Zjednoczenie Włoch i Niemiec, USA w XIX w. - Poznać przeszłość 3 (ZP)

1.Panslawizm

Idea, według której wszyscy Słowianie, w tym Słowianie południowi, powinni się zjednoczyć pod protektoratem Rosji. Rosja propagowała ją w połowie XIX w., wspierając narody bałkańskie podbite przez Turków.

2.Wojna krymska (1853-1856)

Wojna Rosji, dążącej do likwidacji imperium osmańskiego, z Turcją. Wybuchła, gdy Turcja odrzuciła żądania cara Mikołaja I: wyłącznego prawa do opieki nad świętymi miejscami chrześcijan w Palestynie i prawa do ochrony prawosławnych. Turcję wsparły Wielka Brytania, Francja i Królestwo Sardynii. Zdobycie Sewastopola w 1855 r. przesądziło o klęsce Rosji. Klęska osłabiła Rosję, zmusiła ją do reform i zachwiała Świętym Przymierzem.

3.Traktat pokojowy w Paryżu (1856 r.)

Pokój kończący wojnę krymską. Morze Czarne stało się obszarem zdemilitaryzowanym (nie mogły po nim pływać okręty wojenne, także rosyjskie), Turcja zachowała posiadłości na Bałkanach, a Serbia, Mołdawia i Wołoszczyzna zyskały szeroką autonomię w państwie tureckim.

4.Odwilż (wiosna posewastopolska)

Okres reform i liberalizacji polityki wewnętrznej w Rosji za cara Aleksandra II. Zmusiła go do nich klęska w wojnie krymskiej, która ujawniła wewnętrzne zacofanie państwa. Nazwa pochodzi od Sewastopola, którego zdobycie przesądziło o tej klęsce.

5.Skutki wojny krymskiej

Zwycięstwo obozu antyrosyjskiego uchroniło imperium osmańskie przed upadkiem i umocniło pozycję Wielkiej Brytanii i Francji w regionie Morza Czarnego. Klęska osłabiła Rosję na arenie międzynarodowej, uwidoczniła jej zacofanie i zmusiła Aleksandra II do reform. Wojna pokazała, że car nie może liczyć na lojalność Austrii, co zachwiało Świętym Przymierzem.

6.Risorgimento

Ruch we Włoszech w XIX w., którego celem było budzenie włoskiej świadomości narodowej i utworzenie zjednoczonych, niepodległych Włoch. Ożywiły go Wiosna Ludów i wojna krymska.

7.Królestwo Sardynii (Piemont)

Najważniejsze z państw włoskich, które przewodziło walce o zjednoczenie Włoch. Od 1848 r. było monarchią konstytucyjną z szerokimi swobodami obywatelskimi i najlepiej rozwiniętym gospodarczo państwem włoskim. Głównym przeciwnikiem zjednoczenia Włoch była Austria.

8.Camillo Cavour

Premier Królestwa Sardynii od 1852 r. Chciał zjednoczyć północne Włochy pod patronatem króla Wiktora Emanuela II, czyli jako monarchię. W 1858 r. za ustępstwa terytorialne uzyskał poparcie Francji Napoleona III. Został pierwszym premierem Królestwa Włoch.

9.Giuseppe Garibaldi

Włoski rewolucjonista, zwolennik zjednoczenia Włoch jako republiki. W 1860 r. poprowadził wyprawę „tysiąca czerwonych koszul" i obalił monarchię w Królestwie Obojga Sycylii, a potem zgodził się na zjednoczenie Włoch jako królestwa. Wspierał Polaków w czasie powstania styczniowego.

10.Wojna z Austrią (1859 r.)

Wojna Królestwa Sardynii i sojuszniczej Francji z Austrią. Austriacy przegrali pod Magentą i Solferino, a odebraną im Lombardię przekazano Piemontowi. Potem powstania i plebiscyty przyłączyły do Sardynii Toskanię, Parmę, Modenę i Państwo Kościelne bez Rzymu i jego okolic.

11.Wyprawa „tysiąca czerwonych koszul" (1860 r.)

Wyprawa ochotników Garibaldiego na pomoc powstaniu przeciw władcy Królestwa Obojga Sycylii. Ochotnicy opanowali Sycylię, a potem zajęli Neapol. Nazwa pochodzi od koloru ich koszul. W plebiscycie południe Włoch opowiedziało się za zjednoczeniem.

12.Zjednoczenie Włoch

Etapy: 1859 r. - Lombardia dla Piemontu, 1860 r. - przyłączenie południa. W 1861 r. ogólnowłoski parlament ogłosił powstanie Królestwa Włoch (data zjednoczenia); królem został Wiktor Emanuel II, premierem Cavour. W 1866 r. Włosi przyłączyli Wenecję, a w 1870 r. Rzym, stolicę od 1871 r. Papieżowi został tylko Watykan.

13.Wielkie Niemcy i Małe Niemcy

Dwie koncepcje zjednoczenia Niemiec. Wielkie Niemcy - Związek Niemiecki razem z całym Cesarstwem Austriackim, pod przewodem Habsburgów (dążyła do nich Austria). Małe Niemcy - ziemie niemieckojęzyczne bez Austrii, pod przewodem Prus.

