Królestwo Polskie i powstanie listopadowe - Poznać przeszłość 2 (ZP)

1.Podział ziem polskich na kongresie wiedeńskim (1815)

Z większości Księstwa Warszawskiego utworzono Królestwo Polskie w unii z Rosją, a z Wielkopolski i Kujaw - Wielkie Księstwo Poznańskie w granicach Prus. Gdańsk, Toruń oraz ziemie chełmińską i michałowską wcielono do Prus, Wieliczkę i okręg tarnopolski otrzymała Austria, okręg białostocki został przy Rosji, a Kraków stał się wolnym miastem.

2.Królestwo Polskie (Królestwo Kongresowe)

Państwo utworzone w 1815 r. na kongresie wiedeńskim z większości ziem Księstwa Warszawskiego, połączone unią personalną z Rosją - car był jednocześnie królem Polski. Potocznie nazywane Kongresówką.

3.Ziemie zabrane

Tereny Rzeczypospolitej na wschód od Królestwa Polskiego, zajęte przez Rosję w XVIII w. w rozbiorach, nazywane też Kresami. Rosjanie wprowadzili tu swój podział administracyjny, miary i wagi oraz pieniądz, ale sądownictwo i szkolnictwo pozostawili Polakom, a Wilno i Krzemieniec stały się centrami polskości.

4.Zabór pruski po 1815 r.

Ziemie polskie pod panowaniem pruskim tworzyły Wielkie Księstwo Poznańskie, Prusy Zachodnie (dawne Prusy Królewskie) i Warmię. W państwie pruskim zachowano społeczeństwo stanowe i silną władzę króla, a polskie miasta królewskie straciły samorząd. Równouprawnienie obywateli bez względu na stan i wyznanie przyniosła dopiero konstytucja ogłoszona przez króla w 1848 r.

5.Wielkie Księstwo Poznańskie

Odrębna prowincja Prus z ograniczoną autonomią: język polski w administracji, sądach i szkołach, Polacy na urzędach. W latach 1815-1831 namiestnikiem był książę Antoni Radziwiłł. Polska szlachta straciła tu prawa polityczne, ale zachowała ziemię.

6.Germanizacja

Narzucanie niemieckiej kultury, tożsamości i języka ludności innego pochodzenia, tu - polskiej. W Wielkim Księstwie Poznańskim zaczął ją od 1831 r. Edward Flotwell. W 1840 r. nowy król Fryderyk Wilhelm IV odwołał go i złagodził politykę wobec Polaków.

7.Reforma regulacyjna

Reforma w Prusach, która w 1816 r. zapoczątkowała uwłaszczenie chłopów, a od 1823 r. objęła Wielkie Księstwo Poznańskie. Chłopi mogli nabywać ziemię, więc rolnictwo się modernizowało, a zabór pruski najwcześniej wszedł na drogę kapitalizmu.

8.Rzeczpospolita Krakowska (Wolne Miasto Kraków)

Republika o ograniczonej suwerenności istniejąca w latach 1815-1846, bez własnej polityki zagranicznej. Według konstytucji z 1818 r. władzę ustawodawczą miało Zgromadzenie Reprezentantów (sejm), wykonawczą - senat, a językiem urzędowym był polski. Zlikwidowana po powstaniu krakowskim w 1846 r. i włączona do Austrii.

9.Galicja (Królestwo Galicji i Lodomerii)

Ziemie polskie zaboru austriackiego, część absolutnej monarchii Habsburgów. Rządził nimi w imieniu cesarza gubernator z siedzibą we Lwowie, działał Sejm Stanowy o małych uprawnieniach, a językiem urzędowym był niemiecki, choć dopuszczano polski.

10.Wieś i społeczeństwo Galicji

Wieś była przeludniona i biedna, a pańszczyznę zniesiono dopiero w 1848 r. Dwór ściągał w imieniu władcy podatki i rekrutów, co wywoływało konflikty szlachty z chłopami. Przemysłu prawie nie było poza kopalniami soli w Bochni i Wieliczce; na wsi mieszkało wielu Ukraińców, a w miasteczkach - Żydów.

11.Oświata i nauka w Królestwie Polskim (1815-1830)

W 1816 r. powołano uniwersytet w Warszawie, powstała sieć szkół elementarnych (patronował jej Stanisław Kostka Potocki) i pierwsze szkoły zawodowe z inicjatywy Stanisława Staszica. Działało Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które wydało m.in. Słownik języka polskiego Lindego.

12.Adam Jerzy Czartoryski

Książę, kurator wileńskiego okręgu naukowego, dzięki któremu odnowiono uniwersytet w Wilnie. Pod jego przewodnictwem opracowano konstytucję Królestwa Polskiego, a w 1831 r. stanął na czele Rządu Narodowego powstania listopadowego.

13.Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Instytut nauki i kultury ufundowany przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego i otwarty w 1817 r. we Lwowie. Obejmował bibliotekę, muzeum i wydawnictwo.

