emanuel III powołał Mussoliniego na premiera. Ten zamach stanu zapoczątkował rządy faszystów we Włoszech (1922-1943).

4.Rządy Mussoliniego

Mussolini zachował monarchię, ale odebrał królowi wpływ na rząd, a opozycję likwidował zastraszaniem, więzieniem i mordami. W 1929 r. zawarł z papieżem Piusem XI pakty laterańskie, które utworzyły państwo Watykan. Zapowiadał odbudowę Imperium Rzymskiego przez podboje: w 1924 r. włączył do Włoch Fiume, a w latach 30. zajął Etiopię i Albanię.

5.Nazizm

Ideologia narodowego socjalizmu z lat 20. XX w., oparta na rasizmie, nacjonalizmie i antysemityzmie. Hitler opisał ją w Mein Kampf: Niemcy jako rasa panów mają zdobyć przestrzeń życiową kosztem narodów Europy Wschodniej, uznanych za rasę niższą. Od faszystów naziści przejęli kult wodza - Führera.

6.Antysemityzm nazistów

Naziści byli znacznie bardziej zajadłymi antysemitami niż włoscy faszyści. Hitler obarczał Żydów urojonymi winami: za klęskę Niemiec w I wojnie światowej, za ustanowienie demokracji liberalnej i za rzekomy upadek moralny, np. emancypację kobiet.

7.Adolf Hitler

Przywódca nazistów i kanclerz III Rzeszy, pochodzący z Austrii. Od 1921 r. stał na czele NSDAP, a po nieudanym puczu w więzieniu napisał Mein Kampf. W styczniu 1933 r. został kanclerzem. W 1939 r. napadł na Polskę i wywołał II wojnę światową. Uważany jest za jednego z największych zbrodniarzy w dziejach.

8.Republika Weimarska (1918-1933)

Demokratyczna republika niemiecka po upadku cesarstwa, nazwana od miasta Weimar, gdzie obradowało zgromadzenie konstytucyjne. Do 1923 r. przeżywała kryzys i hiperinflację, od 1924 r. się rozwijała, a w 1925 r. w Locarno unormowała stosunki z państwami Europy Zachodniej. Wielki Kryzys osłabił jej demokrację.

9.NSDAP i pucz monachijski

NSDAP - Narodowo-Socjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza, powstała na początku lat 20. XX w. w Bawarii. W listopadzie 1923 r. naziści przeprowadzili nieudany pucz monachijski: trafili do więzienia, ale zyskali popularność. Ich bojówki SA, czyli „brunatne koszule”, walczyły na ulicach z komunistami i socjalistami.

10.Przejęcie władzy przez Hitlera (1933-1934)

Hitler wykorzystał Wielki Kryzys i przejął część lewicowych haseł socjalnych. Po wyborach w 1932 r. NSDAP była najsilniejszą partią, a 30 I 1933 r. Hitler został kanclerzem rządu koalicyjnego. Po pożarze Reichstagu (II 1933 r.) zdelegalizował komunistów, a potem inne partie. Po śmierci prezydenta Hindenburga (VIII 1934 r.) miał pełnię władzy.

11.„Noc długich noży” (29/30 VI 1934 r.)

Czystka wśród nazistów z rozkazu Hitlera. Oddziały SS rozprawiły się z kierownictwem SA z Ernstem Röhmem na czele, które żądało rewolucji i przewagi SA nad armią: zamordowano ok. 80 dowódców, a ponad 1000 uwięziono. Hitler chciał w ten sposób zdobyć zaufanie wojska.

12.Formacje militarne III Rzeszy

SA - pierwsza bojówka nazistów (ok. 3 mln członków). SS - początkowo policja partyjna fanatycznych zwolenników Hitlera. Gestapo - tajna policja zwalczająca przeciwników politycznych. Wehrmacht - siły zbrojne: wojska lądowe, powietrzne i morskie.

13.Kontrola społeczeństwa w III Rzeszy

Każdy Niemiec musiał należeć do organizacji podporządkowanej NSDAP - jedynej partii. Hitlerjugend skupiała dzieci od 10. roku życia, a Niemiecki Front Pracy - pracodawców i robotników pozbawionych związków zawodowych. Kobiety miały rodzić dużo dzieci i zajmować się domem. Propagandą kierował Josef Goebbels.

14.Obozy koncentracyjne w III Rzeszy

Powstawały od 1933 r., m.in. Dachau i Buchenwald. Bez wyroku sądu trafiali do nich przeciwnicy Hitlera: opozycyjni politycy, działacze związkowi i niepokorni księża, a z czasem ludzie prześladowani ze względu na narodowość, religię lub orientację seksualną.

15.Eugenika

Działania mające na celu udoskonalenie gatunku. Naziści zachęcali osoby uznane za wartościowe rasowo do posiadania wielu dzieci, a np. niepełnosprawnym zakazali posiadania potomstwa. W III Rzeszy zamordowano ok. 100 tys. niepełnosprawnych. Sprzeciwiał się temu m.in. Kościół katolicki.