14.Niemiecki Związek Celny (1834 r.)

Związek państw niemieckich utworzony pod przewodnictwem Prus. Zlikwidował bariery i stworzył ogólnoniemiecki rynek wewnętrzny. Ta integracja gospodarcza była podwaliną zjednoczenia politycznego Niemiec.

15.Otto von Bismarck

Konserwatywny polityk pruski, junkier, od 1862 r. kanclerz (premier) Prus za króla Wilhelma I. Zjednoczył Niemcy „krwią i żelazem", czyli przy użyciu potęgi militarnej Prus, po zwycięskich wojnach z Danią, Austrią i Francją. W latach 1871-1890 był pierwszym kanclerzem II Rzeszy, zwanym „żelaznym kanclerzem".

16.Wojna z Danią (1864 r.)

Wojna Prus i Austrii z Danią. Pretekstem była sprawa księstw Szlezwiku i Holsztynu, a prawdziwym celem Bismarcka - przećwiczenie armii i osłabienie pozycji Austrii. Prusy zatrzymały Szlezwik, a Austria Holsztyn, co wywołało spór między nimi.

17.Wojna prusko-austriacka (1866 r.)

Wojna Prus i Włoch z Austrią wspieraną przez Bawarię, Wirtembergię i Saksonię. Rozstrzygnęła ją bitwa pod Sadową 3 lipca 1866 r. W pokoju w Pradze Prusy otrzymały Holsztyn, Włochy - Wenecję, a Związek Niemiecki rozwiązano.

18.Związek Północnoniemiecki (1867 r.)

Związek 19 państw na północ od rzeki Men utworzony przez Bismarcka. Dziedzicznym przewodniczącym był król pruski, władzę ustawodawczą miał parlament, a wykonawczą - kanclerz Bismarck. Katolickie kraje południa Niemiec zostały poza nim, ale weszły z nim do unii celnej.

19.Austro-Węgry (1867 r.)

Państwo dualistyczne, czyli złożone z dwóch równorzędnych części, utworzone na mocy ugody z Węgrami po klęsce Austrii w wojnie z Prusami. Tytuł króla Węgier nosił cesarz austriacki, a formalna nazwa państwa brzmiała: monarchia austro-węgierska.

20.Depesza emska (1870 r.)

Depesza króla pruskiego do Bismarcka o rozmowie z ambasadorem Francji w Ems w sprawie tronu hiszpańskiego. Bismarck opublikował jej skrót tak, by w Paryżu odebrano go jako obraźliwy, i w ten sposób sprowokował Francję do wypowiedzenia wojny Prusom.

21.Bitwa pod Sedanem (1870 r.)

Bitwa z września 1870 r., która przesądziła o wyniku wojny prusko-francuskiej. Główne siły francuskie skapitulowały, a cesarz Napoleon III dostał się do niewoli. Parlament francuski ogłosił detronizację cesarza i Francja stała się republiką.

22.Zjednoczenie Niemiec

Dokonały go Prusy pod kierunkiem Bismarcka po trzech wojnach: z Danią (1864 r.), z Austrią (1866 r.) i z Francją (1870 r.). W 1867 r. powstał Związek Północnoniemiecki, a 18 stycznia 1871 r. ogłoszono powstanie Cesarstwa Niemieckiego.

23.II Rzesza Niemiecka (18 stycznia 1871 r.)

Cesarstwo Niemieckie ogłoszone w okupowanym Wersalu pod berłem cesarskim Wilhelma I. Była to federacja 25 państw niemieckich, wolnych miast oraz Alzacji i Lotaryngii, której przewodziły Prusy. Zjednoczone Niemcy stały się największą potęgą kontynentalnej Europy.

24.Pokój we Frankfurcie (10 maja 1871 r.)

Pokój kończący wojnę prusko-francuską. Francja utraciła Alzację i Lotaryngię i musiała zapłacić Niemcom ogromne reparacje wojenne.

25.Komuna Paryska (1871 r.)

Rewolucyjny rząd w Paryżu utworzony po klęsce Francji w wojnie z Prusami; istniał 72 dni, od 18 marca do 28 maja 1871 r. Planował m.in. bezpłatną obowiązkową edukację, pełne równouprawnienie kobiet i kontrolę robotników nad zakładami pracy. Krwawo stłumiły go wojska rządu z Wersalu.

26.Jarosław Dąbrowski

Polski oficer, skazany na katorgę za udział w spisku niepodległościowym, który zbiegł w drodze na Syberię. Razem z Walerym Wróblewskim dowodził siłami Komuny Paryskiej; zginął, walcząc na barykadzie.

27.Doktryna Monroego (1823 r.)

Zasada polityki USA, nazwana od prezydenta Jamesa Monroe: USA nie ingerują w sprawy Europy, a państwa europejskie nie interweniują w obu Amerykach. Wyraz izolacjonizmu, który miał wyeliminować europejską, zwłaszcza brytyjską, konkurencję w obu Amerykach.

