Świat po Wielkiej Wojnie i ZSRS - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Traktat wersalski (28 VI 1919 r.)

Układ pokojowy ententy z Niemcami, które obarczono główną odpowiedzialnością za wojnę. Niemcy utraciły m.in. Alzację i wschodnią Lotaryngię, Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie oraz wszystkie kolonie. Armię zredukowano do 100 tys. żołnierzy, Nadrenię zdemilitaryzowano, a Niemcy musiały wypłacić wysokie odszkodowania wojenne.

2.Wolne miasta i plebiscyty po traktacie wersalskim

Gdańsk i Kłajpeda zostały przekształcone w wolne miasta. W wyniku plebiscytów Niemcy utraciły północny Szlezwik, fragmenty Powiśla i wschodnią część Górnego Śląska.

3.Demilitaryzacja

Trwałe wycofanie sił wojskowych z określonego terytorium. Traktat wersalski zdemilitaryzował Nadrenię - pas niemieckiej ziemi nad Renem wzdłuż granic Francji i Belgii.

4.Nowe państwa po rozpadzie imperiów

Rozpadły się Austro-Węgry i carska Rosja, a na ich miejscu powstały państwa narodowe z licznymi mniejszościami. Niepodległość uzyskały: Polska, Czechosłowacja, Litwa, Łotwa, Estonia, Finlandia, Jugosławia (do 1929 r. Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców) oraz Irlandia. Pierwszym prezydentem Czechosłowacji został Tomasz Masaryk.

5.Traktaty pokojowe z państwami centralnymi

Z Niemcami - traktat wersalski (1919 r.), z Austrią - w Saint-Germain (1919 r.), z Bułgarią - w Neuilly (1919 r.), z Węgrami - w Trianon (1920 r.), z Turcją - w Sèvres (1920 r.), a ostatecznie w Lozannie (1923 r.).

6.Traktat w Saint-Germain (10 IX 1919 r.)

Pokój ententy z Austrią po rozpadzie Austro-Węgier. Austria utraciła m.in. Czechy, Morawy, Galicję, Śląsk Cieszyński, Bukowinę i południowy Tyrol, a otrzymała Burgenland. Jej armia mogła liczyć tylko 30 tys. żołnierzy, bez lotnictwa wojskowego.

7.Traktat w Trianon (4 VI 1920 r.)

Pokój z Węgrami, które utraciły 2/3 przedwojennego terytorium na rzecz m.in. Czechosłowacji, Rumunii i Jugosławii. Poza granicami zostały miliony Węgrów. Armię ograniczono do 35 tys. żołnierzy, a Węgry obciążono reparacjami. Poczucie krzywdy towarzyszyło Węgrom przez cały okres międzywojenny.

8.Traktaty z Bułgarią i Turcją

W Neuilly (1919 r.) Bułgaria oddała ziemie Grecji, Rumunii i Królestwu SHS. W Sèvres (1920 r.) Turcja utraciła resztę ziem na Bałkanach i ziemie arabskie. Po walkach wojsk Mustafy Kemala pokój w Lozannie (24 VII 1923 r.) zwrócił Turcji znaczną część ziem.

9.Mustafa Kemal Atatürk

Turecki polityk i wojskowy, który nie przyjął niekorzystnego pokoju i obronił znaczną część ziem Turcji. Obalił władzę sułtana i stworzył świecką republikę na wzór europejski ze stolicą w Ankarze. W 1928 r. wprowadził alfabet łaciński. Przydomek Atatürk znaczy „ojciec Turków”.

10.Liga Narodów

Organizacja utworzona w styczniu 1920 r. na mocy traktatu wersalskiego, która miała rozstrzygać spory międzynarodowe i zapobiegać konfliktom. Siedzibą była Genewa. Nie przystąpiły do niej USA, co osłabiało jej znaczenie. W latach 30. okazała się bezsilna wobec agresji Japonii, Włoch i Niemiec.

11.Rzeź Ormian (1915-1917)

Pierwsze ludobójstwo XX w. - zorganizowane przez władze imperium osmańskiego masowe egzekucje i marsze śmierci ludności chrześcijańskiej. Zginęło ok. 1,5 mln Ormian oraz setki tysięcy Greków i Syriaków.

12.Mały traktat wersalski - ochrona mniejszości

Zobowiązanie do przestrzegania praw mniejszości narodowych i wyznaniowych, narzucone w 1919 r. m.in. Polsce i Czechosłowacji. Skargi można było wnosić do Ligi Narodów, ale dawały niewielkie efekty. Nie wymagano go od Niemiec, co było przykładem nierównego traktowania nowych państw.

13.Skutki I wojny światowej

Ogromne straty gospodarcze i zrujnowane tereny walk, śmierć milionów mężczyzn, setki tysięcy inwalidów i powojenna bieda. Monarchów uznano za skompromitowanych sprawców wojny, osłabł autorytet Kościołów, a w Europie doszło do wystąpień rewolucyjnych.

14.Wymiana ludności między Turcją a Grecją

Po pokoju w Lozannie (1923 r.) z Turcji wysiedlono 1,5 mln Greków, a w zamian przyjęto 400 tys. Turków z ziem przekazanych Grecji. Było to pierwsze w XX w. masowe przesiedlenie ludności.

15.Hiperinflacja

Gwałtowna utrata wartości pieniądza. Po wojnie (1919-1923) dotknęła m.in. Niemcy, Austrię i Polskę, które drukowały pieniądze bez pokrycia. Oszczędności traciły wartość. Poprawę przyniosły reformy skarbowe: ograniczenie wydatków i wymiana waluty.

16.Bańka spekulacyjna

Zjawisko, w którym ceny akcji długo rosną, bo masowo inwestuje się na giełdzie - także pożyczone pieniądze i w firmy bez solidnych podstaw finansowych. W latach 20. powstała w USA i pękła w 1929 r.

17.„Czarny czwartek” (24 X 1929 r.)

Dzień krachu na giełdzie nowojorskiej na Wall Street. Ceny akcji gwałtownie spadły, wybuchła panika i masowa wyprzedaż papierów wartościowych, a wiele firm zbankrutowało. Od tego dnia liczy się początek Wielkiego Kryzysu.

18.Wielki Kryzys

Największa katastrofa gospodarcza w dziejach współczesnych, w USA w latach 1929-1933. Krach na giełdzie i panika bankowa doprowadziły do bankructw firm i banków, spadku produkcji o blisko połowę i bezrobocia, które dotknęło ok. 1/4 mieszkańców USA.

19.Wielki Kryzys na świecie

W 1930 r. USA wprowadziły wysokie cła, a inne kraje odpowiedziały tym samym, więc światowy handel się załamał. Amerykanie wycofali pieniądze z Europy, co najmocniej uderzyło w Niemcy. Ubogą i rolniczą Polskę kryzys dotknął głęboko, a ZSRS uniknął recesji dzięki gospodarce centralnie sterowanej. Państwa totalitarne ożywiały gospodarkę zbrojeniami i podbojami.

20.Autarkia

Oparcie rozwoju ekonomicznego państwa w wysokim stopniu na własnej gospodarce. W czasie Wielkiego Kryzysu państwa dążyły do niej, chroniąc swoje rynki cłami.

21.Etatyzm

Szeroka interwencja państwa w gospodarkę przy pozostawieniu przedsiębiorstw w rękach prywatnych. Zastąpił w USA politykę liberalizmu, w której państwo w niewielkim stopniu ingerowało w gospodarkę.

22.Interwencjonizm

Celowe oddziaływanie władz państwowych na gospodarkę kraju. Jego zasady wprowadził w USA Franklin Delano Roosevelt, aby opanować Wielki Kryzys.

23.New Deal

Z ang. „nowy ład” - program reform Franklina Delano Roosevelta z 1933 r. Obejmował m.in. roboty publiczne, zasiłki dla bezrobotnych, dopłaty dla rolnictwa, płacę minimalną, emerytury, monopole państwowe i dewaluację dolara. Przyniósł spadek bezrobocia i wyjście USA z kryzysu.

24.Franklin Delano Roosevelt

Polityk Partii Demokratycznej, prezydent USA od 1933 r., najdłużej urzędujący w historii USA. Wprowadził New Deal i interwencjonizm, zniósł prohibicję, a w 1935 r. wdrożył emerytury finansowane z podatków i zasiłki dla bezrobotnych.

25.Roboty publiczne

Prowadzone na koszt państwa wielkie inwestycje, np. budowa autostrad i tam (jak zapora Hoovera na rzece Kolorado), przy których zatrudniano bezrobotnych. W ramach New Deal pomogły zmniejszyć bezrobocie i ożywić gospodarkę USA.

26.Powstanie ZSRS (30 XII 1922 r.)

Po wojnie domowej bolszewicy podbili m.in. Zakaukazie (Gruzję, Armenię, Azerbejdżan). Republiki sowieckie: Rosyjska, Białoruska, Ukraińska i Zakaukaska utworzyły państwo federalne - Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich. Mimo podziału na republiki był to najbardziej scentralizowany kraj świata.

27.Komunizm wojenny bolszewików (1917-1920)

Polityka bolszewików w czasie wojny domowej: upaństwowienie przemysłu, handlu i transportu i podporządkowanie ich potrzebom wojny oraz obowiązkowe dostawy żywności ze wsi do miast. Nie zapobiegł klęsce głodu (ponad 5 mln zmarłych), co doprowadziło do powstań chłopskich i buntu marynarzy w Kronsztadzie.

28.Nowa Polityka Ekonomiczna (NEP)

Złagodzenie polityki gospodarczej wprowadzone przez Lenina w 1921 r.: chłopi mogli handlować nadwyżkami żywności, a w miastach przywrócono drobny prywatny przemysł i usługi. Było to działanie tymczasowe, które miało odbudować kraj i umocnić władzę komunistów.

29.Kolektywizacja rolnictwa

Łączenie gospodarstw indywidualnych w duże gospodarstwa spółdzielcze (kołchozy) lub państwowe (sowchozy). Stalin rozpoczął ją w 1928 r. Pochłonęła ponad 10 mln ofiar.

30.Gospodarka planowa i industrializacja

Od 1928 r. Stalin rozwijał gospodarkę ZSRS na podstawie planów pięcioletnich władz państwowych. Nacisk kładziono na industrializację, czyli uprzemysłowienie kraju, połączoną z ogromnymi zbrojeniami. Przy gigantycznych inwestycjach, np. Kanale Białomorskim, zginęły miliony przymusowych robotników.

31.Etapy gospodarki sowieckiej

W latach 1917-1920 obowiązywał komunizm wojenny, od 1921 r. NEP, a w 1928 r. Stalin zakończył NEP, ponownie upaństwowił przemysł i handel, rozpoczął kolektywizację i wprowadził gospodarkę planową.

32.Józef Stalin

Sowiecki dyktator, następca Lenina. Po śmierci Lenina w 1924 r. objął stanowisko sekretarza generalnego partii, podsycał konflikty w partii i usuwał rywali, m.in. Lwa Trockiego. Pod koniec lat 20. był niekwestionowanym przywódcą ZSRS, wspieranym przez tajną policję NKWD. Wprowadził terror, który przyniósł miliony ofiar.

33.Kult jednostki

Otaczanie przywódcy, np. Stalina, kultem za życia: przedstawianie go jako wielkiego, troskliwego wodza znającego się na wszystkim i nazywanie jego imieniem miast i zakładów. Był sprzeczny z ideologią kolektywizmu, według której jednostka podporządkowuje się woli grupy. Podobny kult otaczał Lenina, którego zwłoki zabalsamowano i wystawiono w mauzoleum na placu Czerwonym.

34.Komintern

Międzynarodówka Komunistyczna powołana w 1919 r. w Moskwie, aby szerzyć rewolucję na cały świat. Należące do niej partie komunistyczne wykonywały polecenia Kremla. Najpierw zwalczały socjaldemokratów, a w latach 30. wzywały do tworzenia z nimi frontu ludowego przeciw faszyzmowi.

35.Łagry i GUŁag

Łagry to sowieckie obozy koncentracyjne, w których więźniowie ginęli przy katorżniczej pracy, często w skrajnym klimacie (np. Kołyma, Wyspy Sołowieckie). Trafiało się do nich często za błahe przewinienia lub z fałszywego donosu. Siecią łagrów zarządzał GUŁag - Główny Zarząd Obozów.

36.Wielki Głód na Ukrainie (1932-1933)

Głód celowo wywołany przez Stalina wobec oporu chłopów przeciw kolektywizacji: władze konfiskowały całe plony, utrzymały eksport zboża i zakazały chłopom opuszczania wsi. Zmarło ok. 8 mln osób.

37.Wielka czystka (1936-1938)

Masowe represje zarządzone przez Stalina, które pochłonęły większość dawnych przywódców bolszewickich i wielu dowódców Armii Czerwonej. W latach 1937-1938 NKWD przeprowadził też czystki etniczne. W akcji polskiej wymordował ponad 110 tys. Polaków.

38.Traktat w Rapallo (16 IV 1922 r.)

Początek współpracy izolowanych Niemiec i Rosji Sowieckiej. Niemcy dawały technologie, uzbrojenie, kredyty i ekspertów, a ZSRS surowce i tajny dostęp do poligonów. Oba państwa dążyły do likwidacji Polski. W 1933 r. Hitler przerwał współpracę i doszło do rywalizacji.

39.Pakt Ribbentrop-Mołotow (23 VIII 1939 r.)

Porozumienie III Rzeszy i ZSRS, które przypieczętowało wspólny atak na Polskę we wrześniu 1939 r. Oba państwa współpracowały aż do ataku Niemiec na ZSRS w czerwcu 1941 r.