14.Obowiązek szkolny w zaborze pruskim

W 1825 r. rząd pruski wprowadził obowiązek szkolny dla dzieci od 6. roku życia, co podniosło poziom wykształcenia. W 1829 r. otwarto w Poznaniu Bibliotekę Raczyńskich - pierwszą bibliotekę publiczną w zaborze pruskim.

15.Filomaci i filareci

Tajne organizacje młodzieży w Wilnie. Towarzystwo Filomatów (1817-1823), założone przez Tomasza Zana i Adama Mickiewicza, zajmowało się samokształceniem i działalnością patriotyczną. Po śledztwie Nikołaja Nowosilcowa dwudziestu członków, w tym Mickiewicza, zesłano w głąb Rosji.

16.Konstytucja nadana przez Aleksandra I (1815)

Ustawa nadana przez cara Aleksandra I w listopadzie 1815 r., opracowana pod przewodnictwem Adama Jerzego Czartoryskiego. Należała do najbardziej liberalnych w Europie: równość wobec prawa, wolność religii i publikacji, trójpodział władzy; czynne prawo wyborcze miało ok. 100 tys. mężczyzn (cenzus majątkowy).

17.Władza wykonawcza w Królestwie Polskim

Sprawował ją car jako król Polski: miał też inicjatywę ustawodawczą, decydował o polityce zagranicznej i dowodził armią. Pod jego nieobecność rządził namiestnik. Rada Stanu przygotowywała projekty ustaw, a Rada Administracyjna (pięciu ministrów) zajmowała się bieżącą administracją.

18.Izba poselska i senat Królestwa Polskiego

Razem z królem tworzyły sejm, który miał władzę ustawodawczą: uchwalał prawo cywilne i karne, podatki i budżet. Senatorów mianował król dożywotnio. Do izby poselskiej wybierano na 6 lat 77 posłów z sejmików szlacheckich i 51 deputowanych ze zgromadzeń gminnych.

19.Konstanty Romanow

Wielki książę, brat cara, naczelny dowódca wojska w Królestwie Polskim. Choć namiestnikiem był gen. Józef Zajączek, to on faktycznie zarządzał krajem. Brutalny wobec oficerów, był przez nich znienawidzony. Zrzekł się tronu, więc carem został Mikołaj I.

20.Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki

Minister skarbu Królestwa Polskiego w latach 1815-1830. Uporządkował skarb i podatki, wspierał rolnictwo i przemysł, zawarł korzystny układ celny z Prusami i otworzył rynek rosyjski. Z jego inicjatywy powstały Towarzystwo Kredytowe Ziemskie (1825) i Bank Polski (1828).

21.Ośrodki przemysłowe Królestwa Polskiego

Okręg łódzki z przemysłem włókienniczym, Zagłębie Dąbrowskie z przemysłem wydobywczym oraz Staropolski Okręg Przemysłowy z wydobyciem i hutnictwem. W 1816 r. w Kielcach powstała Szkoła Akademiczno-Górnicza - pierwsza uczelnia techniczna.

22.Kanał Augustowski

Kanał łączący dorzecza Wisły i Niemna, o długości 102 km i z 18 śluzami. Zbudowano go, by po nałożeniu przez Prusy wysokich ceł w 1823 r. wozić towary do portów bałtyckich z pominięciem Prus. Projekt przygotował w 1824 r. Ignacy Prądzyński, a prace zakończono w 1839 r.

23.Kaliszanie

Legalna opozycja liberalna w sejmie Królestwa Polskiego, skupiona wokół Wincentego i Bonawentury Niemojowskich, posłów z województwa kaliskiego. Konflikt z carem zaczął się w 1820 r., gdy Aleksander I zapowiedział zmiany w konstytucji. Kaliszanie protestowali m.in. przeciw cenzurze prewencyjnej, czyli kontroli książek i czasopism przed publikacją. Car przez pięć lat nie zwoływał sejmu, a w 1825 r. utajnił obrady.

24.Towarzystwo Patriotyczne

Tajna organizacja utworzona w 1821 r. przez mjr. Waleriana Łukasińskiego z Wolnomularstwa Narodowego. Dążyła do odbudowy państwa polskiego w granicach przedrozbiorowych.

25.Przyczyny powstania listopadowego

Łamanie konstytucji przez cara Mikołaja I i prześladowanie patriotów przez wielkiego księcia Konstantego. W 1830 r. doszły do tego wieści o rewolucji lipcowej w Paryżu, powstaniu Belgów i planie wysłania przeciw nim polskiej armii, susza i groźba wykrycia spisku.

26.Sprzysiężenie w Szkole Podchorążych

Tajna organizacja założona w 1828 r. w Szkole Podchorążych Piechoty w Warszawie, której celem była walka zbrojna o niepodległość. Przywódcą był Piotr Wysocki. Spiskowcy nie wyłonili przyszłych władz powstania.

27.Noc listopadowa (29 listopada 1830 r.)

Atak spiskowców na Belweder, siedzibę wielkiego księcia Konstantego, który się nie powiódł. Wyżsi oficerowie nie poparli zrywu, ale mieszkańcy Warszawy zdobyli Arsenał i zmusili Rosjan do opuszczenia miasta - 30 listopada Warszawa była wolna.

