Przyczyny i fronty I wojny światowej - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Belle époque

Z francuskiego „piękna epoka” - okres ponad czterech dziesięcioleci pokoju w Europie po zjednoczeniu Niemiec, który sprzyjał rozwojowi gospodarczemu i cywilizacyjnemu. Na początku XX w. zaczęły jednak narastać sprzeczności między mocarstwami.

2.Weltpolitik

Polityka imperialna (globalna) Cesarstwa Niemieckiego, która miała dać Niemcom status mocarstwa kolonialnego. W jej ramach Niemcy rozbudowywali flotę wojenną i handlową, co zagrażało pozycji Wielkiej Brytanii.

3.Wilhelm II Hohenzollern

Ostatni cesarz Niemiec (1888-1918). Odsunął od rządów Ottona von Bismarcka, prowadził politykę imperialną, rozbudował flotę i zabiegał o kolonie. Jego polityka była jedną z przyczyn wybuchu wojny. Po klęsce Niemiec w 1918 r. abdykował i wyjechał do Holandii.

4.Alzacja i Lotaryngia

Krainy odebrane Francji przez Niemcy w 1871 r. Francja nigdy nie pogodziła się z ich utratą, dlatego stosunki francusko-niemieckie przed I wojną światową były napięte.

5.Panslawizm

Hasło jedności Słowian, na które powoływał się car, uznając Bałkany zamieszkane przez Słowian i ludność prawosławną za strefę wpływów Rosji. Faktycznie Rosji chodziło o kontrolę nad Morzem Czarnym przez zajęcie cieśnin, a nawet Stambułu.

6.Aneksja Bośni i Hercegowiny (1908 r.)

Przyłączenie przez Austro-Węgry Bośni i Hercegowiny, formalnie części Turcji. Wywołało ostry protest Rosji i Serbii, które rywalizowały z Austro-Węgrami o wpływy na Bałkanach.

7.Trójprzymierze (1882 r.)

Sojusz Austro-Węgier, Niemiec i Włoch - pierwszy z dwóch bloków, które podzieliły Europę. Ze względu na położenie tych krajów nazywano je także państwami centralnymi.

8.Trójporozumienie (ententa)

Sojusz Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji. Powstał etapami: w 1892 r. sojusz Francji z Rosją, w 1904 r. francusko-brytyjskie entente cordiale (serdeczne porozumienie), a w 1907 r. przyłączenie się Rosji. Do współpracy skłoniły dawnych rywali rosnąca potęga Niemiec i ich sojusz z Austro-Węgrami.

9.Epoka Meiji (1868-1912)

Okres, w którym Cesarstwo Japonii przekształciło się w nowoczesne państwo na wzór zachodni i podjęło ekspansję terytorialną. Doprowadziła ona do wojny z Chinami i zajęcia Tajwanu.

10.Wojna rosyjsko-japońska (1904-1905)

Wojna o wpływy w Korei, którą obie strony chciały zająć. W lutym 1904 r. Japończycy zaatakowali Port Artur i po roku oblężenia zdobyli port. W maju 1905 r. zatopili pod Cuszimą rosyjską Flotę Bałtycką, której Wielka Brytania nie przepuściła przez Kanał Sueski. Rosja straciła status potęgi morskiej.

11.Pokój z września 1905 r.

Pokój kończący wojnę rosyjsko-japońską. Japonia uzyskała Port Artur, południową część Sachalinu, odcinek kolei w Mandżurii oraz wpływy w Korei.

12.„Kocioł bałkański”

Określenie Półwyspu Bałkańskiego na początku XX w. Mozaika narodów i wyznań oraz rywalizacja Austro-Węgier i Rosji groziły tam wojną mocarstw. Po wojnie rosyjsko-tureckiej (1877-1878) powstały niepodległe Czarnogóra, Rumunia i Serbia, a Bułgaria stała się niepodległa w 1908 r. Popierana przez Rosję Serbia dążyła do zjednoczenia ziem południowych Słowian.

13.Wojny bałkańskie (1912-1913)

W pierwszej wojnie koalicja państw bałkańskich pokonała Turcję i podzieliła większość jej europejskich posiadłości. Latem 1913 r. Bułgaria walczyła z dawnymi sojusznikami wspieranymi przez Turcję, przegrała i utraciła większość zdobyczy. Wojny nie rozładowały napięcia w regionie.

14.Wyścig zbrojeń

Rywalizacja mocarstw na początku XX w., które przeznaczały coraz więcej pieniędzy na uzbrojenie. Powstały działa i moździerze o większym zasięgu, karabin automatyczny (Brytyjczycy, 1884 r.), wielkie pancerniki z potężną artylerią - drednoty (od brytyjskiego okrętu *Dreadnought*), okręty podwodne z torpedami i siły powietrzne (balony, sterowce, samoloty). Flotę rozbudowywały szczególnie Wielka Brytania i Niemcy.

15.Zamach w Sarajewie (28 VI 1914 r.)

