Gospodarka, partie i kultura na ziemiach polskich - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Rolnictwo w zaborze pruskim

Miało najlepsze warunki rozwoju, zwłaszcza w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim. Sprzyjały temu: najwcześniejsze uwłaszczenie chłopów, wysoki poziom wiedzy rolniczej, modernizacja gospodarstw, chłonny rynek zbytu w uprzemysłowionych Niemczech i rozwój spółdzielczości. Upowszechniły się uprawa ziemniaków i buraków cukrowych oraz płodozmian.

2.Rolnictwo w zaborze rosyjskim

Ziemie zaboru rosyjskiego weszły na drogę uwłaszczenia dopiero w drugiej połowie XIX w.: na ziemiach zabranych w 1861 r., a w Królestwie Polskim w 1864 r. Modernizacja dokonywała się najpierw w folwarkach ziemian, a w gospodarstwach chłopskich dopiero w ostatnich dekadach XIX w.; przodowały zachodnie rejony Królestwa.

3.Rolnictwo w zaborze austriackim

Było w najgorszym położeniu: galicyjska wieś była najuboższa i najbardziej rozdrobniona, a z braku pracy poza rolnictwem panowało przeludnienie. Zapoczątkowana w 1848 r. reforma uwłaszczeniowa była niekorzystna dla chłopów, których nie było stać na powiększenie i modernizację gospodarstw.

4.Serwituty

Prawo chłopów do korzystania z należących do dworów łąk, pastwisk i lasów. W Galicji nowe prawo pozwoliło ziemianom je zlikwidować, a gminom została tylko niewielka część łąk i lasów. Spory o serwituty, rozstrzygane zwykle przez sądy na korzyść ziemian, zaogniały konflikty na wsi.

5.Przemysł w Królestwie Polskim

Rozwijał się najszybciej na ziemiach polskich dzięki zniesieniu granicy celnej z Rosją w 1851 r. (rynek rosyjski) i napływowi do miast chłopów po zniesieniu pańszczyzny. Najważniejsze ośrodki: okręg łódzki (włókiennictwo), Warszawski Okręg Przemysłowy (produkcja maszynowa i metalowa) i Zagłębie Dąbrowskie (przemysł ciężki). Na ziemiach zabranych poza Białymstokiem brakowało przemysłu.

6.Rozwój Łodzi

W 1820 r. Łódź była niewielkim miasteczkiem z drewnianą zabudową, a w ciągu kilkudziesięciu lat stała się wielkim miastem przemysłowym, drugim po Warszawie na ziemiach polskich (ok. 500 tys. mieszkańców). Ze względu na przemysł włókienniczy i szybki napływ ludności nazywano ją „polskim Manchesterem”.

7.Przemysł w zaborze pruskim

Najintensywniej rozwijał się na Górnym Śląsku, gdzie dzięki bogatym złożom węgla powstały kopalnie, huty, koksownie, walcownie i zakłady maszynowe. W rolniczej Wielkopolsce rozwijał się przemysł przetwórczo-spożywczy, drzewny i meblarski.

8.Gospodarka Galicji

Galicja pozostawała zacofana gospodarczo. Główne gałęzie to przemysł przetwórczy oparty na rolnictwie i wydobycie soli w Wieliczce i Bochni. Od lat 50. XIX w. wydobywano ropę naftową; po wynalezieniu przez lwowskiego aptekarza Ignacego Łukasiewicza lampy naftowej (1853 r.) popyt na ropę wzrósł. Zagłębie Borysławsko-Drohobyckie („galicyjski Teksas”) dawało na początku XX w. 5% światowego wydobycia.

9.Wzrost liczby ludności ziem polskich

Postęp medycyny i lepsze warunki życia zmniejszyły śmiertelność niemowląt, wydłużyły życie i zwiększyły przyrost naturalny. W 1880 r. Królestwo Polskie, zabór pruski i Galicję zamieszkiwało łącznie ponad 17 mln ludzi, w 1900 r. ponad 22 mln, a przed I wojną światową blisko 26 mln. Najszybciej rosła ludność Królestwa Polskiego, najwolniej - Galicji (masowa emigracja).

10.Przemiany struktury społecznej

Zmniejszało się chłopstwo. Z bogatszej szlachty wykształciła się arystokracja, a szlachta średnia stała się ziemiaństwem. Zamożni mieszczanie utworzyli burżuazję, a mniej zamożni kupcy i rzemieślnicy - drobnomieszczaństwo. W miastach pojawiły się nowe grupy: robotnicy (proletariusze), mieszkający w osiedlach przy fabrykach, oraz inteligencja (m.in. urzędnicy, nauczyciele, lekarze, prawnicy, artyści, duchowni), wywodząca się głównie ze zubożałej szlachty i mieszczaństwa.

