Kolonializm, nowe ideologie i epoka przemian - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Kolonializm

System podporządkowania krajów o niższym poziomie rozwoju bogatym i silnym państwom. W drugiej połowie XIX w. objął wszystkie zamieszkane kontynenty; obok mocarstw europejskich o kolonie rywalizowały też Stany Zjednoczone i Japonia.

2.Formy zależności kolonialnej

Kolonia - terytorium całkowicie podporządkowane metropolii, czyli imperium kolonialnemu. Protektorat - lokalne władze pod ścisłą kontrolą metropolii (np. Egipt). Półkolonia - państwo formalnie niepodległe, ale gospodarczo uzależnione (Chiny, Persja). Dominium - kolonia brytyjska z autonomią, częściowo niezależna (Kanada, Australia).

3.Przyczyny ekspansji kolonialnej

Ekonomiczne: zdobywanie ziem uprawnych, bogactw naturalnych, szlaków handlowych, rynków zbytu i taniej siły roboczej. Polityczne i militarne: wzmocnienie pozycji i prestiżu państwa, kontrola strategicznych obszarów. Kulturowe i społeczne: idea misji cywilizacyjnej i chrystianizacyjnej oraz przekonanie o wyższości Europejczyków.

4.Wyścig kolonialny w Afryce

Rozpoczął się w drugiej połowie XIX w., po wynalezieniu leku na malarię - chininy. Europejczycy mieli ogromną przewagę militarną i technologiczną. Największymi potęgami kolonialnymi w Afryce były Francja i Wielka Brytania, w mniejszym stopniu Belgia, Portugalia, Hiszpania, Włochy i Niemcy.

5.Cecil Rhodes

Brytyjski przedsiębiorca i kolonizator, symbol brytyjskiej polityki kolonialnej. Eksploatował diamenty na południu Afryki, zorganizował Brytyjską Kompanię Południowoafrykańską z własną armią, a w 1890 r. został premierem Kolonii Przylądkowej. Od jego nazwiska nazwano opanowany obszar Rodezją.

6.Konferencja berlińska (1885 r.)

Konferencja, na której podzielono Afrykę na strefy wpływów imperiów kolonialnych. Granice wytyczono liniami prostymi, które nie pokrywały się z podziałami etnicznymi. Niepodległe pozostały tylko Liberia i Abisynia (Etiopia).

7.Powstanie sipajów (1857-1859)

Powstanie w Indiach - największej i najludniejszej kolonii brytyjskiej, zwanej „perłą w koronie brytyjskiej”. Jego przyczyną była walka Brytyjczyków z lokalnymi tradycjami i podziałem kastowym. Zakończyło się klęską powstańców, a władzę nad Indiami przejęła od Kompanii Wschodnioindyjskiej bezpośrednio korona brytyjska.

8.I wojna opiumowa

Wojna Chin z Wielką Brytanią, która wybuchła w 1839 r., gdy władze chińskie kazały zniszczyć ładunek opium w Kantonie. Po klęsce Chiny musiały otworzyć porty dla obcych statków i oddać Brytyjczykom Hongkong; zachowały jednak jedność państwa.

9.Reformy Meiji (od 1868 r.)

Reformy modernizujące Japonię na wzór europejski, wprowadzone przez cesarza Mutsuhito po odsunięciu od władzy szoguna. Poprzedziło je otwarcie Japonii - w 1854 r., pod naciskiem amerykańskiej eskadry, Japończycy udostępnili Amerykanom dwa porty. Dzięki reformom Japonia nie uległa kolonizacji.

10.Opór przeciw kolonializmowi

Powstania przeciw kolonizatorom: tajpingów w Chinach (1851-1864), sipajów w Indiach (1857-1859), Mahdiego w Sudanie (1881-1899) i bokserów w Chinach (1899-1901). Wszystkie zakończyły się klęską; po powstaniu bokserów Chiny znalazły się pod całkowitą kontrolą mocarstw.

11.Kanał Sueski (1869 r.)