28.Północ i Południe USA

Dwie strefy gospodarcze USA w XIX w. Północ: przemysł, miasta, gęsta sieć kolei, wolni robotnicy, zniesione niewolnictwo. Południe: rolnictwo z wielkimi plantacjami bawełny, praca niewolników, nieliczne miasta.

29.Demokraci i republikanie

Partie systemu dwupartyjnego w USA. Demokraci bronili interesów plantatorów z Południa i niewolnictwa oraz chcieli jak największej niezależności stanów. Republikanie, wywodzący się z przemysłowo-handlowej Północy, chcieli silnej władzy centralnej i uważali niewolnictwo za nieludzkie.

30.Abolicjonizm

Ruch na rzecz zniesienia niewolnictwa (łac. abolitio - zniesienie prawa), który narodził się w XVIII w. wśród kwakrów. Abolicjoniści uważali niewolnictwo za sprzeczne z chrześcijaństwem i niegodne człowieka, domagali się zniesienia go we wszystkich stanach i pomagali zbiegom z niewoli.

31.Abraham Lincoln

Republikanin i zwolennik zniesienia niewolnictwa, wybrany na prezydenta USA w 1860 r. Jego wybór stał się powodem secesji Południa. W 1863 r. ogłosił zniesienie niewolnictwa, a w 1864 r. ponownie wybrano go prezydentem. Zastrzelono go kilka dni po kapitulacji Południa.

32.Secesja

Odłączenie się stanów od Unii. Stany południowe ogłosiły ją po wyborze Lincolna; pierwsza, w grudniu 1860 r., Unię opuściła Karolina Południowa. W 1861 r. 11 stanów utworzyło Skonfederowane Stany Ameryki (Konfederację) z prezydentem Jeffersonem Davisem.

33.Wojna secesyjna (1861-1865)

Wojna w USA między Północą (Unią) a Południem (Konfederacją), które ogłosiło secesję po wyborze Lincolna w 1860 r. Zaczęła się atakiem Konfederacji na Fort Sumter w kwietniu 1861 r. Przełomem był rok 1863 i bitwa pod Gettysburgiem. 9 kwietnia 1865 r. główne siły Konfederacji skapitulowały w Wirginii.

34.Dlaczego Unia wygrała wojnę secesyjną?

Bardziej zaludniona Północ wystawiła ok. 2 mln żołnierzy, a Południe tylko połowę tej liczby. Północ miała ośrodki przemysłowe i fabryki zbrojeniowe oraz flotę, która zablokowała porty atlantyckie i odcięła konfederatów od pomocy z zagranicy.

35.Dekret o zniesieniu niewolnictwa (1863 r.)

Dekret Abrahama Lincolna znoszący niewolnictwo w stanach południowych; władze Konfederacji go nie uznały. Wyzwoleni niewolnicy masowo wstępowali do armii Północy. Na obszarze całego państwa niewolnictwo zniesiono w 1865 r.

36.Bitwa pod Gettysburgiem (1863 r.)

Bitwa z 1-3 lipca 1863 r., w której armia Konfederacji pod dowództwem gen. Roberta Lee poniosła klęskę. Zdecydowała o wyniku wojny secesyjnej; było to jej największe i najkrwawsze starcie.

37.Taktyka „spalonej ziemi"

Taktyka wojsk Unii dowodzonych przez generałów Williama Shermana i Ulissesa Granta: doszczętne niszczenie i plądrowanie zajętych terenów, by pozbawić wojska Południa zaopatrzenia. Przez nią wojna secesyjna nabrała charakteru wojny totalnej, czyli nastawionej na maksymalne wyniszczenie przeciwnika.

38.Skutki wojny secesyjnej

Polityczne: zachowanie jedności państwa, umocnienie rządu federalnego, prawa polityczne dla byłych niewolników (1868 r.). Społeczne: ponad 650 tys. ofiar, zniesienie niewolnictwa w całym państwie (1865 r.), rozwój miast i klasy średniej. Gospodarcze: zniszczenia, odbudowa zwana rekonstrukcją (do 1877 r.), od lat 80. XIX w. szybki wzrost.

39.Imigracja do USA w XIX w.

Przez cały XIX w. USA były głównym celem emigracji z Europy. Do wyjazdu skłaniały nędza, bezrobocie, brak ziemi i prześladowania, a przyciągały rozległe tereny, swobody i szansa awansu. Imigrantów kontrolowało główne biuro imigracyjne na Ellis Island w Nowym Jorku. Głównie dzięki imigracji ludność USA wzrosła do ponad 75 mln w 1900 r. Przybysze szybko się integrowali i tworzyli wielokulturowe społeczeństwo.

40.Rozwój terytorialny USA w XIX w.

W latach 1846-1853 USA przyłączyły Teksas i północną część Meksyku, a w 1867 r. kupiły Alaskę od Rosji. Osadnictwo amerykańskie szybko przesuwało się na zachód kosztem rdzennych mieszkańców. Plemiona indiańskie nie miały pełnych praw obywatelskich; wypierano je z ich ziem, często eksterminowano lub umieszczano w rezerwatach.