Zabójstwo następcy tronu Austro-Węgier, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga, i jego żony w stolicy Bośni i Hercegowiny. Zamachu dokonał serbski nacjonalista Gawriło Princip z organizacji Młoda Bośnia. Zamach był bezpośrednią przyczyną wybuchu I wojny światowej.

16.Ultimatum Austro-Węgier wobec Serbii

Wiedeń oskarżył rząd serbski o zorganizowanie zamachu i postawił żądania, których spełnienie oznaczałoby utratę niepodległości. Serbia przyjęła większość z nich, ale nie zgodziła się na śledztwo austro-węgierskich śledczych na swoim terytorium. 28 lipca 1914 r. Austro-Węgry wypowiedziały Serbii wojnę.

17.Jak doszło do wybuchu I wojny światowej?

Konflikty kolonialne, sprzeczne interesy mocarstw i dążenie Niemiec do hegemonii doprowadziły do powstania dwóch wrogich bloków. Napięcie zwiększyły aneksja Bośni i Hercegowiny oraz wojny bałkańskie. Po zamachu w Sarajewie Austro-Węgry zaatakowały Serbię, a do wojny przystąpili sojusznicy obu stron.

18.Rozszerzanie się wojny (1914-1917)

Konflikt lokalny szybko stał się globalną Wielką Wojną (I wojną światową). Latem 1914 r. państwa przystępowały do niej, wywiązując się z sojuszy: po stronie Serbii opowiedziała się Rosja, a Austro-Węgrom pomogły Niemcy. W ramach ententy do wojny włączyły się Francja i Wielka Brytania, a jeszcze w 1914 r. Japonia. W 1914 r. do państw centralnych dołączyła Turcja, w 1915 r. Bułgaria. W maju 1915 r. Włochy wystąpiły z trójprzymierza i poparły ententę. Decydujące było przystąpienie USA w 1917 r.

19.Strony I wojny światowej

Państwa centralne: Niemcy, Austro-Węgry, Turcja i Bułgaria. Ententa: m.in. Francja, Wielka Brytania, Rosja, Serbia, Włochy, Japonia, Rumunia, Grecja i USA. Latem 1914 r. państwa ententy zmobilizowały 12 mln żołnierzy, a państwa centralne 8 mln, ale to Niemcy i Austro-Węgry miały znaczącą przewagę w sprzęcie.

20.Plan Schlieffena

Niemiecki plan wojny błyskawicznej feldmarszałka Alfreda von Schlieffena. Przewidywał obejście francuskich umocnień przez Belgię, zdobycie Paryża i szybki podbój Francji, a potem skierowanie wojsk na wschód przeciw Rosji.

21.Dlaczego niemiecka wojna błyskawiczna się nie powiodła?

W nocy z 3 na 4 sierpnia 1914 r. Niemcy wkroczyli do neutralnej Belgii i zaatakowali Francję. Armia carska sprawnie się zmobilizowała i weszła do Prus Wschodnich, więc Niemcy musieli przerzucić część wojsk na wschód. Walka na dwa fronty osłabiła natarcie, a Francuzi, Belgowie i Brytyjczycy stawili opór.

22.Bitwa nad Marną (5-9 IX 1914 r.)

Bitwa, w której siły francuskie dowodzone przez Ferdynanda Focha zatrzymały niemiecką ofensywę na Paryż. Oznaczała klęskę niemieckiego planu wojny błyskawicznej.

23.Ferdynand Foch

Francuski dowódca i teoretyk wojskowy. We wrześniu 1914 r. dowodził armią, która zatrzymała Niemców nad Marną. Od stycznia 1918 r. był naczelnym wodzem sił ententy i w listopadzie 1918 r. przyjął kapitulację Niemiec. W 1923 r. otrzymał tytuł marszałka Polski.

24.Wojna pozycyjna

Walka z umocnionych linii okopów, w której żadna strona nie mogła przełamać frontu mimo ogromnych strat. Na froncie zachodnim trwała od końca 1914 r., a front ciągnął się od Morza Północnego do granic Szwajcarii. Najważniejsze starcia: Ypres (1915 r.), Verdun i Somma (1916 r.).

25.Ziemia niczyja

Pas terenu między liniami okopów walczących stron, którego nie kontrolowała żadna z nich. Miał szerokość od kilkudziesięciu do kilkuset metrów.

26.Umocnienia na froncie zachodnim

Wielokilometrowe linie okopów, zasieki z drutu kolczastego i bunkry, niektóre nawet kilkukondygnacyjne. Bronione karabinami maszynowymi, które dzięki szybkostrzelności skutecznie odpierały ataki piechoty.

27.Artyleria i lotnictwo w I wojnie światowej

Artyleria była dominującą bronią: niszczyła fortyfikacje, wspierała ataki piechoty, zwalczała lotnictwo i rozpylała gazy. Samoloty, balony i sterowce prowadziły rozpoznanie, kierowały ostrzałem, bombardowały wojska lądowe i walczyły z lotnictwem przeciwnika.