Kanał w Egipcie łączący Morze Śródziemne z Morzem Czerwonym, zbudowany pod kierunkiem Francuza Ferdinanda de Lessepsa. Prace trwały od 1859 r., a kanał oddano do użytku 17 listopada 1869 r. Skrócił drogę z Europy do Indii o prawie 7500 km; wkrótce kontrolę nad nim przejęli Anglicy.

12.Wojny burskie

Wojny Brytyjczyków z Burami - potomkami holenderskich osadników na południu Afryki - o tereny ze złotem i diamentami. I wojna burska (1880-1881) zakończyła się zwycięstwem Burów. Podczas II wojny (od 1899 r.) Anglicy utworzyli pierwsze w dziejach obozy koncentracyjne dla ludności cywilnej; w 1902 r. Burowie przegrali.

13.Eksterminacja w koloniach

Wymordowanie całych grup ludności. Belgowie w Wolnym Państwie Konga, posiadłości króla Leopolda II, zmuszali ludność do niewolniczej pracy przy kauczuku, co spowodowało śmierć kilku milionów osób. Niemcy w Namibii w latach 1904-1907 wymordowali ok. 100 tys. ludzi z plemion Herero i Namaqua.

14.Następstwa kolonializmu

Negatywne: traktowanie kolonii jako źródła surowców, taniej siły roboczej i rynku zbytu, rasistowski stereotyp Afrykanina, niszczenie kultur, eksterminacja i grabież zabytków. Pozytywne: upowszechnienie leków i szczepionek, szkoły w niektórych koloniach, działalność misjonarzy.

15.Demokratyzacja

Proces odchodzenia od rządów absolutnych: wzrost kompetencji parlamentów, trójpodział władzy, rozszerzanie praw obywatelskich i wyborczych, powstawanie partii politycznych. Przodowała w nim Wielka Brytania (wolność słowa, coraz większa rola Izby Gmin, Partia Pracy od 1900 r.), a do Rosji ten proces w ogóle nie dotarł. Pierwszym państwem Europy z powszechnym czynnym prawem wyborczym dla mężczyzn była Francja (1848 r.).

16.I Międzynarodówka (1864 r.)

Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników powołane w Londynie z inicjatywy Karola Marksa, na wiecu solidarności z powstaniem styczniowym. Marksiści dążyli do ogólnoświatowej rewolucji robotniczej o charakterze internacjonalistycznym i do uspołecznienia własności prywatnej.

17.Socjaldemokracja

Nurt wyodrębniony z socjalizmu; jego teoretykiem był Niemiec Eduard Bernstein. Socjaldemokraci odrzucali rewolucję i działali legalnie: walczyli o rozszerzenie praw wyborczych i prawa socjalne, by zmieniać państwo drogą demokratyczną, przez parlament. Ich spór z marksistami ujawnił się w II Międzynarodówce (Paryż, 1889 r.).

18.Anarchizm

Nurt ruchu robotniczego, który dążył do całkowitej likwidacji państwa i własności prywatnej oraz do wolnego społeczeństwa bez przymusu i hierarchii. Anarchiści zorganizowali 1 maja 1886 r. manifestację w Chicago - stąd Święto Ludzi Pracy. Stosowali też terror indywidualny, np. zamach na prezydenta Francji w 1894 r.

19.Encyklika Rerum novarum (1891 r.)

Encyklika papieża Leona XIII (łac. 'rzeczy nowych'), podstawa chrześcijańskiego ruchu społecznego. Krytykowała komunizm, liberalizm i laicyzację, propagowała solidaryzm społeczny, czyli współdziałanie grup dla dobra ogółu, poszanowanie godności człowieka i poprawę warunków pracy robotników. Z tego ruchu wyłoniła się w XX w. chrześcijańska demokracja (chadecja).

20.Nacjonalizm

Ideologia, według której państwa powinny mieć charakter narodowy, a tożsamość narodowa jest najważniejszym elementem tożsamości człowieka. Naród był dla nacjonalistów najwyższą wartością; dążyli do państwa jednolitego etnicznie. Skrajni nacjonaliści głosili nierówność narodów i ras oraz antysemityzm.