16.Ustawy norymberskie (1935 r.)

Ustawy, które ze względów rasowych pozbawiły Żydów (a także Romów) większości praw obywatelskich i odseparowały ich od reszty społeczeństwa. Zakazały m.in. zawierania małżeństw niemiecko-żydowskich.

17.„Noc kryształowa” (9 XI 1938 r.)

Zorganizowany przez nazistów pogrom Żydów w Niemczech i Austrii: zamordowano prawie 100 osób, spalono 170 synagog i zniszczono kilka tysięcy żydowskich sklepów, a ok. 20 tys. Żydów wysłano do obozów koncentracyjnych. Nazwa pochodzi od tłuczonego szkła witryn.

18.Kryzys demokracji w Europie

Rozczarowanie demokracją i tęsknota za silnymi przywódcami sprawiły, że w latach 20. i 30. w wielu krajach władzę przejęli dyktatorzy; ominęło to głównie północną Europę. Dyktaturami totalitarnymi były ZSRS, Włochy i Niemcy. W państwach autorytarnych, np. w Polsce od 1926 r., rządził charyzmatyczny przywódca, a opozycję ograniczano.

19.Demokratyzacja i emancypacja kobiet

Po 1918 r. w większości państw Europy władzę przejęli zwolennicy republikanizmu, którzy przyspieszyli demokratyzację. Kobiety, które w czasie wojny zastępowały mężczyzn w pracy, uzyskały w wielu krajach prawa wyborcze, np. w 1918 r. w Wielkiej Brytanii, Niemczech i Polsce. Dopuszczono rozwody przed sądami cywilnymi, a kobiety mogły w pełni rozporządzać majątkiem.

20.Powszechne szkolnictwo podstawowe

W okresie międzywojennym wprowadzono powszechnie dostępne szkolnictwo podstawowe, obowiązkowe dla dzieci w wieku 7-14 lat. Polska zastosowała obowiązek szkolny od razu po odzyskaniu niepodległości.

21.Osiągnięcia nauki w okresie międzywojennym

Albert Einstein, Max Planck i Niels Bohr badali najmniejsze cząstki materii i rozwijali teorię mechaniki kwantowej, co przyczyniło się m.in. do rozszczepienia jądra atomu. W 1928 r. Alexander Fleming odkrył pierwszy antybiotyk - penicylinę. Thomas Morgan dokonał przełomowych odkryć dotyczących zasad dziedziczenia.

22.Kultura masowa

Kultura dla szerokiego grona odbiorców, przystępna i dostosowana do przeciętnych gustów, rozpowszechniana przez prasę, radio i kino (mass media). Wraz z jej rozwojem zanikała kultura lokalna i ludowa. Krytykowali ją intelektualiści, np. Jose Ortega y Gasset w Buncie mas.

23.Społeczeństwo konsumpcyjne

Społeczeństwo, które skupia się wokół maksymalnego zaspokajania potrzeb materialnych. Ukształtowało się w najlepiej rozwiniętych krajach, gdy w społeczeństwie masowym ludzie oglądali te same filmy i kupowali podobne sprzęty pod wpływem reklam.

24.Rozwój techniki i komunikacji

Dzięki elektryfikacji w domach pojawiły się lodówki, odkurzacze, pralki i telefony. Pod koniec lat 20. Brytyjczycy wprowadzili do sprzedaży telewizory, a potem powstała stacja BBC. Z koleją zaczął konkurować samochód, a bezrobotnych zatrudniano przy budowie autostrad. W lotnictwie samoloty stopniowo wypierały sterowce.

25.Kino i radio

Radio było głównym źródłem informacji, edukacji i rozrywki. Kino od 1926 r. było udźwiękowione, od 1929 r. przyznawano Oscary, a pod koniec lat 30. powstały pierwsze pełnometrażowe filmy w kolorze. W krajach totalitarnych radio i film służyły propagandzie, np. filmy Leni Riefenstahl w III Rzeszy.

26.Socrealizm

Realizm socjalistyczny - styl w sztuce wprowadzony w ZSRS w latach 30. W realistycznej formie przedstawiał wyidealizowane życie robotników i chłopów, głosił kult Stalina i sfałszowaną wersję historii.

27.Funkcjonalizm i modernizm

Style architektoniczne dwudziestolecia: prostota i funkcjonalność, brak ozdób albo proste geometryczne ornamenty, bloki z płaskimi dachami i dużymi oknami. Zasady projektowania miast w Karcie ateńskiej (1933 r.) określił Le Corbusier, a funkcjonalizm propagowała niemiecka szkoła Bauhaus.