11.Emigracja za chlebem

Do 1914 r. ziemie polskie opuściło ok. 10 mln osób, najwięcej z przeludnionej i ubogiej Galicji. Wyjeżdżano głównie do obu Ameryk (zwłaszcza USA i Brazylii), sezonowo lub na stałe do Niemiec, czyli na tzw. saksy, a potem także do belgijskich okręgów przemysłowych.

12.Asymilacja Żydów

Na ziemiach polskich żyło ok. 3,5 mln Żydów (ok. 75% ich światowej populacji), w większości mówiących w jidysz. Pod wpływem żydowskiego oświecenia, czyli Haskali, wielu przyswajało polski i włączało się w polską kulturę i naukę, np. Szymon Askenazy i Ludwik Zamenhof. Sprzyjało temu przyznanie Żydom praw obywatelskich. Rzadziej asymilowali się litwacy, uciekający przed prześladowaniami w Rosji.

13.Syjoniści

Żydowscy nacjonaliści przeciwni asymilacji. Uważali, że Żydzi są odrębnym narodem, który powinien zachować swoją kulturę i religię oraz dążyć do utworzenia własnego państwa w Palestynie.

14.Emancypantki

Działaczki ruchu na rzecz równouprawnienia kobiet, głównie z inteligenckich rodzin z dużych miast. Domagały się dostępu do szkół wszystkich poziomów, równości wobec prawa i pełnego udziału w życiu zawodowym, politycznym i społecznym. Pionierkami były pisarki Narcyza Żmichowska i Eliza Orzeszkowa.

15.Wielki Proletariat

Pierwsza polska partia socjalistyczna, założona w 1882 r. w Warszawie przez Ludwika Waryńskiego. Odwoływała się do poglądów Marksa i dążyła do rewolucji proletariackiej; dominowały hasła internacjonalistyczne, a niepodległość była sprawą marginalną. Szybko ją rozbito (działała w latach 1882-1885).

16.Polska Partia Socjalistyczna (PPS)

Partia założona w 1892 r. na zjeździe w Paryżu; autorem jej programu był Bolesław Limanowski, a wśród liderów był Józef Piłsudski. Łączyła postulaty socjaldemokratyczne z niepodległościowymi: chciała niepodległej Polski jako republiki demokratycznej z parlamentem. Stała się najliczniejszą partią na ziemiach polskich.

17.Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (SDKPiL)

Internacjonalistyczna partia, która powstała w 1893 r. jako SDKP, a w 1900 r. przyjęła nazwę SDKPiL; kierowali nią Róża Luksemburg i Julian Marchlewski. Odrzucała walkę o niepodległość, stawiała cele robotników ponad narodowe i chciała obalić carat przez rewolucję. Żydowscy robotnicy w zaborze rosyjskim założyli osobną partię - Bund.

18.Liga Polska

Tajna organizacja narodowców utworzona w 1887 r. w Szwajcarii przez Zygmunta Miłkowskiego. Chciała jednoczyć wszystkie warstwy społeczeństwa i odzyskać niepodległość, ale bez powstania zbrojnego. Głosiła solidaryzm narodowy, czyli ponadzaborowe wspieranie się Polaków ze wszystkich warstw. W tym samym roku w Krakowie powstał pod kierunkiem Zygmunta Balickiego Związek Młodzieży Polskiej „Zet”.

19.Liga Narodowa

Tajna organizacja powołana w 1893 r. przez krajowych działaczy Ligi Polskiej, najpierw w Królestwie Polskim, a potem w innych zaborach; przewodził jej Roman Dmowski. Miała silne poparcie w zaborze pruskim, gdzie organizowała opór wobec germanizacji. W zaborze rosyjskim narodowcy utworzyli Polską Macierz Szkolną (blisko 120 tys. członków), która od 1905 r. prowadziła polskie szkoły i biblioteki.

20.Endecja (Narodowa Demokracja)

Polski ruch nacjonalistyczny. W 1897 r. w Królestwie Polskim powstało Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne, a od 1904 r. partia działała legalnie w Galicji. Najważniejszą wartością był naród. Za największe zagrożenie uważano germanizację, w Galicji - emancypację Ukraińców, a Rosję uznawano za mniej groźną. Od początku XX w. ruch przybierał oblicze antysemickie.