21.Darwinizm społeczny

XIX-wieczna koncepcja, która za pomocą mechanizmu walki o byt i doboru naturalnego Darwina usiłowała uzasadniać brutalne zasady życia społecznego. Na jej podstawie część nacjonalistów ustalała hierarchię narodów.

22.Antysemityzm

Niechęć i wrogość wobec narodu żydowskiego, powszechna wśród skrajnych nacjonalistów. Jej głośnym przykładem była sprawa Dreyfusa - francuskiego oficera niesłusznie oskarżonego w 1894 r. o szpiegostwo i skazanego. Ujawnienie oszustw w tej sprawie przyczyniło się do napiętnowania antysemityzmu.

23.Emancypantki (feministki)

Kobiety walczące o równouprawnienie: zmiany prawa cywilnego w sprawach rodzinnych i majątkowych (np. rozwody, dziedziczenie), dostęp do wykształcenia i prawa wyborcze. Najpierw zdobyły dostęp do uczelni; w 1906 r. Maria Skłodowska-Curie została pierwszą kobietą profesorem Sorbony. Miały wielu przeciwników powołujących się na tradycyjną rolę kobiet.

24.Sufrażystki

Działaczki walczące o prawa wyborcze dla kobiet (ang. suffrage - prawo wyborcze). Kobiety po raz pierwszy uzyskały je w stanie Wyoming w USA w 1869 r., potem w Nowej Zelandii (1893 r.) i Australii; w Europie najwcześniej w Finlandii. Polki - w 1918 r., wraz z niepodległością.

25.Charles Darwin

Brytyjski przyrodnik, twórca teorii ewolucji (darwinizmu), przedstawionej w 1859 r. w pracy *O powstaniu gatunków drogą doboru naturalnego*. Według niej konkurujące organizmy ewoluowały przez miliony lat, a przetrwały najlepiej dostosowane do środowiska. Teoria budziła sprzeciw, bo podważała biblijną wizję stworzenia.

26.Zygmunt Freud

Austriacki psycholog, twórca psychoanalizy, która znaczną część problemów psychicznych tłumaczyła stłumieniem popędów. Do wielkich uczonych epoki należeli też m.in. Gregor Mendel (podstawy genetyki), Iwan Pawłow (odruchy warunkowe), Wilhelm Roentgen (promienie X, 1895 r.) i Albert Einstein (teoria względności, 1905 r.).

27.Maria Skłodowska-Curie

Fizyczka i chemiczka urodzona w Warszawie, współtwórczyni nauki o promieniotwórczości. Z mężem Pierre'em Curie odkryła w 1898 r. polon i rad. W 1903 r. otrzymała z nim i Becquerelem Nagrodę Nobla z fizyki, a w 1911 r. samodzielną Nagrodę Nobla z chemii za wydzielenie czystego radu. Pierwsza kobieta profesor Sorbony.

28.Louis Pasteur

Francuski chemik i biolog, który odniósł w XIX w. największy sukces w walce z chorobami za pomocą szczepień. Rozgłos przyniosła mu szczepionka przeciw wściekliźnie - w 1885 r. uratował nią chłopca pogryzionego przez wściekłego psa. Opracował też pasteryzację, a z funduszy na jego badania powstał Instytut Pasteura.

29.Szczepionka przeciw ospie

Bezpieczną metodę uodparniania na czarną ospę wypracował lekarz Edward Jenner. W 1796 r. zaszczepił chłopca zarazkami ospy bydlęcej, a ten nabrał odporności na czarną ospę. Szczepionkę nazwano krowianką; dzięki powszechnym szczepieniom pod koniec XX w. czarną ospę całkowicie wyeliminowano.

30.Wynalazki techniczne XIX w.