28.Sterowce (zeppeliny)

Podłużne balony z gondolą dla pasażerów, nazwane od Ferdynanda von Zeppelina, który w 1906 r. zbudował sterowiec o sztywnej aluminiowej konstrukcji. Ich „złoty wiek” przypadł na okres międzywojenny, gdy przewoziły bogatych pasażerów przez Atlantyk. Pasażerskie loty zakończyła katastrofa Hindenburga w 1937 r.

29.Podboje Japonii w Chinach

W 1931 r. Japonia zaczęła podbój Chin, gdzie trwała wojna domowa Kuomintangu z komunistami. W Mandżurii utworzyła marionetkowe cesarstwo Mandżukuo. W 1937 r. ruszyła dalsza ofensywa: Japończycy zajęli m.in. Pekin, Szanghaj i Kanton, a w Nankinie dokonali masakry ludności cywilnej.

30.Podbój Etiopii przez Włochy (1935 r.)

Mussolini zaatakował Cesarstwo Etiopii, jedno z niewielu niepodległych państw Afryki. Włosi użyli broni chemicznej i w pół roku zajęli kraj, a cesarz Hajle Syllasje wyemigrował. Liga Narodów nałożyła na Włochy sankcje gospodarcze, a Włochy z niej wystąpiły. Wiosną 1939 r. zajęły Albanię.

31.Militaryzacja Niemiec

W 1933 r. Niemcy wystąpiły z Ligi Narodów. W 1935 r. Hitler otwarcie złamał traktat wersalski: przywrócił powszechną służbę wojskową, rozbudował Wehrmacht i flotę Kriegsmarine. W 1936 r. wprowadził wojsko do Nadrenii. Zbrojenia zmniejszyły bezrobocie z 6 mln w 1933 r. do 1,2 mln w 1937 r.

32.Blitzkrieg

Wojna błyskawiczna - niemiecka koncepcja, według której o wyniku wojny miały zadecydować szybkie działania czołgów i lotnictwa. Dlatego najpierw rozwijano broń pancerną, lotnictwo (Luftwaffe) i zmotoryzowane dywizje piechoty.

33.Oś Berlin-Rzym-Tokio

Sojusz III Rzeszy, faszystowskich Włoch i militarystycznej Japonii, powstały z porozumień nazywanych paktem antykominternowskim (1936-1937). Oficjalnie był skierowany przeciw międzynarodowemu komunizmowi, a w rzeczywistości służył podbojowi świata. Niemcy i ich sojuszników nazywano państwami Osi.

34.Wojna domowa w Hiszpanii (1936-1939)

Po zwycięstwie Frontu Ludowego (republikanie, socjaliści, komuniści) w wyborach w 1936 r. i zabójstwie przywódcy prawicy wybuchł bunt wojsk gen. Francisca Franco, poparty przez Falangę. Franco pomagały Włochy i III Rzesza, a republikanom ZSRS, Meksyk i Brygady Międzynarodowe. Francja i Wielka Brytania nie interweniowały. W 1939 r. frankiści zajęli Madryt.

35.Guernica

Baskijskie miasteczko zniszczone 26 IV 1937 r. przez samoloty niemieckiego Legionu Condor; zginęło 1600 mieszkańców. Stało się symbolem zbrodni na ludności cywilnej w wojnie domowej w Hiszpanii. Upamiętnił je obraz Pabla Picassa.

36.Anschluss Austrii (12 III 1938 r.)

Przyłączenie Austrii do III Rzeszy. Hitler zażądał oddania władzy austriackim nazistom, a potem wojska niemieckie wkroczyły do Austrii. Większość Austriaków poparła aneksję, a mocarstwa zachodnie nie zareagowały.

37.Układ monachijski (wrzesień 1938 r.)

Hitler zażądał przyłączenia Sudetów, gdzie mieszkało blisko 3 mln Niemców. W Monachium Chamberlain, Daladier, Mussolini i Hitler bez udziału Czechosłowaków zgodzili się oddać Sudety Niemcom. Czechosłowacja straciła 1/4 ludności, 40% potencjału przemysłowego i fortyfikacje nadgraniczne.

38.Appeasement

Z ang. „załagodzenie” - ugodowa polityka przywódców Zachodu wobec Hitlera, która szybko okazała się nieskuteczna. Wynikała m.in. z pacyfizmu społeczeństw pamiętających I wojnę światową i z przewagi militarnej Niemiec. Churchill pisał, że Zachód wybrał hańbę, a wojnę i tak będzie miał.

39.Rozbiory Czechosłowacji (1938-1939)

Po układzie monachijskim Węgry zajęły część Słowacji, a Polska w październiku 1938 r. sporne obszary Śląska Cieszyńskiego. W marcu 1939 r. Słowacja z ks. Jozefem Tiso ogłosiła państwo zależne od Niemiec, z Czech utworzono Protektorat Czech i Moraw, a Ruś Zakarpacką zajęły Węgry. Ostatnim podbojem Hitlera dokonanym samymi groźbami było oderwanie od Litwy Kłajpedy 23 III 1939 r.