21.Roman Dmowski

Czołowy ideolog i działacz Narodowej Demokracji, przywódca Ligi Narodowej. W książce Myśli nowoczesnego Polaka przedstawił swój program: naród jako żywy organizm, którego sprawy jednostka ma traktować jak własne. W latach 1907-1909 przewodniczył Kołu Polskiemu w rosyjskiej Dumie Państwowej.

22.Ruch ludowy

Ruch chłopski, który ukształtował się najpóźniej, pod koniec XIX w. w Galicji, gdzie konflikt chłopów z ziemianami (m.in. o serwituty) był silny. Pierwszy kwestię niesprawiedliwości na wsi podniósł w 1875 r. ks. Stanisław Stojałowski; czasopisma dla chłopów wydawali Maria i Bolesław Wysłouchowie. W lipcu 1895 r. w Rzeszowie powstało Stronnictwo Ludowe, w 1903 r. przekształcone w PSL.

23.Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL)

Partia chłopska, w którą w 1903 r. przekształciło się Stronnictwo Ludowe. Ludowcy walczyli o poprawę życia na wsi: dostęp chłopskich dzieci do edukacji, niższe podatki, wsparcie spółdzielczości i kredyty dla rolników, szersze prawa wyborcze. W 1913 r. PSL podzieliło się na PSL-Lewicę i PSL-Piast, w którym jednym z liderów był Wincenty Witos.

24.Krwawa niedziela (22 stycznia 1905 r.)

Masakra pokojowej manifestacji ok. 100 tys. ludzi przed Pałacem Zimowym w Petersburgu, którzy chcieli przekazać carowi swoje postulaty. Wojsko użyło broni i zginęło ok. tysiąca osób. Wydarzenie podważyło autorytet cara i rozpoczęło rewolucję w Rosji, osłabionej wojną z Japonią (1904-1905).

25.Rewolucja 1905 r. na ziemiach polskich

Pod koniec stycznia 1905 r. strajki objęły Warszawę, Łódź i Zagłębie Dąbrowskie. Żądano reform społecznych i ekonomicznych, a PPS także autonomii Królestwa, wolności słowa, prawa do zgromadzeń i polonizacji szkół i urzędów. Jesienią 1905 r. doszło do strajku powszechnego, a w listopadzie władze wprowadziły stan wojenny. Wystąpienia trwały do 1907 r.

26.Powstanie łódzkie (czerwiec 1905 r.)

Rewolucja robotnicza w Łodzi, w czasie której wzniesiono ok. 100 barykad; w walkach zginęło ok. 200 osób. Zakończyła się klęską. Nazywa się ją powstaniem, bo było to pierwsze od 1864 r. zbrojne wystąpienie Polaków przeciw zaborcy.

27.Organizacja Bojowa PPS

Oddziały PPS, na których czele od 1905 r. stał Józef Piłsudski. Bojowcy dokonywali zamachów na rosyjskich policjantów, urzędników, donosicieli i prowokatorów oraz napadali na carskie konwoje z pieniędzmi. Łup z napadu na pociąg pod Bezdanami w 1908 r. przeznaczono na organizacje strzeleckie.

28.Strajki szkolne 1905-1908

Fala protestów uczniów na ziemiach polskich w czasie rewolucji. Strajkujący żądali nauczania w języku polskim, powszechnego i bezpłatnego dostępu do edukacji, końca dyskryminacji religijnej uczniów i prawa kobiet do studiowania.

29.Skutki rewolucji 1905-1907 na ziemiach polskich

Rewolucję, łączącą hasła socjalistyczne i niepodległościowe, uważa się często za kolejne powstanie narodowe. Skutki negatywne: zwolnienia z pracy, ofiary walk, kary śmierci, więzienia i zesłania. Pozytywne: koniec dyskryminacji Kościoła katolickiego i greckokatolickiego, polskie koło w Dumie, legalne organizacje, prywatne szkoły z polskim językiem i polski jako język urzędowy w gminach.

30.Rozłam w PPS (1906 r.)

Skutek rewolucji: „młodzi”, którzy planowali rewolucję proletariacką i współpracowali z SDKPiL, utworzyli PPS-Lewicę, a „starzy” skupieni wokół Józefa Piłsudskiego, dla których najważniejsza była walka o niepodległość - PPS-Frakcję Rewolucyjną.