M.in. fotografia (1839 r., Daguerre), pierwsza linia metra w Londynie (1863 r.), telefon (1876 r., Alexander Graham Bell), żarówka (1879 r., Thomas Alva Edison), samochód z silnikiem benzynowym (1883 r., Daimler i Benz), radio (1896 r., Marconi i Popow) i samolot z silnikiem spalinowym (1903 r., bracia Wright).

31.Wzrost liczby ludności w XIX w.

Dzięki poprawie higieny i rozwojowi medycyny spadła śmiertelność noworodków i wydłużyło się życie, a nowe techniki uprawy zwiększyły wydajność rolnictwa. Szybki wzrost liczby ludności Europy powodował migracje ze wsi do miast i emigrację Europejczyków do Ameryki.

32.Urbanizacja

Szybki rozwój miast i napływ do nich ludności. W XIX w. ludność krajów uprzemysłowionych masowo przenosiła się w poszukiwaniu pracy ze wsi do miast; największe miasta Europy przekroczyły milion mieszkańców, a robotników w przemyśle przybywało kosztem ludności rolniczej.

33.Pozytywizm

Filozofia stworzona przez Francuza Auguste'a Comte'a, dominująca w kulturze europejskiej ok. 1850-ok. 1880. Pozytywiści należeli do scjentystów, czyli zwolenników naukowego poznania rzeczywistości. Wierzyli w postęp i naukę opartą na wiedzy empirycznej, czyli na doświadczeniu i faktach; tylko ustalenia naukowe uważali za pewne, dlatego podważali znaczenie religii.

34.Realizm i naturalizm w literaturze

Nurty literatury drugiej połowy XIX w., inspirowane pozytywizmem. Powieści przedstawiały społeczeństwo epoki industrialnej, także ludzi biednych i odrzuconych. Pisali m.in. Émile Zola, Honoré de Balzac, Victor Hugo, Charles Dickens, Lew Tołstoj i Fiodor Dostojewski.

35.Impresjonizm

Kierunek w malarstwie, którego nazwa pochodzi od obrazu Claude'a Moneta Impresja - wschód słońca (1872 r.). Impresjoniści malowali pejzaże i sceny miejskie za pomocą refleksów światła i czystych barw, by uchwycić ulotne wrażenie. Należeli do nich m.in. Monet, Auguste Renoir i Édouard Manet.

36.Secesja

Styl z przełomu XIX i XX w. o bogatych motywach zdobniczych (roślinnych, geometrycznych, zwierzęcych) i falistej, opływowej linii. Widoczny zwłaszcza w architekturze wnętrz, rzemiośle, meblarstwie, witrażu i modzie; reprezentował go m.in. Gustaw Klimt. W architekturze wypierał historyzm, czyli naśladowanie stylów minionych epok.

37.Kubizm

Kierunek w malarstwie, który przedstawiał malowane obiekty jako bryły. Zapoczątkowali go na początku XX w. Georges Braque z Francji i Pablo Picasso z Hiszpanii.

38.Kultura masowa

Kultura popularna, kierowana do przeciętnego odbiorcy. Do jej powstania przyczyniła się prasa wydawana w dużych nakładach (powieści w odcinkach, pierwsze komiksy) oraz kino - pierwszy pokaz filmowy zorganizowali bracia Auguste i Louis Lumière w 1895 r. w Paryżu.

39.Ruch skautowy (1907 r.)

System wychowania młodzieży zainicjowany przez Brytyjczyka Roberta Baden-Powella. Miał uzupełniać kształcenie szkolne przez rozwój sprawnościowy w duchu patriotyzmu i poszanowania natury. Na ziemiach polskich powstał jako harcerstwo.

40.Aktywny wypoczynek w XIX w.

W drugiej połowie XIX w. upowszechniły się turystyka, kultura fizyczna i sport, bo zaczęto doceniać znaczenie ruchu na świeżym powietrzu dla zdrowia. Powstawały kluby sportowe, a sport zaczęto uprawiać nie tylko amatorsko, lecz także zawodowo. W 1896 r. baron Pierre de Coubertin zorganizował w Atenach pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie.