Rewolucje w Rosji i koniec Wielkiej Wojny - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Przyczyny rewolucji lutowej

Klęski armii na froncie, duże straty w ludziach i utrata ziem na zachodzie imperium, wysokie koszty wojny, a w efekcie bieda i głód. Autorytet stracił car, który od wyjazdu na front osobiście odpowiadał za klęski, a rodzinę carską kompromitował skandal Rasputina. Wszystko to wywołało ogromne niezadowolenie społeczne.

2.Grigorij Rasputin

Rzekomy mnich, uzdrowiciel i prorok, który ok. 1905 r. trafił na dwór carski. Zdobył zaufanie Romanowów, bo umiał tamować krwotoki chorego na hemofilię następcy tronu, i wpływał na obsadę stanowisk. Zamordowali go spiskowcy w grudniu 1916 r.

3.Rewolucja lutowa (8 III 1917 r.)

Rewolucja w Piotrogrodzie, nazwana lutową, bo według kalendarza juliańskiego (różniącego się wtedy o 13 dni od gregoriańskiego) wybuchła 23 lutego. Zaczęła się od protestu kobiet, które nie mogły zdobyć chleba. Do demonstrantów przyłączyli się żołnierze garnizonu, a przeciw carowi wystąpiła Duma. Mikołaj II abdykował, a 15 marca 1917 r. Rząd Tymczasowy ogłosił likwidację caratu.

4.Rząd Tymczasowy

Rząd Rosji po obaleniu caratu, od lipca 1917 r. kierowany przez Aleksandra Kiereńskiego. Zniósł przywileje stanowe, zagwarantował wolności obywatelskie i ogłosił autonomię narodów Rosji. Nie zdobył poparcia, bo kontynuował wojnę i nie dał chłopom ziemi na własność.

5.Dwuwładza

Okres po obaleniu caratu, gdy w Rosji działały dwa ośrodki władzy: oficjalny Rząd Tymczasowy oraz Tymczasowy Komitet Wykonawczy, reprezentujący Radę Delegatów Robotniczych i Żołnierskich Piotrogrodu. W radzie przeważali socjaliści, a z czasem rosło znaczenie bolszewików.

6.Rosyjskie stronnictwa polityczne w 1917 r.

Bolszewicy (Włodzimierz Lenin) - za wycofaniem z wojny i zbrojnym przewrotem. Mienszewicy (Julij Martow) - umiarkowani, za stopniowymi reformami. Eserowcy (Wiktor Czernow) - za państwem z dominującą rolą chłopstwa. Kadeci (Paweł Milukow) - za demokracją konstytucyjną i dalszym udziałem w wojnie.

7.Bolszewicy

Najbardziej radykalny odłam lewicy - komuniści, którzy wyodrębnili się z Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji. Nazwa pochodzi od rosyjskiego słowa oznaczającego większość, choć w partii byli mniejszością. Przewodził im Włodzimierz Lenin.

8.Włodzimierz Lenin

Przywódca bolszewików (1870-1924). W 1917 r. wrócił do Rosji dzięki pomocy Niemców, którzy liczyli, że wywoła zamęt. Był jednym z przywódców rewolucji październikowej i przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych, a potem pierwszym przywódcą ZSRS. Głosił rozszerzenie rewolucji proletariackiej na inne państwa.

9.Tezy kwietniowe

Program bolszewików ogłoszony przez Lenina w kwietniu 1917 r. Zapowiadał wycofanie Rosji z wojny i przekazanie ziemi chłopom oraz odmawiał poparcia Rządowi Tymczasowemu. Rzeczywistym celem było obalenie tego rządu i przejęcie pełnej władzy przez rady, które kontrolowali bolszewicy.

10.Rewolucja październikowa

Zbrojny przewrót bolszewików w Piotrogrodzie rozpoczęty 7 listopada 1917 r. (według kalendarza juliańskiego 25 października). Sygnałem był wystrzał z okrętu Aurora; następnej nocy zajęto Pałac Zimowy, siedzibę Rządu Tymczasowego, i aresztowano ministrów. Był to zamach stanu, a nie masowe wystąpienie społeczeństwa.

11.Rada Komisarzy Ludowych

Rząd bolszewicki powołany 7 listopada 1917 r. na II Ogólnorosyjskim Zjeździe Rad Delegatów Robotniczych. Na jego czele stanął Lenin. Bolszewicy przenieśli wkrótce stolicę z Piotrogrodu do Moskwy.

12.Dekret o pokoju i Dekret o ziemi

Dokumenty uchwalone przez bolszewików dzień po powołaniu Rady Komisarzy Ludowych, ważne dla propagandy. Zapowiadały wycofanie się Rosji z wojny i nadanie ziemi chłopom.