31.Pozytywizm w kulturze polskiej (1864-1890)

Prąd umysłowy, który po upadku powstania styczniowego zastąpił romantyzm. Pozytywiści chcieli unowocześniać społeczeństwo przez postęp gospodarczy i społeczny, popierali pracę organiczną i pracę u podstaw, upowszechniali oświatę. Ośrodkiem była Warszawa (pozytywizm warszawski), a program przedstawił Aleksander Świętochowski w artykule My i wy (1871 r.), przeciwstawiając „młodych” zachowawczym „starym”.

32.Literatura pozytywizmu

Poezję romantyczną i dramat zastąpiły powieść realistyczna, nowela i artykuły prasowe. Pisarze poruszali problemy społeczne: biedę wsi, asymilację Żydów, emancypację kobiet, a także sens powstań i nowoczesny patriotyzm. Twórcy: Bolesław Prus (Lalka, wydanie książkowe 1890 r., Faraon), Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz, Maria Konopnicka, Adam Asnyk.

33.„Ku pokrzepieniu serc”

Hasło twórczości nawiązującej do czasów świetności Rzeczypospolitej, która miała umacniać tożsamość narodową i dumę Polaków. Należą do niej powieści Henryka Sienkiewicza (Trylogia, Krzyżacy) i obrazy Jana Matejki (np. Bitwa pod Grunwaldem, Hołd pruski).

34.Młoda Polska (1890-1918)

Polska nazwa modernizmu. Sztukę uznawano za wartość nadrzędną („sztuka dla sztuki”), a nie narzędzie patriotyzmu. Jak w romantyzmie ważne były indywidualizm, mistycyzm i historyzm, dlatego nurt nazywa się też neoromantyzmem. W literaturze zaczął się w 1891 r. tomem wierszy Kazimierza Przerwy-Tetmajera, a skończył wraz z wybuchem I wojny światowej.

35.Twórcy literatury Młodej Polski

Poeci Jan Kasprowicz i Kazimierz Przerwa-Tetmajer; powieściopisarze Stefan Żeromski i Władysław Reymont (Chłopi); dramatopisarz, malarz i projektant witraży Stanisław Wyspiański; autorka dramatów obyczajowych Gabriela Zapolska; propagator idei młodopolskich Stanisław Przybyszewski.

36.Sztuka i muzyka przełomu XIX i XX w.

Obok realistycznego malarstwa historycznego rozwijały się impresjonizm, symbolizm i secesja; tworzyli m.in. Jacek Malczewski, Leon Wyczółkowski, Józef Mehoffer, Olga Boznańska i Stanisław Wyspiański. Cenieni kompozytorzy to Mieczysław Karłowicz, Feliks Nowowiejski i Karol Szymanowski, a światowe kariery zrobili pianista Ignacy Jan Paderewski i aktorka Helena Modrzejewska.

37.Polscy laureaci Nagrody Nobla (1903-1924)

Maria Skłodowska-Curie, odkrywczyni radu i polonu, otrzymała Nagrodę Nobla z fizyki w 1903 r. i z chemii w 1911 r. Literacką Nagrodę Nobla dostali Henryk Sienkiewicz w 1905 r. (w dużej mierze za Quo vadis) i Władysław Reymont w 1924 r. za Chłopów.

38.Nauka na ziemiach polskich

Rozwijała się głównie na uniwersytetach w Krakowie i Lwowie oraz w Akademii Umiejętności. Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski jako pierwsi skroplili tlen i azot, Kazimierz Funk sformułował pojęcie witaminy, Edmund Biernacki badał opadanie krwinek, Wacław Sierpiński rozwijał teorię mnogości, a Jan Szczepanik wynalazł telektroskop. Oskar Kolberg badał folklor wszystkich zaborów.

39.Polscy naukowcy na świecie

Edmund Strzelecki badał Australię i nazwał jej szczyt Górą Kościuszki; Ernest Malinowski zbudował kolej w Andach; Ignacy Domeyko opracował pierwszą mapę geologiczną Chile; zesłańcy po powstaniu styczniowym Jan Czerski i Benedykt Dybowski badali Syberię (Dybowski - Bajkał); Bronisław Piłsudski prowadził badania na Sachalinie i Hokkaido.

40.Spolonizowani twórcy i uczeni

Wybitne postacie obcego pochodzenia, które w XIX w. związały się z polskością: historyk Wojciech Kętrzyński (właśc. Adalbert Winkler), lekarz i prezydent Krakowa Józef Dietl, polarnik Henryk Arctowski oraz Ludwik Zamenhof, twórca języka esperanto.