28.Władze powstania w grudniu 1830 r.

3 grudnia Rada Administracyjna przekształciła się w Rząd Tymczasowy, 5 grudnia dyktatorem powstania został gen. Józef Chłopicki, a 18 grudnia sejm ogłosił powstanie narodowe. Rokowania z carem nie dały wyniku i Chłopicki ustąpił.

29.Detronizacja Mikołaja I (25 stycznia 1831 r.)

Uchwała sejmu, która pozbawiła cara tronu Królestwa Polskiego, bo złamał zaprzysiężone swobody. Władzę przejął Rząd Narodowy z Adamem Jerzym Czartoryskim, a wodzem naczelnym został gen. Michał Radziwiłł.

30.Chłopi w powstaniu listopadowym

Odzew chłopów był niewielki, bo władze powstania nie uważały ich za ważną siłę i nie obiecały im zmian własnościowych, np. uwłaszczenia. Chłopi nie widzieli więc w powstaniu szansy na poprawę losu.

31.Bitwa pod Grochowem (25 lutego 1831 r.)

Największa bitwa wojny, w której 36 tys. Polaków starło się z 60 tys. Rosjan. Była nierozstrzygnięta, ale straty zmusiły Rosjan pod wodzą Iwana Dybicza do rezygnacji z ataku na Warszawę. Ciężko ranny został gen. Józef Chłopicki.

32.Wojna polsko-rosyjska 1831 r.

W lutym 1831 r. ponad 100-tysięczna armia Dybicza wkroczyła do Królestwa, mając przeciw sobie 50 tys. Polaków. Po zwycięstwie pod Stoczkiem i bitwie pod Grochowem gen. Ignacy Prądzyński poprowadził kontrofensywę (m.in. zwycięstwo pod Iganiami), ale po klęsce pod Ostrołęką Warszawa skapitulowała 8 września.

33.Bitwa pod Ostrołęką (26 maja 1831 r.)

Decydująca bitwa powstania przegrana przez Polaków pod wodzą gen. Jana Skrzyneckiego. Przede wszystkim osłabiła morale powstańców, czyli ich zdolność do znoszenia trudów walki i wiarę w zwycięstwo.

34.Obrona Warszawy 1831

6 września Rosjanie pod wodzą Iwana Paskiewicza zaatakowali od zachodu. Na reducie Wolskiej zginął gen. Józef Sowiński, a na reducie Ordona wybuchł skład amunicji. Gen. Jan Krukowiecki mimo sprzeciwu sejmu poddał miasto i 8 września wojska carskie weszły do Warszawy. Walki małych oddziałów trwały jeszcze kilka tygodni - 21 października 1831 r. skapitulował Zamość.

35.Powstanie poza Królestwem Polskim

Walki toczyły się na ziemiach zabranych: na Wołyniu i Podolu z pomocą oddziału gen. Józefa Dwernickiego oraz na Litwie, gdzie sławę zdobyła dowódczyni oddziału partyzanckiego Emilia Plater. Z innych zaborów przybyło ok. 5 tys. ochotników.

36.Reakcja Europy na powstanie listopadowe

Rządy nie pomogły: Austria odrzuciła tron dla Habsburga, Francja odmówiła poparcia, Wielka Brytania była neutralna, a Prusy oferowały Rosji pomoc. Społeczeństwa wielu krajów popierały Polaków manifestacjami. W 1833 r. zaborcy zawarli układ o współpracy przeciw polskim spiskom.

37.Represje w Królestwie Polskim po 1831 r.

Car unieważnił konstytucję i w 1832 r. wprowadził Statut Organiczny, zlikwidował sejm i armię, nałożył kontrybucję i koszty budowy Cytadeli. Rządził przez namiestnika Iwana Paskiewicza - okres jego represyjnych rządów nazwano nocą paskiewiczowską.

38.Represje na ziemiach zabranych i wobec kultury

Ponad 50 tys. rodzin zesłano w głąb Rosji, część na katorgę. Zamknięto uniwersytety w Warszawie i Wilnie oraz Liceum Krzemienieckie, rozwiązano Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a Kościół unicki zlikwidowano, włączając wiernych do prawosławnego.

39.Polskie barwy narodowe

Biel i czerwień pochodzą od białego orła na czerwonym tle królewskiej chorągwi - kolor godła tworzy górny pas flagi. Po raz pierwszy biało-czerwonych flag użyto w 1792 r., w pierwszą rocznicę Konstytucji 3 maja, a 7 lutego 1831 r. sejm Królestwa Polskiego uznał te kolory za barwy narodowe. Wzór flagi określiła ustawa z 1919 r.

40.Spór o szanse powstania listopadowego

Historyk Jerzy Łojek uważał, że sytuacja międzynarodowa sprzyjała powstaniu, a zawiodły błędy przywódców i brak uwłaszczenia chłopów. Większość historyków sądzi jednak, że wobec potęgi Rosji klęska była nieunikniona.