13.Zgromadzenie Konstytucyjne

Parlament wybrany pod koniec 1917 r., w którym bolszewicy zdobyli tylko ok. 25% mandatów. Dlatego Lenin postanowił przejąć całą władzę siłą: 18 stycznia 1918 r. jego pierwsze i jedyne posiedzenie zostało rozpędzone.

14.Traktat brzeski (3 III 1918 r.)

Pokój bolszewickiej Rosji z państwami centralnymi zawarty w Brześciu nad Bugiem. Zakończył walki na froncie wschodnim i wycofał Rosję z wojny. Bolszewicy zrzekli się m.in. Królestwa Polskiego, Litwy, Łotwy, Estonii i zachodniej Białorusi.

15.Wojna domowa w Rosji

Wojna bolszewików z przeciwnikami ich władzy, nazywanymi kontrrewolucjonistami. Armię Czerwoną utworzył Lew Trocki. Białą Gwardią dowodzili wierni carowi generałowie Anton Denikin, Aleksander Kołczak i Piotr Wrangel, a interwencję zbrojną podjęła ententa. Bolszewicy wygrali w 1920 r.

16.Czerwony i biały terror

Okrucieństwo obu stron wojny domowej. Bolszewicy mordowali całe warstwy społeczne - arystokrację, szlachtę, bogate mieszczaństwo i zamożnych chłopów - i stosowali odpowiedzialność zbiorową. „Biali” zabijali rzeczywistych i domniemanych zwolenników bolszewików. Najbardziej ucierpiała ludność cywilna, zwłaszcza chłopi.

17.Dyktatura proletariatu

Ustrój wprowadzony przez bolszewików; w praktyce władzę mieli nie robotnicy, lecz przywódcy partii. Rosja stała się państwem totalitarnym: zniesiono większość swobód obywatelskich, znacjonalizowano wielkie majątki, zdelegalizowano inne partie, prześladowano duchownych, a robotnikom odebrano prawo do strajku.

18.Czeka

Ogólnorosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, kierowana przez polskiego komunistę Feliksa Dzierżyńskiego. Masowym terrorem zwalczała prawdziwych i urojonych wrogów władzy sowieckiej i stała się postrachem społeczeństwa.

19.Zamordowanie rodziny carskiej (16/17 VII 1918 r.)

Po abdykacji Mikołaja II carską rodzinę więziono, a w kwietniu 1918 r. przewieziono ją do Jekaterynburga na Uralu. Lenin obawiał się, że Biała Gwardia uwolni cara i przywróci go na tron, dlatego kazał zabić cara i jego bliskich. Egzekucję przeprowadzili członkowie Czeka.

20.Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS)

Państwo proklamowane w grudniu 1922 r., gdy rządy bolszewików się ustabilizowały. Wcześniej, w lipcu 1918 r., konstytucja utworzyła Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Sowiecką. Bolszewicy chcieli przenieść rewolucję do innych krajów, zwłaszcza do Niemiec, ale Polacy pokonali Armię Czerwoną pod Warszawą w sierpniu 1920 r.

21.Blokada morska

Działania floty brytyjskiej, która miała przewagę na morzach, mające odciąć Niemcy i Austro-Węgry od dostaw surowców dla przemysłu zbrojeniowego. Państwa centralne odczuwały przez nią coraz większe braki w zaopatrzeniu.

22.Nieograniczona wojna podwodna

Ataki niemieckich łodzi podwodnych (U-Bootów) nie tylko na okręty wojenne, lecz także na statki handlowe i pasażerskie. Niemcy podjęli ją w 1915 r., by zniwelować przewagę ententy na morzach. Po protestach zaprzestali ataków na statki cywilne, ale w styczniu 1917 r. wrócili do nieograniczonej wojny podwodnej.

23.Zatopienie Lusitanii (7 V 1915 r.)

Zatopienie przez niemiecką łódź podwodną brytyjskiego statku pasażerskiego, na którego pokładzie było wielu Amerykanów. Wywołało falę międzynarodowych protestów, po których Niemcy obiecały nie atakować statków cywilnych.

24.Bitwa jutlandzka (V-VI 1916 r.)

Największe starcie morskie I wojny światowej, stoczone na Morzu Północnym przez flotę brytyjską i niemiecką (ok. 250 okrętów). Była nierozstrzygnięta, ale straty przekonały Niemców, że w bezpośrednim starciu nie przełamią brytyjskiej dominacji na morzach.

25.Depesza Zimmermanna

Zaszyfrowany telegram niemieckiego ministra spraw zagranicznych Arthura Zimmermanna, przechwycony w styczniu 1917 r. przez wywiad brytyjski. Niemcy proponowały w nim Meksykowi sojusz przeciw USA w zamian za ziemie utracone na rzecz Amerykanów. Jej ujawnienie wywołało oburzenie w USA.