28.Broń gazowa

Gazy bojowe, np. gaz musztardowy i fosgen, rozpylane z butli lub pociskami artyleryjskimi; porażeni żołnierze dusili się, ulegali poparzeniom i tracili wzrok. Na froncie zachodnim Niemcy pierwszy raz użyli gazów w 1915 r. pod Ypres. Chroniły przed nimi maski przeciwgazowe z filtrami węglowymi.

29.Czołg

Opancerzony pojazd na gąsienicach, uzbrojony w karabiny maszynowe i działa. Przełamywał zasieki, torował drogę piechocie i niszczył gniazda karabinów maszynowych. Pierwsi użyli czołgów Brytyjczycy w 1916 r. nad Sommą.

30.Bitwa nad Sommą (1 VII-18 XI 1916 r.)

Największa bitwa I wojny światowej, która pochłonęła łącznie ponad milion ofiar. Brytyjczycy po raz pierwszy użyli w niej czołgów do przełamania niemieckiej obrony. Walki opisał jej uczestnik, Niemiec Ernst Jünger.

31.Umundurowanie w wojnie pozycyjnej

Wojna pozycyjna wymusiła mniej jaskrawe, maskujące mundury i hełmy zamiast czapek, które nie chroniły przed odłamkami. Zmniejszono ekwipunek, a doszły maski gazowe. Niemieckie mundury zmieniły barwę na szarozieloną, a hełmy z kolcem (pikielhauby) wyszły z użycia.

32.Bitwa pod Tannenbergiem (26-30 VIII 1914 r.)

Bitwa w Prusach Wschodnich, w której armia niemiecka Paula von Hindenburga okrążyła i rozgromiła dwie rosyjskie armie. Nazwa nawiązywała do bitwy pod Grunwaldem z 1410 r., a propaganda przedstawiała zwycięstwo jako rewanż za klęskę Krzyżaków. We wrześniu 1914 r. bitwa nad Jeziorami Mazurskimi przesądziła o klęsce Rosjan.

33.Paul von Hindenburg

Niemiecki dowódca i polityk. W sierpniu 1914 r. pokonał Rosjan pod Tannenbergiem, potem dowodził frontem wschodnim, a w latach 1916-1918 był szefem sztabu generalnego. W latach 1925-1934 był prezydentem Niemiec.

34.Bitwa pod Gorlicami (2-12 V 1915 r.)

Zwycięstwo Austro-Węgier wspartych przez armię niemiecką nad Rosjanami. Rosjanie musieli się wycofać, a państwa centralne zajęły całe Królestwo Kongresowe, Litwę oraz część Wołynia i Białorusi.

35.Front wschodni

W 1914 r. Rosjanie zaatakowali Prusy Wschodnie, gdzie przegrali z Niemcami, oraz Galicję, gdzie pokonywali Austro-Węgry i doszli aż do linii Karpat. Po klęsce pod Gorlicami w 1915 r. stracili wiele ziem. Walki miały tu głównie charakter wojny manewrowej (wojska często zmieniały pozycje). Zakończył je pokój w Brześciu z Rosją Sowiecką 3 marca 1918 r.

36.Bitwa o Gallipoli (IV 1915-I 1916 r.)

Próba zajęcia przez ententę Stambułu i cieśnin czarnomorskich (Dardanele i Bosfor), które ułatwiłyby łączność morską z Rosją. Zakończyła się klęską ententy; zginęło ponad 130 tys. żołnierzy.

37.Front bałkański i front włoski

Po przystąpieniu Bułgarii do wojny w 1915 r. Austro-Węgry zajęły Serbię. W 1916 r. po stronie ententy wystąpiła Rumunia, ale szybko pokonały ją siły bułgarskie i niemieckie. W 1917 r. do wojny przystąpiła Grecja, która z pomocą Francuzów i Brytyjczyków pokonała Bułgarów. Walki z Włochami w górach nie przyniosły rozstrzygnięcia, ale wiązały znaczną część sił państw centralnych.

38.Bitwa pod Verdun (21 II-18 XII 1916 r.)

Najkrwawsza bitwa I wojny światowej, o twierdzę Verdun w Lotaryngii, zwaną „sercem Francji”. Niemcy mieli kilkukrotną przewagę, ale walki zmieniły się w wojnę na wyniszczenie. Obroną kierował gen. Philippe Pétain. Obie armie wróciły w zasadzie na pozycje wyjściowe, a zginęło ok. 700 tys. żołnierzy.

39.Cel Niemców pod Verdun

Najprawdopodobniej wyniszczenie armii francuskiej i złamanie jej morale, by Francja wycofała się z wojny. Cel nie został osiągnięty. Dla Francuzów Verdun stało się symbolem odwagi i zwycięstwa, a Pétain bohaterem narodowym; dla Niemców - synonimem klęski.

40.Historia kontrfaktyczna

Metoda eksperymentu myślowego: badacz rozważa, co by było, gdyby ktoś podjął inną decyzję, opierając się na źródłach i działaniach prawdziwych postaci. Tak Witold M. Orłowski badał, czy Niemcy mogły wygrać I wojnę światową. Historia alternatywna opisuje zaś sytuacje bardzo mało prawdopodobne.