Powstanie styczniowe i ziemie polskie po nim - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Odwilż posewastopolska

Okres liberalizacji polityki wewnętrznej i reform w Rosji po klęsce w wojnie krymskiej, za panowania cara Aleksandra II (od 1855 r.). W Królestwie Polskim zniesiono stan wojenny, ogłoszono amnestię dla zesłańców i złagodzono cenzurę.

2.Towarzystwo Rolnicze

Legalna organizacja założona w 1858 r. w Królestwie Polskim, kierowana przez hrabiego Andrzeja Zamoyskiego. Była nieformalną reprezentacją polskich interesów i wspierała rozwój gospodarczy i naukowy. Rozwiązano ją w kwietniu 1861 r. z inicjatywy Aleksandra Wielopolskiego.

3.„Biali”

Stronnictwo stawiające na legalne metody i kompromis z zaborcą; powstanie uważało za ostateczność. Zabiegało o poparcie Francji i Wielkiej Brytanii, chciało uwłaszczenia chłopów z odszkodowaniem dla ziemian. Liderzy: Andrzej Zamoyski, Leopold Kronenberg, Marian Langiewicz; ośrodek kierowniczy - Dyrekcja Krajowa.

4.„Czerwoni”

Stronnictwo głoszące, że jedyną drogą do niepodległości jest powstanie zbrojne z udziałem wszystkich grup społecznych. Chciało uwłaszczenia chłopów, aby zyskać ich poparcie, i demokratyzacji życia politycznego. Liderzy: Stefan Bobrowski, Jarosław Dąbrowski, Zygmunt Padlewski.

5.Manifestacje patriotyczne 1860-1861

Pierwsza odbyła się w czerwcu 1860 r. podczas pogrzebu generałowej Katarzyny Sowińskiej. 27 lutego 1861 r. wojsko rosyjskie zabiło w Warszawie pięciu manifestantów, a 8 kwietnia 1861 r. - ponad stu. W październiku 1861 r. władze wprowadziły stan wojenny.

6.Aleksander Wielopolski

Hrabia, zwolennik ugody z caratem i przeciwnik konspiracji. W marcu 1861 r. został dyrektorem Komisji Wyznań i Oświecenia Publicznego, a w czerwcu 1862 r. stanął na czele Rządu Cywilnego (premier Królestwa Polskiego). Radykałowie uważali go za zdrajcę. Gdy mimo branki wybuchło powstanie, utracił zaufanie Rosjan i został odsunięty od władzy.

7.Reformy Wielopolskiego

Przeprowadzone przez Rząd Cywilny od 1862 r.: równouprawnienie Żydów, oczynszowanie chłopów (czynsz zamiast pańszczyzny), reforma oświaty ze Szkołą Główną w Warszawie (polski język wykładowy), samorząd miejski i powiatowy oraz Rada Stanu przygotowująca ustawy i budżet.

8.Komitet Centralny Narodowy

Kierownictwo konspiracji „czerwonych”, powstałe z Komitetu Miejskiego, który utworzono po wprowadzeniu stanu wojennego w 1861 r. do przygotowania powstania. Ważną rolę odgrywał w nim Jarosław Dąbrowski, aresztowany w sierpniu 1862 r. 22 stycznia 1863 r. komitet przekształcił się w Tymczasowy Rząd Narodowy.

9.Branka

Nadzwyczajny pobór do wojska carskiego zarządzony przez Wielopolskiego, aby udaremnić powstanie. Na imiennych listach znalazło się ok. 10 tys. młodych mężczyzn podejrzanych o działalność spiskową. Część z nich, uprzedzona o terminie, uciekła z Warszawy do okolicznych lasów.

10.Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego

Ogłoszony 22 stycznia 1863 r. wezwał Polaków do walki. Uznał wszystkich synów Polski za wolnych i równych obywateli bez różnicy wiary i stanu. Ziemię użytkowaną przez chłopów oddał im na własność (właścicieli miało wynagrodzić państwo), a komornikom (chłopom bez gospodarstw) i wyrobnikom (pracownikom do dorywczych prac) walczącym w powstaniu obiecał ziemię z dóbr narodowych.

11.Geneza powstania styczniowego

Po wojnie krymskiej nastąpiła liberalizacja, powstały stronnictwa „białych” i „czerwonych”, a Rosjanie krwawo rozbijali manifestacje. „Czerwoni” przygotowywali plan powstania, a rząd Wielopolskiego, aby mu zapobiec, ogłosił brankę. Odpowiedzią na brankę był wybuch powstania.

12.Wojna partyzancka w powstaniu styczniowym

Powstanie wybuchło zimą, bez broni i doświadczonych dowódców, a plan opanowania Płocka się nie powiódł. Walki przyjęły więc formę potyczek i małych bitew oddziałów, tzw. partii, z wojskiem rosyjskim. Powstanie nabrało siły wiosną 1863 r. dzięki warszawskiej organizacji „czerwonych” Stefana Bobrowskiego. Przystąpili do niego „biali”, ale ich spór o władzę z „czerwonymi” szkodził powstaniu.

13.Przywódcy powstania styczniowego

Naczelnik Ludwik Mierosławski przybył w lutym 1863 r. z Paryża, ale po kilku przegranych potyczkach wrócił do Francji. W marcu 1863 r. dyktatorem został „biały” Marian Langiewicz, który po tygodniu i dwóch przegranych bitwach przekroczył granicę zaboru austriackiego i złożył broń. 17 października 1863 r. władzę przejął Romuald Traugutt.

14.Polskie państwo podziemne (1863-1864)

Tajna struktura powołana przez Rząd Narodowy, w który 10 maja 1863 r. przekształcił się Tymczasowy Rząd Narodowy. Miało organy terenowe, trybunały rewolucyjne sądzące szpiegów i zdrajców, pocztę i służbę dyplomatyczną, prowadziło propagandę i zbierało podatki na zaopatrzenie armii.

15.Szczyt powstania styczniowego (lato 1863 r.)

Dzięki sprawnej organizacji i zaangażowaniu społeczeństwa od maja do sierpnia 1863 r. stoczono ok. 500 bitew i potyczek. Walki objęły też Litwę, Białoruś i część zachodniej Ukrainy, a z zaborów pruskiego i austriackiego napływali ochotnicy, broń i amunicja.

16.Siły walczących stron w powstaniu styczniowym

Polacy nie mieli regularnej armii: na początku walczyło ok. 6 tys. słabo uzbrojonych ochotników, przez oddziały przewinęło się ok. 200 tys. osób, a w walkach wzięło udział 20-30 tys. Rosjanie mieli w Królestwie ok. 100 tys. wyszkolonych żołnierzy z nowoczesną bronią i armatami, a później zmobilizowali ponad 300 tys. Elitarną piechotą powstańców byli żuawi śmierci.

17.Powstanie styczniowe na arenie międzynarodowej

Żadne mocarstwo nie udzieliło realnej pomocy. Francja, Wielka Brytania i Austria wysłały do Rosji noty dyplomatyczne z żądaniem autonomii dla Polaków, ale Rosja je odrzuciła. Papież Pius IX początkowo potępił powstanie, a Prusy pomagały je tłumić, blokując granicę. Przybyli za to ochotnicy, m.in. Czesi, Węgrzy, Francuzi i Włosi.

18.Michaił Murawjow („Wieszatjel”)

Rosyjski generał, który tłumił powstanie na Litwie (w Królestwie Polskim zadanie to otrzymał nowy namiestnik, gen. Teodor Berg). Przydomek „Wieszatjel” (ros. 'ten, który wiesza') zawdzięczał brutalnym metodom i licznym egzekucjom.

19.Romuald Traugutt

Były oficer armii rosyjskiej i dowódca powstańców na Polesiu, od 17 października 1863 r. ostatni dyktator powstania. Zreorganizował oddziały, dzięki czemu powstanie przetrwało zimę, i dążył do uwłaszczenia chłopów. Aresztowany w kwietniu 1864 r., został powieszony 5 sierpnia 1864 r. na stokach cytadeli warszawskiej.

20.Carski ukaz o uwłaszczeniu (marzec 1864 r.)

Car dał chłopom w Królestwie Polskim użytkowaną ziemię na własność bez odszkodowania, zniósł ich powinności wobec dworu i obiecał ziemię bezrolnym. Warunki były korzystniejsze niż na ziemiach zabranych. Ukaz przyczynił się do odwrócenia się chłopów od powstania, które uważali za wystąpienie szlachty.

21.Stanisław Brzóska

Ksiądz, którego oddział walczył najdłużej - na Podlasiu do jesieni 1864 r. Sam ukrywał się do kwietnia 1865 r., a po schwytaniu przez Rosjan został powieszony.

22.Represje po powstaniu styczniowym

Tysiące powstańców powieszono lub rozstrzelano bez wyroków, ok. 25 tys. Polaków zesłano na Syberię lub na katorgę, a 8 tys. ukarano służbą w oddziałach karnych. Skonfiskowano majątki szlacheckie należące do powstańców, zlikwidowano odrębność Królestwa Polskiego (nieoficjalnie: Kraj Nadwiślański), wprowadzono rosyjską administrację i prawo, w 1875 r. zlikwidowano Kościół unicki, a Szkołę Główną zamknięto.

23.Noc apuchtinowska (1879-1897)

Okres urzędowania warszawskiego kuratora Aleksandra Apuchtina, który od 1879 r. bezwzględnie rusyfikował polską szkołę i wprowadził system szpiegowania uczniów. Rusyfikacja była najostrzejsza na ziemiach zabranych, gdzie władze carskie chciały wykorzenić polskość.

24.Przyczyny i skutki upadku powstania styczniowego

Przyczyny: brak pomocy mocarstw, przewaga ponad 300-tysięcznej armii rosyjskiej i odwrócenie się chłopów od powstania po carskim uwłaszczeniu. Skutki: represje i rusyfikacja, ruina części ziemiaństwa, utrata wielu młodych ludzi i odejście od spisków. Powstanie stało się też symbolem walki o niepodległość i umocniło postawy patriotyczne.

25.Wigilia na Syberii

Obraz Jacka Malczewskiego z 1892 r. z cyklu sybirskiego: wycieńczeni zesłańcy przy pustym wigilijnym stole, z okruchami opłatka na kartce. Kontrast z rodzinną polską wigilią pokazuje ich samotność i tęsknotę za domem. Los ok. 25 tys. zesłanych po powstaniu Polaków stał się jednym z symboli epoki.

26.Postawa lojalistyczna (trójlojalizm)

Podporządkowanie się nakazom zaborców w nadziei, że przyniesie to Polakom autonomię; jej zwolennicy działali legalnie. Występowała we wszystkich trzech zaborach, dlatego nazywano ją trójlojalizmem.

27.Pozytywizm warszawski

Nurt, który zdobył popularność po klęsce powstania i uwłaszczeniu w 1864 r. Zamiast walki zbrojnej wybrał pokojową, ale aktywną walkę o polskość: szerzenie postępu, wiedzy i edukacji, aby Polacy stali się nowoczesnym, wykształconym narodem obejmującym wszystkie grupy społeczne.

28.Praca organiczna

Działalność na rzecz rozwoju gospodarki, oświaty, kultury i nauki. Opierała się na przekonaniu, że naród jest jak żywy organizm, więc wszystkie jego warstwy muszą się równomiernie rozwijać. Idea powstała w zaborze pruskim, a najpóźniej przyjęła się w Galicji. Działacze: Karol Marcinkowski (Bazar w Poznaniu, 1841 r.), Hipolit Cegielski, Andrzej Zamoyski, Franciszek Stefczyk (wiejskie kasy i spółdzielnie).

29.Praca u podstaw

Głoszona przez pozytywistów idea kształcenia chłopstwa i budzenia jego świadomości narodowej. Organizacje we wszystkich zaborach zapewniały chłopskim dzieciom podstawowe wykształcenie i fundowały stypendia dla zdolnej, ale ubogiej młodzieży.

30.Tajne komplety

Konspiracyjne szkolnictwo w zaborze rosyjskim. Na tajnych kompletach uczono m.in. historii i języka polskiego. Odegrały kluczową rolę w umacnianiu świadomości narodowej.

31.Uniwersytet Latający

Tajne kursy dla kobiet organizowane od 1885 r. w Warszawie, założone przez Jadwigę Szczawińską-Dawidową. Nazwa pochodzi od częstego zmieniania miejsc wykładów ze względów bezpieczeństwa. Najsłynniejszą absolwentką była Maria Skłodowska-Curie. W 1906 r. przekształcono go w legalne Towarzystwo Kursów Naukowych.

32.Kulturkampf (walka o kulturę)

Polityka kanclerza Ottona von Bismarcka po zjednoczeniu Niemiec w 1871 r. (lata 1871-1878), polegająca na podporządkowaniu Kościoła katolickiego centralnej władzy świeckiej. Symbolem oporu stał się uwięziony arcybiskup gnieźnieński Mieczysław Ledóchowski.

33.Ustawa kagańcowa (1908 r.)

Niemiecka ustawa, która zakazała Polakom używania języka ojczystego na zebraniach publicznych. Była częścią germanizacji: niemiecki stał się obowiązkowy we wszystkich instytucjach, polszczyznę usuwano ze szkół, a nazwy miejscowości i nazwiska germanizowano.

34.Rugi pruskie (1885-1890)

Masowe wysiedlenia z zaboru pruskiego Polaków, którzy przybyli tam z innych zaborów w poszukiwaniu pracy i nie mieli niemieckiego obywatelstwa.

35.Komisja Kolonizacyjna

Pruska instytucja, która miała osłabić polskich ziemian: do 1914 r. przesiedliła na Pomorze Gdańskie i do Wielkopolski ponad 20 tys. niemieckich rodzin. W walce z polskością działały też niemieckie organizacje nacjonalistyczne, zwłaszcza Niemiecki Związek Marchii Wschodniej, czyli Hakata. Polacy bronili się, zakładając własne banki i spółdzielnie.

36.Strajk szkolny we Wrześni (1901 r.)

Protest polskich dzieci, które odmówiły nauki religii po niemiecku - religia była ostatnim przedmiotem nauczanym po polsku. Stał się głośny w Europie i w USA. W 1906 r. strajk szkolny w Wielkopolsce objął ok. 70 tys. dzieci. Do tych wydarzeń nawiązuje Rota Marii Konopnickiej.

37.Michał Drzymała

Chłop z Wielkopolski, symbol oporu wobec germanizacji. Prawo z 1904 r. zakazało stawiania budynków bez urzędowej zgody, a Drzymała przez kilka lat nie mógł jej uzyskać. Zamieszkał więc z rodziną w wozie cyrkowym, który regularnie przesuwał, aby nie był uznany za dom.

38.Polskość na Pomorzu, Śląsku, Warmii i Mazurach

Mimo silnej germanizacji od Wiosny Ludów odradzała się tam polskość dzięki inteligencji i duchowieństwu: na Kaszubach działał Florian Ceynowa, na Górnym Śląsku Karol Miarka, wydawano polskie gazety i pisma. Na Mazurach polonizacja przegrała z germanizacją, bo Mazurzy czuli się związani z Niemcami.

39.Stańczycy

Galicyjscy konserwatyści lojalni wobec Austrii, kierowani przez prof. Józefa Szujskiego, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nazwa pochodzi od serii artykułów „Teka Stańczyka”, w których potępiali idee powstańcze i konspirację, a winą za upadek Polski obarczali szlachtę. Chcieli zmian ewolucyjnych kierowanych przez elity i współpracy z Wiedniem.

40.Autonomia galicyjska

Samorząd Polaków w Galicji. Od 1861 r. działał Sejm Krajowy we Lwowie, w 1866 r. namiestnikiem został Agenor Gołuchowski, w 1867 r. (powstanie Austro-Węgier) język polski wszedł do szkół, a w 1869 r. do administracji i sądów. Spolonizowano uczelnie, powstała Akademia Umiejętności w Krakowie, a Galicja stała się ostoją polskości.