26.Przystąpienie USA do wojny (6 IV 1917 r.)

Początkowo USA były neutralne, bo handel z obiema stronami dawał im ogromne zyski. Nastroje zmieniły powrót Niemiec do nieograniczonej wojny podwodnej i śmierć wielu Amerykanów, a decydująca była depesza Zimmermanna. Przystąpienie USA dało ententie rosnącą przewagę.

27.Thomas Woodrow Wilson

28. prezydent USA (1856-1924). Najpierw popierał neutralność, potem wypowiedział wojnę państwom centralnym, podkreślając, że celem USA jest pokój, a nie zdobycze terytorialne. Na konferencji paryskiej forsował utworzenie Ligi Narodów. W 1919 r. otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

28.14 punktów Wilsona (8 I 1918 r.)

Plan pokojowy prezydenta Wilsona, przedstawiony w Kongresie. Postulował m.in. jawną dyplomację bez tajnych porozumień, wolność żeglugi, zniesienie barier w handlu, redukcję zbrojeń i utworzenie powszechnego zrzeszenia narodów, które gwarantowałoby niezależność wszystkich państw.

29.Kryzys w Niemczech (1917-1918)

Braki w zaopatrzeniu i głód wywoływały strajki, m.in. w Berlinie; latem 1917 r. zaprotestowali marynarze, a w styczniu 1918 r. strajkowało ponad milion robotników. Wytwarzano produkty zastępcze, zwane ersatz (niem. namiastka), np. chleb z ziemniaków i kawę z żołędzi.

30.Rozpad Austro-Węgier

Niezależności domagali się Czesi, Słowacy, Polacy, Ukraińcy i Słowianie południowi, a panujący od 1916 r. Karol I Habsburg nie umiał temu zapobiec. Jesienią 1918 r. niepodległość ogłosili Czesi i Polacy, a 30 października powstała niepodległa Austria. 3 listopada 1918 r. Austro-Węgry skapitulowały, a Karol I abdykował.

31.Mitteleuropa

Niemiecka koncepcja utworzenia w Europie Środkowej bloku państw (m.in. Polski, Białorusi i Ukrainy) zależnych od Berlina. Elementami jej realizacji były pokój brzeski z Rosją Sowiecką (3 marca 1918 r.) i pokój z pokonaną Rumunią (maj 1918 r.).

32.Druga bitwa nad Marną (VII-VIII 1918 r.)

Bitwa, która zatrzymała ostatnią ofensywę niemiecką na zachodzie. Plan gen. Ericha Ludendorffa zakładał zajęcie Paryża, zanim wojska amerykańskie osiągną pełną gotowość. Dzięki wsparciu Amerykanów ententa przeszła do kontrofensywy i w ciągu trzech miesięcy wyparła Niemców z Francji.

33.Kapitulacje państw centralnych (1918 r.)

We wrześniu 1918 r. z wojny wycofała się Bułgaria, w październiku Turcja, 3 listopada skapitulowały Austro-Węgry, a 11 listopada Niemcy.

34.Rewolucja listopadowa w Niemczech

Zaczęła się 3 listopada 1918 r. buntem marynarzy w Kilonii i objęła inne porty, Bawarię i Berlin. W jej wyniku Wilhelm II abdykował i uciekł z kraju, a Niemcy ogłoszono republiką. Nacjonaliści, w tym naziści, fałszywie nazywali ją „nożem w plecy” armii i obwiniali za klęskę socjalistów.

35.Rozejm w Compiègne (11 XI 1918 r.)

Akt kapitulacji Niemiec podpisany w Compiègne pod Paryżem przez przedstawicieli nowego rządu niemieckiego, dwa dni po abdykacji Wilhelma II. Francuskiej delegacji przewodził marszałek Ferdynand Foch. Zakończył walki na froncie zachodnim i I wojnę światową.

36.Polityczne skutki I wojny światowej

W Niemczech i Rosji upadły monarchie, rozpadły się Austro-Węgry i powstały nowe lub odrodzone państwa. Wzrosło znaczenie partii lewicowych. Spadła rola osłabionych państw europejskich, a wzrosła rola USA, które wzbogaciły się na wojnie i przesądziły o jej wyniku.

37.Gospodarcze i społeczne skutki I wojny światowej

Przemysł był zrujnowany, a wszystkie walczące kraje dotknął kryzys; państwa ententy zadłużyły się m.in. w USA. Kobiety zastępowały w pracy mężczyzn walczących na froncie i po wojnie otrzymywały prawa wyborcze. Okaleczeni żołnierze potrzebowali pomocy państwa.

38.Hiszpanka

Epidemia odmiany grypy, która w latach 1918-1919 zabiła kilkadziesiąt milionów ludzi. Była największą z epidemii, które dziesiątkowały wyniszczone wojną społeczeństwa.